Ізяслаў Уладзіміравіч

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Ізяслаў Уладзіміравіч
ст.-рус. Изѧславль
Iziasłaŭ, Rahnieda, Volodymyr. Ізяслаў, Рагнеда, Володимир.jpg
Ізяслаў у дзяцінстве (з левага боку) абараняе маці Рагнеду ад бацькі Уладзіміра, каля 987 г. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.
Iziaslav of Polock Seal avers.png
Знак Ізяслава. Малюнак з пячаткі.
2-і князь полацкі
каля 988 — 1001
Папярэднік: Рагвалод
Пераемнік: Усяслаў Ізяславіч
Наследнік: Усяслаў Ізяславіч
 
Веравызнанне: Хрысціянскі крыж хрысціянства
Нараджэнне: каля 980
Кіеў
Смерць: 1001({{padleft:1001|4|0}})
Дынастыя: Рурыкавічы Ізяславічы Полацкія — галіна Рурыкавічаў
Бацька: Знак Уладзіміра Святаславіча Уладзімір Святаславіч
Маці: Рурыкавічы — па шлюбу Рагнеда Рагвалодаўна
Жонка: Рурыкавічы — па шлюбу імя невядома
Дзеці: Рурыкавічы сыны Усяслаў, Брачыслаў

Ізяслаў Уладзіміравіч (ст.-рус. Изѧславль, укр.: Ізяслав Володимирович, каля 980 — 1001, Полацк) — князь полацкі (каля 988 — 1001, першы з Рурыкавічаў), сын вялікага князя кіеўскага Уладзіміра Святаславіча ў яго шлюбе з князёўнай полацкай Рагнедай Рагвалодаўнай.

З Ізяславам Уладзіміравічам звязана ўзнаўленне полацкай княжацкай дынастыі Рагвалодавічаў і самастойнасці Полацкага княства. Даследчыкі мяркуюць, што пры ім адбылося прыняцце хрысціянства на Полаччыне, у Полацку створана адно з першых усходнеславянскіх епіскапстваў (991992), уведзена пісьменства, аб чым сведчыць княжацкая пячатка з надпісамі. Першы з усходнеславянскіх князёў, які ахарактарызаваны ў летапісу як кніжнік.

Паходжанне і роднасныя сувязі[правіць | правіць зыходнік]

Ізяслаў належыць да 5-га пакалення Рурыкавічаў. Па жаночай лініі — праз Рагнеду — унук першага летапіснага полацкага князя Рагвалода[1]. З'яўляецца заснавальнікам асобнай галіны Рурыкавічаў — роду Ізяславічаў Полацкіх, якія кіравалі Полацкай зямлёй па праву спадчыннасці ад Рагвалода, і, такім чынам, працягвалі дынастыю Рагвалодавічаў[2].

Імя[правіць | правіць зыходнік]

Імя Ізяслаў складаецца з асноў ізя- (ст.-рус. изѧти — выбраць) і слаў- (параўн.: слава) і, такім чынам, верагодна значыць: «выбраны славай». Верагодна, Уладзімір Святаславіч, называючы сваіх сыноў, трымаўся створанай ім сістэмы, і такім чынам, заклаў асновы іменаслова роду сваіх нашчадкаў. Закладаючы ў імёны большасці сваіх дзяцей аснову слаў-, Уладзімір падкрэсліваў іх сувязь з дзедам — вялікім князем кіеўскім Святаславам Ігаравічам[3]. Хроснае імя Ізяслава невядома.

Пазней імем Ізяслаў карысталіся як Ізяславічы Полацкія, так і іншыя галіны Рурыкавічаў.

Княжацкі знак[правіць | правіць зыходнік]

Знак Ізяслава. Каля 988 — 1001. Перарысоўка адбітку пячаткі.
Герб Заслаўя.

Асабістым знакам Ізяслава Уладзіміравіча быў трызуб з крыжападобнай вяршыняй сярэдняга зубца. Трызуб Ізяслава падобны да княжацкага знаку яго бацькі, Уладзіміра Святаславіча, і адрозніваецца сярэднім зубам. Знак захаваўся на адбітку пячаткі Ізяслава.

Лічыцца, што трызуб з крыжападобным сярэднім зубцом стаў родавым знакам Ізяславічаў Полацкіх. Сустракаюцца такія знакі і больш позняга часу, з дапаўненнямі і змяненнямі, яны атаясняюцца з полацкімі князямі — нашчадкамі Ізяслава[4].

У сучаснай геральдыцы трызуб Ізяслава ўвасоблены ў гербе горада Заслаўя (Мінскі р-н, Мінская вобл.).

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Шлюб Уладзіміра і Рагнеды[правіць | правіць зыходнік]

Паводле летапіснай легенды, якая змешчана ў «Аповесці мінулых часоў» (АМЧ), маці Ізяслава — Рагнеда Рагвалодаўна — да замужаства жыла ў Полацку. У іншых усходнеславянскіх землях княжылі браты-Рурыкавічы, паміж якімі ішла міжусобная барацьба — вялікі князь кіеўскі Яраполк Святаславіч і князь наўгародскі Уладзімір Святаславіч. Абодва яны пасваталіся да Рагнеды; Рагнеда адмовіла Уладзіміру. Вялікае войска Уладзіміра падчас паходу на Кіеў напала на Полацк, горад быў захоплены. Бацька Рагнеды — князь полацкі Рагвалод, яе маці і браты былі забіты, а Рагнеда прымусова ўзята Уладзімірам у жонкі. У далейшым Яраполк загінуў у міжусобнай барацьбе, вялікім князем кіеўскім стаў Уладзімір.

Рэчка Лыбедзь ля ўпадзення ў Дняпро. Сучасны выгляд.

Рагнеда была другой з шасці жонак Уладзіміра ў яго дахрысціянскіх шлюбах. Княгіня была паселеная ля Кіева — на Лыбедзі (рэчка і мясцовасць), дзе ўтварылася вёска Прадславіна. (Назву звязваюць з імём дачкі Рагнеды — Прадславы; цяпер частка Галасееўскага раёна г. Кіева).

Ізяслаў — другі альбо трэці па старшынстве сярод 13 сыноў і не менш 10 дачок Уладзіміра (ад усіх шлюбаў) — пасля Вышаслава і, магчыма, Святаполка. АМЧ перад Святаполкам ставіць Яраслава, таму ў публікацыях сустракаецца меркаванне аб Ізяславе як чацвёртым сыне. Але ў цяперашні час факт старшынства Святаполка перад Яраславам даказаны[5]. Наўгародскі першы летапіс лічыць Ізяслава другім па старшынстве сярод сыноў Уладзіміра — пасля Вышаслава. Пытанне старшынства Ізяслава звязана таксама з праблемамі храналогіі гісторыі Русі ў X ст., якая даецца крыніцамі вельмі ўмоўна.

Паводле АМЧ, у шлюбе Уладзіміра і Рагнеды былі 4 сыны і 2 дачкі (магчыма, адзін сын — Мсціслаў — пададзены памылкова). Ізяслаў сярод іх названы першым. У Лаўрэнцеўскім летапісу і познім Маскоўскім летапісным зводе (1479 г.) паведамляецца толькі пра адно дзіця — Ізяслава.

Прыбыццё ў Полацкую зямлю[правіць | правіць зыходнік]

Замах Рагнеды на Уладзіміра, з левага боку — Ізяслаў. Каля 987 г. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

Каля 987 года Рагнеда, помсцячы за забойства сваіх бацькоў і братоў, зрабіла няўдалы замах на жыццё Уладзіміра. За гэта Уладзімір вырашыў яе смяротна пакараць, загадаў ёй апрануцца ва ўсё княжацкае адзенне і чакаць яго. Ізяслаў, навучаны Рагнедай, сімвалічна з мечам у руках выступіў на абарону маці.

Заступніцтва Ізяслава ўразіла Уладзіміра, і ён звярнуўся па раду да сваіх баяраў. Баяры параілі:

Аркуш Радзівілаўскага летапісу аб парадзе баяр.

«Оуже не оубии ея дѣтяти дѣля сего, но въздвигни отчину ея, и даи еи с сыном своимъ.» (Ст.-рус.)

«Уж не забівай яе дзеля гэтага дзіцяці, але аднаві отчыну яе, і дай ёй з сынам сваім.»

— Лаўрэнцеўскі (XIV ст.) і Радзівілаўскі (XV ст.) летапісы.

Сярэдневяковае гарадзішча Заслаўя — месца жыхарства Рагнеды і Ізяслава. Помнік 1000-годдзю хрысціянства ў Беларусі.

Уладзімір заснаваў у Полацкай зямлі новы горад — Ізяслаўль (цяпер Заслаўе), куды былі адасланы Рагнеда і Ізяслаў.

Княжанне[правіць | правіць зыходнік]

Рэкі Палата (на пярэднім плане) і Дзвіна ля гарадзішча Полацка (стаіць на левым беразе Палаты).

У 988 г. адбылося хрышчэнне Русі. Ранейшыя шлюбы Уладзіміра, у т. л. з Рагнедай, былі скасаваны. Мяркуецца, што затым Уладзімір прызначыў сваіх сыноў на княжанні ў землях Русі. Ізяслаў стаў князем полацкім. Паводле позняга Цвярскога летапісу, Рагнеда ў 1000 г. прыняла манаства пад імём Анастасія.

На полацкім стальцы Ізяслаў, відаць, вёў актыўную ўнутры- і знешнепалітычную дзейнасць, у Ноўгарадзе (Расія) падчас археалагічных раскопак (1954) знойдзена яго пячатка.

Памёр у 1001 г., перажыўшы маці на 1 год, пры жыцці бацькі. Пакінуў ад невядомай па імю жонкі двух сыноў — Усяслава і Брачыслава. Уладзімір Святаславіч не пярэчыў супраць пераходу полацкай улады да іх у спадчыну (хоць у астатніх землях Русі ўлада ў такіх выпадках пераходзіла да наступнага па старшынстве сына Уладзіміра). Гэта вяло да ўзнаўлення полацкага княжацкага роду і аднаўлення незалежнасці Полацкай зямлі ад Кіева.

Летапісныя згадкі пра Ізяслава ў Поўным зборы рускіх летапісаў: I, 34, 52, 55, 131; II, 250, 259, 261, V, 2, 112, 124; VII, 28, 231, 294, 313, 317; IX, 57, 68, 155—156. Летапіс дае высокую ацэнку Ізяславу як чалавеку і хрысціяніну:

«Бысть жа сий князь тих и кроток, и смирен, и милостив, и любя зело и почитая священнический чин иноческий, и прилежаще прочитанию божественных писаний, и отвращаяся от суетных глумлений, и слезен, и умилен, и долготерпелив...» (руск.) 

«Быў жа гэты князь ціхі і лагодны, і памяркоўны, і міласцівы, і любіў вельмі і ўшаноўваў святарскі чын манашскі, і рупліва перачытваў боскія пісанні, і пазбягаў нікчэмнай мітусяніны, і слёзны быў, і спагадны, і доўгацярплівы...»[6].

— Ніканаўскі летапіс. (Вялікае Княства Маскоўскае, XVI ст.)

Пячатка[правіць | правіць зыходнік]

Пячатка Ізяслава з'яўляецца адным з найстаражытнейшых помнікаў пісьменства Усходняй Еўропы. Адціснутая на палосцы свінцу, яна была прывешаная да граматы на скураным дзягужку.

На аверсе змешчаны мадыфікаваны знак «Трызуб» з надпісам ΝΖAC**OΖO (ст.-рус. ΝΖACΛΑOZO — напісанне кірылічнымі літарамі грэчаскага гучання імя Ізяслаў: Ізас[лав]ос). Рэверс без выявы з надпісам ГРΑΔ***** (ст.-рус. ГРΑΔΠΛΤСΚ — «Град Полацк»). Памеры: у шырыню 38 мм, у даўжыню 24 — 30 мм. Таўшчыня палоскі 11 мм, у месцы адбітку 8 мм.

Сям'я[правіць | правіць зыходнік]

Пра жонку Ізяслава Уладзіміравіча звесткі не захаваліся. Сыны:

Радавод[правіць | правіць зыходнік]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Рурык, князь наўгародскі
 
 
 
 
 
 
 
Ігар Рурыкавіч, вялікі князь кіеўскі
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ефанда, княгіня наўгародская
 
 
 
 
 
 
 
Двузуб — знак Святаслава Ігаравіча Святаслаў Ігаравіч, вялікі князь кіеўскі
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
бацька Вольгі, з варагаў (імя невядома)
 
 
 
 
 
 
 
Хрысціянства Вольга, вялікая княгіня кіеўская
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
маці Вольгі, з варагаў (імя невядома)
 
 
 
 
 
 
 
Хрысціянства Трызуб — знак Уладзіміра Святаславіча Уладзімір Святаславіч, вялікі князь кіеўскі
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
магчыма: Ніскіня
 
 
 
 
 
 
 
Малк Любячанін (магчыма: Мал Ніскінін — князь драўлянскі)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
маці (невядомая)
 
 
 
 
 
 
 
Малуша, ключніца вял. кн. кіеўскай Вольгі
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
маці Малушы (невядомая)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Хрысціянства Трызуб з крыжападобным сярэднім зубцом — знак Ізяслава Уладзіміравіча
Ізяслаў Уладзіміравіч, князь полацкі
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Рагвалод, князь полацкі
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Хрысціянства Рагнеда Рагвалодаўна, вялікая княгіня кіеўская
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
жонка Рагвалода — княгіня полацкая (імя невядома)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Ушанаванне памяці[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Род Ізяславічаў Полацкіх

Зноскі

  1. Вяроўкін-Шэлюта, У. Рурыкавічы / У. Вяроўкін-Шэлюта // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г.П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э.Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 592 с.: іл. — С. 134. ISBN 985-11-0214-8.
  2. Насевіч, В. Ізяславічы / В. Насевіч, А. Іоў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. ГімназііКадэнцыя / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г.П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э.Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 476 — 477. ISBN 985-11-0041-2.
  3. Литвина, А. Ф. Выбор имени у русских князей в X — XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики / А. Ф. Литвина, Ф. Б. Успенский. — Москва: Индрик, 2006. — 904 с. — 1000 экз. — ISBN 5-85759-339-5. (руск.) 
  4. Белецкий, С. В. Древнейшая геральдика Руси / С. В. Белецкий // «Повесть временных лет». — СПб.: Вита Нова, 2012. (руск.) 
  5. Карпов, А. Ю. Ярослав Мудрый / А. Ю. Карпов. — Москва, 2001. (руск.) 
  6. Пераклад з кнігі: Цвірка, К. Гісторыя Беларусі паводле паданняў і легендаў / Кастусь Цвірка. — Мінск: «Соврем. слово», 2006. — 400 с. — С. 36. ISBN 985-443-570-9.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]