Айртан Сена

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Айртан Сена Star.svg Star.svg Star.svg
Ayrton Senna Imola 1989 Cropped.jpg
Грамадзянства

Бразілія

Дата нараджэння

21 сакавіка 1960(1960-03-21)

Дата смерці

1 мая 1994(1994-05-01) (34 гады)

Статыстыка выступаў у Формуле-1
Сезоны

19841994

Каманды

Тоўлман, Лотус,
Макларэн, Уільямс

Гран-пры

162

Чэмпіён свету

3 (1988, 1990, 1991)

Перамогі

41

Подыумы

80

Ачкі

610 (614)[1]

Поўлы

65

Хуткія кругі

19

Дэбют

Бразілія 1984

Першая перамога

Партугалія 1985

Апошняя гонка

Сан-Марына 1994

Айртан Сена да Сілва (парт.: Ayrton Senna da Silva, 21 сакавіка 1960, Сан-Паўлу, Бразілія — 1 мая 1994, Балоння, Італія) — бразільскі аўтагоншчык, трохразовы чэмпіён свету па аўтагонках у класе Формула-1 (1988, 1990 і 1991). Па выніках унікальнага апытання, праведзенага брытанскім тыднёвікам Autosport сярод былых і дзеючых удзельнікаў чэмпіянату Формулы-1, Сена быў прызнаны лепшым гоншчыкам у гісторыі Формулы-1. Усяго за 10 гадоў выступаў ён выйграў больш за 40 гонак і ўсталяваў рэкорд па ліку поўл-пазіцый. Ён атрымаў ад прэсы мянушку «Чараўнік». Найбольш яркая старонка біяграфіі Сены — яго суперніцтва з іншым вялікім гоншчыкам, Аленам Простам, у канцы 1980-х - пачатку 1990-х. Сена загінуў у 1994 годзе ў аварыі на Гран-пры Сан-Марына ў Імоле.

Маладосць[правіць | правіць зыходнік]

Айртан Сена за рулём карта.

Айртан Сена нарадзіўся ў сям'і багатага землеўладальніка. Яго бацька спрыяў развіццю гоначных талентаў сына, пасадзіўшы таго за руль карта ўжо ў чатыры гады. У трынаццаць гадоў Айртан упершыню ўдзельнічаў у спаборніцтвах па картынгу. Ён апісаў гэты эпізод у дакументальным нарысе, апублікаваным у пачатку 1980-х гадоў. Айртан успамінаў, што гонка праходзіла на вуліцах горада, а стартавыя пазіцыі былі напісаны на лістках паперы, якія затым ўдзельнікі выцягвалі з шлема. Айртану дастаўся першы нумар, і ён стартаваў з поула. Амаль усе ўдзельнікі былі нашмат больш вопытныя за яго, аднак не маглі дагнаць яго на прамых, паколькі ён быў нашмат лягчэй і яго аўтамабіль ехаў хутчэй. Павароты Айртан праходзіў павольней, і ў адным з паваротаў у яго машыну хтосьці урэзаўся ззаду, з-за чаго ён вылецеў з трасы.

У 1977 годзе ён выйграў чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па картынгу[2]. Затым ён удзельнічаў у чэмпіянаце свету і займаў другія месцы ў сямі гонках, але ні разу не змог перамагчы.

У 1981 Айртан ажаніўся з сваёй даўняй сяброўкай — Ліліян ды Вашканселуш Соуза. У іх было шмат агульных інтарэсаў, некаторы час яны нават разам удзельнічалі ў гонках, але ўсё ж іх шлюб падоўжыўся нядоўга — ў 1983 годзе яны развяліся. «Гэты шлюб быў памылкай», — казаў Сенна пасля разводу, — «але яна вельмі добра гатавала». Да гэтага часу невядома, хто быў ініцыятарам разводу, але абодва прызнавалі, што Сена надаваў занадта вялікае значэнне гонкам і не мог спалучаць іх з шлюбам.[3] Пасля гэтага ў яго было нямала раманаў[4], але да жаніцьбы справа больш не даходзіла.

У 1978 году бразілец адправіўся ў Еўропу, дзе адразу выйграў брытанскі чэмпіянат у класе Формула-Форд 1600[en]. З 1982 года Айртан пачаў выступаць пад дзявоцкім прозвішчам сваёй маці — Сенна, паколькі прозвішча да Сілва была занадта распаўсюджаная ў Бразіліі[5]. У 1982 годзе Сенна выйграў еўрапейскі і брытанскі чэмпіянаты Формулы - Форд 2000. У 1983 годзе з 13 перамогамі ў 20 гонках ён стаў чэмпіёнам брытанскай Формулы-3, перамогшы пры гэтым у самым прэстыжным Гран-пры Манака, на працягу года ён тэставаў машыны розных каманд Формулы-1 - «Williams», «McLaren», «Brabham» і «Toleman» і зарэзерваваў сабе месца баявога пілота ў апошняй на сезон 1984[5].

Пачатак кар'еры ў Формуле-1[правіць | правіць зыходнік]

Айртан Сена абходзіць Нельсана Піке.

Каманда «Тоўлман» была невялікай па параўнанні з іншымі вядомымі камандамі таго часу, такімі як «Уільямс», «Макларэн або «Брэбем». Нягледзячы на гэта, ёй удалося стварыць нядрэнную машыну, на якой Сена і паказаў ўпершыню свой ​​талент гоншчыка ў Формуле-1. Першае ачко ў чэмпіянаце свету Формулы-1 ён зарабіў 7 красавіка 1984 г. на трасе ў Кьяламі, дзе праходзіў Гран-пры Паўднёвай Афрыкі. У трох наступных гонках ён набраў яшчэ два ачка, а затым на Гран-пры Манака, правёўшы цяжкую гонку ва ўмовах моцнага дажджу і абагнаўшы некалькіх гоншчыкаў, якія мелі тэхнічна лепшыя машыны (у тым ліку двухразовага чэмпіёна свету Нікі Лауда), заняў другое месца, выйграць яму перашкодзіў толькі прыпынак гонкі. Затым у ходзе сезона Сена яшчэ два разы ўздымалася на подыум, заняўшы трэцяе месца ў Гран-пры Вялікабрытаніі і Партугаліі, і па выніках года заняў у чэмпіянаце дзевятае месца.

Кар'ера ў Lotus[правіць | правіць зыходнік]

У наступным, 1985 годзе, Сена перайшоў у больш моцную каманду — «Лотус» (гэты пераход суправаджаўся непаразуменнямі з камандай «Тоўлман», з якой у Сены быў кантракт яшчэ на год і якая не хацела адпускаць яго). Каманда «Лотус» пабудавала тады адну з лепшых сваіх машын таго перыяду — 97Т, партнёрам Сены па камандзе быў Эліа дэ Анджэліс. На першай трасе сезону Гран-пры Бразіліі Сена вымушаны быў сысці з-за праблем з электронікай. На другой гонцы сезону Гран-пры Партугаліі, якая праходзіла 21 красавіка 1985 года на трасе ў Эштарыле пры моцным дажджы — Сена, які ўпершыню стартаваў з поўла, змог выйграць сваю першую гонку ў Формуле-1, заваяваўшы «Вялікі шлем». Аднак астатнія гонкі сезону былі азмрочаныя шматлікімі тэхнічнымі праблемамі, і, нягледзячы на тое, што Сена нярэдка заваёўваў першыя пазіцыі ў кваліфікацыях, скончыць гонкі яму не ўдавалася. Ён змог атрымаць яшчэ толькі адну перамогу — на трасе Спа, дзе праходзіў Гран-пры Бельгіі. Да канца сезону Айртан набраў 38 ачкоў і заняў у чэмпіянаце чацвёртае месца. Але ў той перыяд у Сены быў адзін раздражняльнік — Эліа дэ Анджэліс. Эліа быў яго напарнікам па Лотусу ў 1985 годзе і набраў усяго на пяць ачкоў менш, чым бразілец. Да таго ж, у запасе італьянца была адна перамога, што казала аб невыпадковасці добрага выступу. Годны супернік у камандзе не падабаўся Айртану і ён адкрыта заявіў, што не будзе працаваць з ім у адной камандзе. Італьянца папрасілі сысці з каманды. Пазней бразілец аргументаваў гэта тым, што ў Лотусе не змаглі б на роўных адносіцца да абодвух пілотаў. Так ці інакш, але ў 1986 годзе другое месца ў камандзе заняў Джоні Дамфрыз. Вынікі арыстакрата з Вялікабрытаніі абмежаваліся трыма ачкамі, той сезон апынуўся для яго першым і апошнім. А Эліа перайшоў у Брэбем і загінуў у наступным годзе на тэстах у Поль-Рыкар.

Айртан Сена на трасе Брэндс-Хэтч, 1986

Другі сезон у «Лотусе», 1986 года склаўся ў Сены лепш дзякуючы таму, што інжынеры каманды добра папрацавалі над машынай, і яна стала больш надзейнай. На старце сезона ў Гран-пры Бразіліі Сена заняў другое месца ўслед за сваім суайчыннікам Нельсанам Піке, а затым захапіў лідэрства ў чэмпіянаце свету пасля перамогі на трасе Херэс ў Іспаніі, дзе ён да апошняй секунды стрымліваў Найджэла Мэнсела, які ішоў другім і на фінішы адстаў ад Сены за ўсё на 0.014 секунды. Але гэта лідэрства не пратрымалася доўга — чэмпіянат стаў арэнай барацьбы галоўным чынам «Макларэна» і «Уільямса» , а «Лотус» зноў стаў пакутаваць ад механічных праблем. Нягледзячы на гэта, Сена атрымаў яшчэ адну перамогу і яшчэ ў трох гонках змог заняць другое месца і скончыў чэмпіянат з 55 ачкамі, заваяваўшы пры гэтым восем поўлаў. Аднак пілоты «Макларэна» і «Уільямса» — Прост, Піке і Мэнсел — выступілі гэтак добра, што гэтых ачкоў Сянне зноў хапіла толькі для чацвёртага месца ў чэмпіянаце.

Сезон 1987 таксама быў перспектыўным. Кампанія «Рэно» абвясціла аб сыходзе з аўтаспорту, і каманда «Лотус» стала выкарыстоўваць матор «Хонда», які быў больш магутным і надзейным. Пачатак сезону ў Сены не склаўся, але затым ён выйграў запар дзве гонкі — прэстыжны Гран-пры Манака і Гран-пры ЗША ў Дэтройце — і зноў апынуўся лідэрам чэмпіянату. Але Мэнсел і Піке на «Уільямсе» і ў гэтым сезоне паказвалі гэтакія уражлівыя вынікі, што Сянне было цяжка за імі ўгнацца, і пасля Гран-пры Мексікі, дзе Сена вылецеў з трасы з-за няспраўнага счаплення, ён страціў шанцы на чэмпіёнскі тытул, за які працягвалі змагацца паміж сабой Піке і Мэнсел. За дзве гонкі да канца сезона Мэнсел пацярпеў у аварыі на свабодных заездах перад Гран-пры Японіі і не змог прыняць удзел у гэтай гонцы, а таксама ў наступным Гран-пры Аўстраліі. Гэта давала Сене шанцы на другое месца, і ён зрабіў усё, што мог, заняўшы другія месцы ў абедзвюх гонках і набраўшы досыць ачкоў для другога месца. Аднак пасля Гран-пры Аўстраліі сцюарды ўсталявалі, што адтуліны для ахалоджвання тармазоў на машыне Сены былі шырэй, чым прадугледжана рэгламентам, і Сена быў дыскваліфікаваны. З-за гэтага па вынікам сезона ён з 57 ачкамі заняў трэцяе месца.

У ходзе сезона 1987 у Сенны ўсталяваліся добрыя адносіны з кампаніяй «Хонда», і, калі ў канцы сезона тэрмін кантракту Сены з камандай «Лотус» скончыўся, ён быў запрошаны ў каманду «Макларэн», якая таксама выкарыстала маторы «Хонда».

Кар'ера ў McLaren[правіць | правіць зыходнік]

Разам з Аленам Простам і Т'еры Бутсенам.

У 1988 Сена апынуўся ў «Макларэне», дзе яго напарнікам стаў Ален Прост, да таго часу двухразовы чэмпіён свету. Так быў пакладзены пачатак жорсткай канкурэнцыі паміж імі, кульмінацыяй якой сталі некалькі гоначных інцыдэнтаў з удзелам гэтых двух пілотаў. У сезоне 1988 на долю гэтай пары прыйшлося 15 перамог з 16 (толькі Гран-пры Італіі выйграла каманда «Ферары»), з якіх 8 належалі Сене і 7 — Просту. У чэмпіянаце Прост набраў больш ачкоў у агульнай складанасці, але ў той час у залік чэмпіянату ішлі вынікі толькі 11 лепшых гонак, таму чэмпіёнам у выніку стаў Сена.

У наступным сезоне 1989 канкурэнцыя яшчэ больш абвастрылася. Яна пачала вылівацца ў пастаянную барацьбу на трасе і псіхалагічную вайну па-за яе. Тыповым эпізодам гэтай барацьбы стаў, напрыклад, Гран-пры Германіі, дзе Прост і Сена змагаліся за першае месца на працягу ўсёй гонкі; выйграў яе Сена. Чэмпіёнам стаў Прост пасля інцыдэнту ў перадапошняй гонцы на трасе ў Судзукі, калі Сена паспрабаваў ажыццявіць цяжкі абгон, і дзве машыны сутыкнуліся, зачапіўшыся адна за адну. Гэты манеўр з боку Сены быў вельмі рызыкоўным, і многія затым крытыкавалі яго за гэтую спробу. У той жа час прызнавалася, што гэтае месца на трасе было практычна адзіным, дзе быў магчымы абгон, і калі б Сена не спрабаваў гэта зрабіць, то чэмпіёнскі тытул цалкам дакладна дастаўся б Просту. Некаторыя лічаць таксама, што ў сутыкненні быў вінаваты Прост, які не пажадаў прапусціць Сену, калі той ужо фактычна абагнаў яго па ўнутранай траекторыі. Сена змог вярнуцца ў боксы, змяніць пярэдні спойлер і працягнуць гонку, выйграўшы яе, аднак пасля гонкі ён быў дыскваліфікаваны. Сена публічна заявіў, што ў гэтым эпізодзе ён «быў груба абрабаваны», што выклікала санкцыі з боку FIA — Сену аштрафавалі на сто тысяч долараў і часова пазбавілі ліцэнзіі на ўдзел у гонках Формулы-1. Да пачатку наступнага сезону Сена, заплаціўшы штраф і папрасіўшы прабачэння перад FIA, вярнуў сабе ліцэнзію.

Перад сезонам 1990 Прост сышоў у каманду «Ферары», патлумачыўшы гэта тым, што ў «Макларэне» аддавалі перавагу Сене. Але лёс чэмпіянату зноў вырашаўся ў перадапошняй гонцы на той жа трасе ў Судзукі, і зноў барацьба ішла паміж Простам і Сенай. Іх машыны зноў сутыкнуліся, на гэты раз у першым павароце пасля старту, і абодва выбылі з гонкі. Да гэтага моманту больш ачкоў было ў Сены, і ён стаў чэмпіёнам. Па дадзеных тэлеметрыі, Сена нават не паспрабаваў затармазіць перад сутыкненнем. Многія лічылі, што гэта была помста Просту за сутыкненне гадавой даўнасці, і крытыкавалі Сэну за неспартыўныя паводзіны. Сена спачатку не прызнаваў відавочную справядлівасць гэтай версіі, але і не вельмі імкнуўся абвергнуць яе; праз год у інтэрв'ю перад пачаткам Гран-пры Японіі 1991 года ён прызнаў, што справакаваў сутыкненне наўмысна, і зноў абвінаваціў FIA ў тым, што чэмпіёнскі тытул 1989 у яго адабралі[6]

Айртан Сена на Гран-пры ЗША, 1991
Айртан Сена на Гран-пры ЗША, 1991

У сезоне 1991 асноўная барацьба ішла паміж Сенай і Найджэлам Мэнселам, які выступаў за «Уільямс». Сена выйграў чатыры гонкі ў пачатку сезону, у наступных гонках ўдача была на баку Мэнсела. Да канца сезону ішла роўная барацьба, але на Гран-пры Японіі Мэнсел вылецеў з трасы і страціў шанцы ў барацьбе за чэмпіянат. Сена завяршыў сезон перамогай у датэрмінова спыненай гонцы ў Аўстраліі і стаў чэмпіёнам у трэці раз.

У 1992 годзе, дзякуючы інтэнсіўнай працы, праведзенай у міжсезонне інжынерамі «Уільямса», Мэнсел меў вялікую перавагу і выйграў 9 гонак з 16, датэрмінова стаўшы чэмпіёнам. Сена змог выйграць толькі тры гонкі — Гран-пры Манака, Венгрыі і Італіі, прычым перамогай у Манака Сена быў абавязаны толькі таму, што за дзесяць колаў да фінішу на машыне Мэнсела, які ішоў першым, лопнула кола. У канцы сезону Сена сказаў, што яму перашкаджала не толькі тэхнічная перавага «Уільямса», але і адсутнасць Проста — без яго Сена страціў арыенцір, ніяк не мог ўспрыняць Мэнсела як сур'ёзнага суперніка і таму ў яго былі праблемы з матывацыяй.

На 1993 год у Сенны не было кантракту ні з адной з каманд. Найджэл Мэнсел сышоў з Формулы-1 у серыю Індыкар, і ў каманду «Уільямс», тэхнічна лепшую на той момант, прыйшоў Ален Прост. Сена спрабаваў таксама атрымаць месца ў «Уільямс», аднак Прост запатрабаваў, каб каманда адмовілася ад такога кроку. «Макларэн» у гэты час меў былі праблемы: кампанія «Хонда» сышла з Формулы-1, а «Рэно», якая пастаўляла маторы «Уільямсу», адмовілася пастаўляць іх таксама і «Макларэну». У рэшце рэшт, кіраўніку каманды Рону Дэнісу атрымалася заключыць кантракт з кампаніяй «Форд», аднак ён прадугледжваў, што «Макларэну» будуць пастаўляцца менш магутныя маторы, чым камандзе «Бенетон» — асноўнаму партнёру «Форда». У «Макларэне» спадзяваліся , што ім удасца нівеліраваць гэта адставанне з дапамогай лепшага шасі і больш дасканалай электронікі.[7] Сена тэставаў «Макларэн» у міжсезонне і знайшоў, што шасі выйшла сапраўды вельмі добрым, але ўсё ж недахоп сілы матора адчуваўся. Таму Сена адмовіўся падпісаць кантракт з «Макларэнам» на ўвесь сезон, але пагадзіўся ездзіць, складаючы пагадненне на кожную гонку паасобку. Пачатак сезону атрымаўся уражлівым: на адкрыцці сезона ў Паўднёвай Афрыцы Сена заняў другое месца, а затым перамог на двух гонках запар — Гран-пры Бразіліі і затым Гран-пры Еўропы (гэтая гонка, якая праходзіла ў дождж, лічыцца адной з лепшых гонак Сены). Нечаканы поспех прадоўжыўся перамогай у Гран-пры Манака. Пасля гэтага Сена падпісаў кантракт з «Макларэнам» на рэшту сезону і стаў агітаваць кампанію «Форд» пастаўляць лепшыя маторы «Макларэну». Аднак у наступных гонках Ален Прост змог лепш прыстасавацца да машыны «Уільямс» і стаў паказваць усё больш высокія вынікі і, у рэшце рэшт, выйграў чэмпіянат. Сена завяршыў сезон перамогамі ў Гран-пры Японіі і Гран-пры Аўстраліі і заваяваў віцэ-чэмпіёнскі тытул, што стала годным завяршэннем яго кар'еры ў камандзе «Макларэн».

Майстар кваліфікацый[правіць | правіць зыходнік]

Шалом Айртана Сены часоў выступленняў за McLaren.

Айртан Сена быў прызнаным майстрам кваліфікацый свайго часу. За сваю кар'еру ў Формуле-1 ён 65 разоў займаў у іх першыя месцы, што на той момант было рэкордам. Гэты рэкорд трымаўся і пасля смерці Сены на працягу 12 гадоў і быў перасягнуты Міхаэлем Шумахерам толькі ў 2006 годзе на Гран-пры Сан-Марына, прычым Шумахеру спатрэбілася для гэтага правесці 236 Гран-пры, тады як Сена за ўсю сваю кар'еру ў Формуле-1 прыняў удзел толькі ў 162.[8] Варта, аднак, заўважыць, што насуперак шырока распаўсюджанай памылцы, і па гэтым паказчыку Айртан не на першым месцы ў Формуле-1. Як мінімум трое пілотаў у гісторыі маюць адносныя вынікі (суадносіны поул і колькасці праведзеных гонак) лепш, чым у Сены. Так, Хуан-Мануэль Фанхіа правёў 52 Гран-пры і выйграваў першае месца на старце 29 разоў (55,8 %). Джым Кларк ў 73-х праведзеных Гран-пры 33 разы займаў першую пазіцыю на старце (45,2 %). Альберта Аскары правёў 33 Гран-пры, і пры гэтым 14 разоў стартаваў з поул-пазішн (42,4 %). У Сенны гэты паказчык складае толькі 40,1 %. Адной з найбольш паказальных стала кваліфікацыя Гран-пры Манака ў 1988 годзе. Сена, ужо заваяваўшы першае месца на старце (усе астатнія гоншчыкі, якія маглі б апярэдзіць яго, ужо праехалі належную колькасць колаў), працягваў ехаць, паляпшаючы і паляпшаючы час на крузе, і, у рэшце рэшт, больш чым на дзве секунды апярэдзіў усіх, уключаючы Алена Проста, які выступаў на такой жа машыне. Потым Сена распавядаў, што апынуўся як бы ў іншым вымярэнні. «Як быццам бы я апынуўся ў тунэлі — не толькі ў тунэлі пад гатэлем, а ўся траса была для мяне тунэлем. Я быў ужо далёка за вядомымі межамі, але на кожным крузе мог знайсці магчымасць ісці яшчэ хутчэй. Потым мяне нібы нешта ўдарыла, я прачнуўся і зразумеў, што знаходжуся зусім не ў той атмасферы, у якой звычайна знаходзіцца чалавек. Я павольна даехаў да боксаў і больш нікуды не хадзіў у той дзень. Гэта спалохала мяне, таму што было за мяжой разумення», — успамінаў ён.[9]

Гонка пасля гэтай кваліфікацыі таксама атрымалася не зусім звычайнай. Сена адразу захапіў лідарства і стаў адрывацца, не даўшы астатнім практычна ніякіх шанцаў. Але за 11 колаў да фінішу, калі Сена апярэджваў Проста, які ішоў другім, больш чым на 50 секунд, яго машына ўрэзалася ў рэек бяспекі ў павароце «Парцье». Ніякіх бачных прычын для гэтага не было — машына была ў парадку, і нікога з іншых гоншчыкаў не было паблізу. Сена не пацярпеў і, пакінуўшы машыну, не стаў нават ісці ў боксы, а пайшоў дадому (ён жыў у Манака, і яго дом быў непадалёк ад месца аварыі). Пасля заканчэння гонкі на працягу некалькіх гадзін ніхто не мог яго знайсці, падняўся перапалох. Потым Сена тлумачыў рэпарцёрам: «Я паглядзеў рэшту гонкі па тэлевізары, прыняў душ і лёг спаць, паколькі гонка была цяжкай, і я вельмі стаміўся. Я не разумею, чаму ўсе так расхваляваліся».

Чалавек дажджу[правіць | правіць зыходнік]

Лічыцца,[10] што ў Формуле-1 гонкі ў дажджавых умовах выраўноўваюць шанцы удзельнікаў — хуткасці моцна памяншаюцца, і перавага больш магутнага рухавіка або лепшай аэрадынамікі нівеліруецца. Аднак Айртан Сена менавіта ў гэтых умовах не раз дэманстраваў вялікую перавагу над іншымі гоншчыкамі. За шматлікія прыклады высокіх дасягненняў у дажджавых гонках спартыўныя журналісты і балельшчыкі далі Сене мянушку «Чалавек дажджу».

У сезоне 1984 года, калі Сена прыйшоў у Формулу-1, першай дажджавой гонкай быў Гран-пры Манака — гонка, якая лічыцца цяжкай нават пры добрым надвор'і, паколькі яна праходзіць па вуліцах горада. Сена, маючы далёка не самую лепшую машыну (Toleman TG184), стартаваў з 13-га месца. Калі гонка была спыненая пасля 31 круга (дождж стаў настолькі моцным, што працягваць гонку было занадта небяспечна), Сена быў на другім месцы, хутка даганяючы Алена Проста, які ішоў першым. Гэта было вельмі незвычайным для Манака, дзе абгоны моцна абцяжараныя і нават пры гонцы на сухой трасе нярэдка не адбываецца ні аднаго абгону.

Сваю першую перамогу на трасе ў Эштарыле ў 1985 годзе Сена атрымаў таксама ва ўмовах моцнага дажджу, калі нават Ален Прост, які ішоў другім, не справіўся з кіраваннем, яго разгарнула і кінула на сцяну. Другая гонка, у якой Сена атрымаў перамогу ў 1985 годзе — Гран-пры Бельгіі — таксама праходзіла ў дождж. Пасля Сена правёў нямала цікавых дажджавых гонак, якія запомніліся і экспертам, і балельшчыкам.

Айртан Сена на Гран-пры Германіі 1993 года.

Адной з самых яркіх дажджавых гонак Сены стаў Гран-пры Еўропы 1993 года, які праходзіў на трасе ў Донінгтан-парку. Сена на «Макларэне» заняў у кваліфікацыі 4 месца, прапусціўшы наперад Алена Проста і Дэймана Хіла на «Уільямс» і Міхаэля Шумахера на «Бенетон». У той момант лічылася, што балід «Уільямс FW15С», на якім выступалі Прост і Хіл, моцна пераўзыходзіць «Макларэн MP4/8», на якім выступаў Сена, і шанцаў на перамогу ў гонцы у «Макларэна» няшмат. Некаторыя эксперты лічаць, што «Уільямс FW15С» быў тэхнічна найбольш дасканалым балідам з тых, што калі-небудзь выступалі ў Формуле-1.[11] Але гонка пачалася пры моцным дажджы, што зблытала ўсе прагнозы. Адразу пасля старту Хіл выціснуў Шумахера на вонкавы бок, а той, у сваю чаргу, выціснуў Сену, якому не было куды дзявацца. У гэты момант Вендлінгер, які стартаваў пятым, змог абыйсці па ўнутранай траекторыі і Сену, і Шумахера, пакінуўшы іх пятым і чацвёртым адпаведна. Аднак Сена спачатку перамясціўся на ўнутраны бок траекторыі і змог абыйсці Шумахера, а затым, у хуткасным левым павароце, нечакана заняў вонкавы бок, дзе ніхто больш не ехаў. Гэта рашэнне здавалася цалкам памылковым, але Сена ехаў па вонкавым боку настолькі хутка, што лёгка абагнаў Вендлінгера і паспеў заняць патрэбную пазіцыю перад наступным правым паваротам. Хутчэй за ўсё, счапленне з трасай на вонкавым боку было нашмат лепш, чым на ўнутраным, і Сена апынуўся адзіным з гоншчыкаў, хто змог прадбачыць гэта. Затым, праходзячы павароты значна хутчэй, чым «Уільямсы», ён абагнаў спачатку Хіла, а затым Проста, і да канца першага круга ўжо быў на першым месцы. Многія эксперты пасля гонкі казалі, што гэта быў лепшы першы круг гонкі, які яны калі-небудзь бачылі. У далейшым дождж то спыняўся, то пачынаўся зноў, гоншчыкі пастаянна мянялі гуму, пры гэтым Сена некалькі разоў на працягу гонкі зацягваў змену гумы, працягваючы ехаць па мокрай трасе на сліках. У выніку на фінішы гонкі ў адным крузе з Сенай, які перамогу, быў толькі Хіл, які адстаў ад Сены на 80 секунд.[12]

З лепшым кругам у гонцы атрымалася і зусім забаўна: Сена праехаў праз піт-лейн, не спыняючыся, і ўсталяваў такім чынам лепшы круг — з-за асаблівасцей канфігурацыі трасы шлях праз піт-лейн быў карацей, і нягледзячы на ​​тое, што бразілец быў у гэты момант на дажджавой гуме, круг атрымаўся хутчэй, чым кругі, пройдзеныя да гэтага на сліках па нармальнай траекторыі. У гэты момант Сена не толькі лідзіраваў, але і абганяў ўсіх астатніх удзельнікаў на круг, і, праязджаючы праз піт-лейн, памахаў сваім механікам, што дало каментатарам падставу думаць, што гэта быў экстравагантны жэст з боку бразільца. Але пасля гонкі Сена патлумачыў, што гэта выйшла выпадкова — ён збіраўся памяняць дажджавую гуму на слік, але, ужо згарнуўшы на піт-лейн, заўважыў, што дождж пачаў ісці зноў, і вырашыў працягнуць гонку на дажджавой гуме. Павітаць механікаў, паводле яго слоў, было ў гэтай сітуацыі цалкам натуральным, а аб лепшым крузе ён наогул не думаў.[13]. Аднак FIA палічыла, што сітуацыя з такім лепшым кругам носіць абсурдны характар​​, і ўвяла абмежаванні хуткасці на піт-лейн — 80 км/г, у далейшым яно было павялічана да 100 км/г на большасці трас.

Характар Сены[правіць | правіць зыходнік]

Айртан Сена са сваім сабакам

На трасе Сена быў крайне мэтанакіраваным і заўсёды імкнуўся перамагчы, нярэдка пілатаваў машыну на мяжы магчымага. Многія лічылі яго стыль кіравання занадта небяспечным і казалі, што для яго перамога важней жыцця. Калі аднойчы Сена прызнаўся, што верыць у Бога, Ален Прост сказаў, што Сена, хутчэй за ўсё, думае, што Бог дапамагае яму пілатаваць машыну, і таму вядзе сябе на мяжы вар'яцтва. Марцін Брандл таксама казаў: «Несумненна, Сена — геній. Але гэта значыць, што жыццёвы баланс у ім моцна зрушаны ў адзін з бакоў. Ён так моцна развіў свае навыкі, што часта знаходзіцца за мяжою. Гэта небяспечны знак».[14]

Сам Сена прызнаваў, што імкнецца ў кожнай гонцы дасягнуць межаў уласных магчымасцей, але казаў, што галоўнае для яго — не перавага над іншымі, а пазнанне самога сябе. «Гэта вельмі зачаравальнае даследаванне», — казаў ён. — «Калі я імкнуся да перамогі, я заўсёды знаходжу ў сабе яшчэ крыху больш, зноў і зноў. Але ў гэтым ёсць супярэчнасць: калі ты становішся хуткі як ніколі, то адчуваеш сябе няўяўна далікатным і уразлівым, таму што за долю секунды усё гэта можа знікнуць. І дзве гэтыя крайнасці, дапаўняючы адзін аднаго, дапамагаюць спазнаць сябе, усё глыбей і глыбей».[14]

З іншага боку, некаторыя лічылі, што дзеля перамогі ў гонцы Сена быў гатовы на многае, у тым ліку нават на непрыстойныя ўчынкі. У сувязі з гэтым асабліва часта згадвалася сутыкненне з Аленам Простам ў канцы сезона 1990 года. Хадзілі чуткі, што перад гэтай гонкай Сена ў кулуарнай абстаноўцы боксаў сказаў, што калі Ален ўвойдзе першым у першы паварот, то ён там і застанецца — што і здарылася ў гонцы. Характэрна, што іншы вялікі гоншчык Формулы-1, Міхаэль Шумахер, пасля пастаянных эпізодаў ўласных неспартыўных паводзін — на Гран-пры Еўропы 1997 годзе ў Херэсе (сутыкненне з галоўным праціўнікам Жакам Вільнёвым, пасля якога апошні, аднак, застаўся на трасе) — заяўляў у прэсе, што калі гэта рабіў Айртан Сена, то гэта была звычайная практыка, а калі так робіць ён сам, то ўсё лічаць гэта парушэннем прынцыпаў «сумленнай гульні».

Сена на Гран-пры Манака 1992 года

Сена бываў запальчывы і здзяйсняў часам неабдуманыя ўчынкі ў дачыненні да гоншчыкаў, якія, як яму здавалася, некарэктна паводзілі сябе з ім у гонках. Так, напрыклад, у 1993 годзе, пасля таго як Эдзі Ірвайн абагнаў яго, каб выйсці з ліку адстаючых на круг, і пры гэтым перашкодзіў бразільцу, той задумаў высвятленне адносін з Ірвайнам, якое скончылася рукапрыкладствам.[15]

У той жа час, калі справа не датычылася барацьбы на трасе, Сена не раз дапамагаў іншым гоншчыкам. У 1992 годзе на трасе Спа, дзе праходзіў Гран-пры Бельгіі, падчас суботняй кваліфікацыі Эрык Кома трапіў у цяжкую аварыю на прамой вяртання, дзе ўсе гоншчыкі ехалі на вельмі высокай хуткасці. Сена, убачыўшы гэта, спыніў сваю машыну, вылез з яе і з рызыкай для жыцця пабег да разбітай машыны Кома, паспеўшы адключыць на ёй электрасілкаванне да таго, як пачаўся пажар. У 1993 годзе на той жа трасе ў Спа, калі ў ходзе свабодных заездаў Алесандра Занардзі на вялікай хуткасці ўрэзаўся ў сцяну ў цяжкім павароце зброі, Сенна пакінуў сваю машыну, каб дапамагчы пацярпеламу пілоту.

Асабістыя адносіны з гоншчыкамі у Сенны складваліся па-рознаму. З некаторымі яны былі вельмі напружаныя — у прыватнасці, з Аленам Простам і Нэльсанам Піке, справа даходзіла да вельмі вострых узаемных выказванняў у адрас адзін аднаго. Айртан амаль адкрыта меў на ўвазе сваю блізкую сувязь з жонкай Нэльсана[4] (пры гэтым людзі, якія ведалі іх абодвух, сцвярджалі, што гэта была няпраўда).[16] Дзеля справядлівасці варта адзначыць, што вайну паміж Сенай і Піке пачаў Піке, і вайну непрыгожую, з зайздрасці. Айртан быў маладзей і яшчэ нават ні разу не быў чэмпіёнам свету, але на радзіме, у Бразіліі, яго любілі больш і ў 1987 годзе назвалі лепшым спартсменам сваёй краіны, і гэта нават нягледзячы на тое, што Піке у тым жа годзе стаў ужо трохразовым чэмпіёнам свету ў Формуле-1. І Піке, вядомы сваім вострым і бязлітасным языком, стаў распаўсюджваць пра Сену чуткі, якія ганьбавалі яго. А Айртан, як чалавек гарачы, але пры гэтым надзвычай ранімы, проста помсціў Нэльсану. У гонках ж Сена пакляўся перасягнуць Піке і зрабіў гэта.

У той жа час іншыя гоншчыкі — Рубенс Барыкела, Герхард Бергер — былі блізкімі сябрамі Сены.

Па-за трасы Сена адрозніваўся мяккім характарам, быў гуманістам і рэлігійным чалавекам. Ён быў вельмі абаяльны, за што яго любілі і журналісты, і балельшчыкі ва ўсім свеце. Многія з тых, хто мелі зносіны з ім, казалі, што яго ўсмешка і голас выраблялі амаль гіпнатычнае дзеянне.[14]

Сена ахвяраваў мільёны долараў на барацьбу з беднасцю ў Бразіліі і завяшчаў для той жа мэты ўвесь свой стан (які на момант яго смерці ацэньваўся прыкладна ў 400 мільёнаў долараў). Пры жыцці Айртан аддаваў перавагу не казаць пра гэта публічна, і пра яго ахвяраваннях стала вядома толькі пасля яго смерці.

Фрэнк Уільямс, у камандзе якога Сена правёў свой ​​апошні сезон, казаў пра яго: «Айртан быў вельмі неардынарнай асобай. На самай справе ён быў яшчэ больш вялікім чалавекам па-за гонак, чым у іх».[14]

Дэйман Хіл, апошні напарнік Сены па камандзе, сказаў у адным са сваіх інтэрв'ю: «Ён быў высакародным чалавекам, але бязлітасным на трасе, напрыклад, у адносінах да Алена Проста. Але дакладна гэтак жа ён не шкадаваў сябе. Выключны чалавек. Ён аддаваў сабе справаздачу, наколькі вялікая яго слава, і, думаю, хацеў з яе дапамогай неяк палепшыць гэты свет. На жаль, завяршыць задуманае яму не ўдалося. Але яго ўплыў распаўсюджвалася не толькі на гонкі».[17]

Гібель Сены[правіць | правіць зыходнік]

У 1994 годзе Сена перайшоў з «Макларэна» ўва «Уільямс-Рэно», наймацнейшую на той момант каманду. Нягледзячы на заваяваны поўл-пазішн ў першых двух гонках сезону — Гран-пры Бразіліі і Ціхага акіяна, фінішаваць у іх яму не ўдалося. Пры гэтым абедзве гонкі выйграў Міхаэль Шумахер на «Бенетон-Форд», які нечакана стаў галоўным прэтэндэнтам на тытул. 1 мая 1994 года Айртан ўдзельнічаў у трэцяй за сваю новую каманду гонцы — Гран-пры Сан-Марына. Ён зноў выйграў поўл, але гонка скончылася для яго трагічна.

На працягу ўсяго ўікэнда, у які праходзіла гэтая гонка, пастаянна здараліся розныя непрыемнасці, з якіх найбольш сур'ёзнымі сталі дзве. Спачатку падчас пятнічных свабодных заездаў у сур'ёзную аварыю трапіў Рубенс Барыкела. Ён зламаў нос і рабро, апынуўся ў бальніцы і не змог з-за гэтага ўдзельнічаць у гонцы. Барыкела нядаўна прыйшоў у Формулу-1 і лічыўся пратэжэ Сены. Сена наведаў Барыкела ў лякарні (лекары забаранілі яму гэта рабіць, таму Айртану давялося пералезці праз сцяну) і пасля размовы з ім прыйшоў да высновы, што трэба пераглядаць стандарты бяспекі ў Формуле-1. На наступны дзень падчас суботняй кваліфікацыі загінуў 33-гадовы аўстрыйскі гоншчык Роланд Ратцэнбергер, які праводзіў усяго трэці Гран-пры ў кар'еры — яго машына вылецела з трасы ў хуткасным віражы «Вільнёў» на хуткасці каля 314 кіламетраў у гадзіну і стукнулася левай бокам аб жалезны абмежавальнік. Гэтая смерць шакавала ўсіх, паколькі на працягу папярэдніх 12 гадоў ніхто з гоншчыкаў не гінуў на трасе (ў 1982 годзе ў Манрэалі падчас Гран-пры загінуў італьянец Рыкарда Палецці, а ў 1986 годзе ад атручэння чадным газам пасля аварыі на тэстах памёр іншы італьянец Эліа дэ Анджэліс) і многія ўпершыню перажывалі такі момант. Сенна яшчэ больш пераканаўся ў тым, што неабходна тэрмінова прымаць меры па павышэнню бяспекі гонак. Раніцай, у нядзелю, па ініцыятыве Сены, адбыўся сход гоншчыкаў, на якім яны дамовіліся стварыць рабочую групу па бяспецы, якая занялася б распрацоўкай плана мерапрыемстваў.

Машына Айртана Сены пасля сутыкнення са сцяной.

На старце гонкі балід фіна Юркі Ярвілехта заглух і ў яго, набіраючы хуткасць, ўрэзаўся Педру Ламі (пры гэтым абломкамі, якія разляцеліся, былі параненыя трое гледачоў, адзін з іх цяжка), і на трасу выпусцілі машыну бяспекі, каб хуткасць руху балідаў знізілася і можна было прыбраць абломкі. Гоншчыкі ехалі за машынай бяспекі да 6-га круга. На 7- м крузе, другім пасля сыходу машыны бяспекі і рэстарту гонкі, машына Сены сарвалася з трасы ў павароце «Тамбурэла» і на велізарнай хуткасці ўрэзалася ў бетонную сцяну. Паводле паказанняў тэлеметрыі, у момант зрыву хуткасць машыны была каля 310 кіламетраў у гадзіну, пасля гэтага Сена паспеў затармазіць і замарудзіць машыну, але ўсё ж хуткасць у момант удару аб сцяну складала прыкладна 218 кіламетраў у гадзіну.

Калі стала зразумела, што Сена застаецца нерухомым ў машыне, гонка была спыненая, да месца аварыі прыбылі медыкі. Калі Сену дасталі з абломкаў машыны, ён практычна не падаваў прыкмет жыцця, яму зрабілі трахеастамію і на верталёце даставілі ў шпіталь, падлучыўшы да апарата штучнага дыхання. Пасля праведзенага абследавання стала ясна, што мозг Сены мёртвы і шанцаў на яго выхад з комы не засталося. Таму медыкі прынялі рашэнне спыніць штучна падтрымліваць жыццё яго цела. Як высветлілася пазней, пры сутыкненні правае пярэдняе кола адарвалася разам з кавалкам падвескі і ўдарыла Сену па галаве, пры гэтым металічны кавалак падвескі прабіў яго шлем і нанёс смяротную траўму.

Паводле некаторых дадзеных[18], смерць была выкліканая пераломам асновы чэрапа ў выніку велізарнай перагрузкі ў момант удару. Аднак у дакументальным фільме «Сена» гаворыцца, што на яго целе не было ні адной зламанай косткі і нават ні аднаго сіняка, то бок, калі б фатальны кавалак падвескі прайшоў на пару цаляў вышэй, Сена б проста вылез з машыны і пайшоў у боксы. Адназначна тое, што калі б у той час выкарыстоўвалі сучасныя сродкі пасіўнай бяспекі, якія абмяжоўваюць перамяшчэнне галавы адносна плячэй, то, зыход аварыі быў бы іншым.

Пасля таго, як Сену павезлі ў бальніцу, гонка была адноўлена; ў ёй перамог Міхаэль Шумахер. Некаторыя медыкі і гоншчыкі лічаць, што Сена памёр адразу ж пасля аварыі і яго транспарціроўка ў бальніцу была бессэнсоўнай — арганізатары гонкі нібыта пайшлі на гэта таму, што, абвясціўшы аб смерці гоншчыка неадкладна, было б неэтычна аднаўляць гонку, і яе арганізатары, уключаючы FIA, панеслі б сур'ёзныя страты.[19] Гэтая кропка гледжання абвяргаецца афіцыйнымі прадстаўнікамі FIA і арганізатарамі гонкі. На самай справе па італьянскіх законах у выпадку гібелі гоншчыка неабходна неадкладна спыніць спаборніцтвы і закрыць аўтадром. Магчыма, у гэтым і крыецца сапраўдная прычына ўтойвання часу смерці.

Сярод экспертаў да гэтага часу няма адзінства з нагоды прычын аварыі. Выказваліся самыя розныя версіі: ад недастатковага прагрэву шын з прычыны некалькіх колаў за машынай бяспекі да імгненнай страты прытомнасці пілотам з-за высокіх перагрузак. Найбольш распаўсюджанай версіяй, якая была прызнана дакладнай італьянскім судом, які праводзілі разбіральніцтва, з'яўляецца няспраўнасць рулявога кіравання. Рулявая калонка ў балідзе Сены была штучна падоўжаная з дапамогай трубчастай ўстаўкі (рулявы вал ў калонцы быў разрэзаны, і ў месца разрэзу была ўстаўленая сталёвая трубка, якую абварылі па краю). Пасля аварыі гэтая ўстаўка апынулася зламанай па месцы зваркі, але ці адбылося гэта непасрэдна перад аварыяй (што прывяло да вылету баліда з трасы) або яна зламалася ад удару — эксперты так і не здолелі вызначыць.

Існуе яшчэ адна версія. Па словах некаторых відавочцаў, за некалькі секунд да вылету з-пад дна баліда выляталі іскры, што можа сведчыць аб яго кантакце з палатном. Калі дно баліда тычыцца палатна, то частку вагі машыны яно бярэ на сябе, пры гэтым сіла счаплення пакрышак рэзка зніжаецца. Так як да гэтага пакрышкі паспелі астыць за час язды за машынай бяспекі, то счэпныя якасці пакрышак ў той момант былі занадта нізкімі.

У рукаве камбінезона Сены быў знойдзены запэцканы крывёю аўстрыйскі сцяг. Па ўсёй бачнасці, Сена збіраўся прысвяціць сваю перамогу Ратцэнбергеру, які загінуў за дзень да гэтага, хоць нікому не сказаў пра гэта[20]. Рэшткі машыны пасля судовага разбіральніцтва былі вернутыя камандзе «Уільямс» і, згодна з яе заявай, знішчаны.

Смерць Сены стала трагедыяй для многіх балельшчыкаў ва ўсім свеце, і асабліва ў Бразіліі. Бразільскі ўрад абвясціў трохдзённую нацыянальную жалобу. У дзень пахавання Сены ў Сан-Паўлу жалобную працэсію суправаджалі некалькі мільёнаў чалавек. Адным з тых, хто нёс яго труну, быў даўні супернік Сены Ален Прост. Сену пахавалі на могілках Марумбі блізу Сан-Паўлу.

Пасля смерці[правіць | правіць зыходнік]

Помнік Айртану Сене ў Сан-Паўлу.

Незадоўга да смерці Айртан Сена стварыў дабрачынны фонд Ayrton Senna Foundation, мэтай якога была дапамогу бедным маладым людзям у Бразіліі і ў іншых краінах. Пасля смерці Сены, па яго завяшчанні, у гэты фонд выйшаў за ўвесь яго стан. Таму і ў нашы дні імя Сены для мільёнаў людзей у свеце звязана з надзеямі на лепшае жыццё.

Для тых, хто ведаў Сену, ён застаецца прыкладам высокага прафесіяналізму, які спалучаўся з чалавечнасцю і абаяннем. Многія з вядомых у Формуле-1 людзей, шмат якія зрабілі для яе развіцця: Берні Эклстоун[21], Рон Дэніс, Макс Мослі, Флавіа Бріаторэ і іншыя — казалі ў сваіх інтэрв'ю, што лічаць менавіта Сену лепшым гоншчыкам усіх часоў, і не толькі з-за паказаных ім рэзультатаў ў гонках, але і праз той уплыў, які ён аказваў і працягвае аказваць на меркаванні многіх людзей. Цікава, што праз некалькі гадоў пасля смерці Сены Берні Эклстоун сказаў, што пасля яшчэ некалькіх перамог Шумахера аб Сене, як і пра Проста і іншых гоншчыкаў, якія ўжо не выступаюць, хутка забудуцца[22], аднак пазней змяніў сваё меркаванне.

Магіла Айртана Сены. Напіс абвяшчае: «Нішто не зможа адлучыць мяне ад Божай любові.»

Заваяваўшы званне чэмпіёнаў свету па футболу ў 1994 годзе, бразільская зборная разгарнула на поле плакат і пасвяціла гэты тытул Айртану Сене[23].

У 2000 годзе ў Бразіліі было праведзена сацыялагічнае апытанне, у якім бразільскім грамадзянам прапанавалі назваць лепшага бразільца за ўсю гісторыю краіны. Вынікі апытання паказалі, што самым вялікім з бразільцаў лічыцца Айртан Сена,[24]нягледзячы на тое, што ў той час было вядома нямала выдатных бразільцаў (напрыклад, Пеле).

Часопіс F1 Racing двойчы пасля смерці Сены, у 1997 і 2004 гадах, праводзіў апытанні экспертаў для вызначэння лепшых гоншчыкаў за ўсю гісторыю Формулы-1. У апытаннях прынялі ўдзел 77 экспертаў, кожны з якіх павінен быў назваць 10 гоншчыкаў, якіх ён лічыць лепшымі, затым вынікі складалі, і спіс са ста лепшых гоншчыкаў публікаваўся ў часопісе. Па выніках абодвух апытанняў Сена займаў першыя месцы, апярэджваючы такіх вядомых гоншчыкаў, як Міхаэль Шумахер, Ален Прост, Хуан Мануэль Фанхіа і Джым Кларк.[25] Пасля публікацыі вынікаў апытання 2004 года рэдакцыя часопіса атрымала мноства гнеўных лістоў ад прыхільнікаў Міхаэля Шумахера, які меў у той час шэсць чэмпіёнскіх тытулаў — аўтары лістоў лічылі, што першае месца можа належаць толькі Шумахеру. У адным з наступных нумароў часопіса былі апублікаваныя некалькі такіх лістоў і тлумачэнні, у якім адзначалася, што эксперты ацэньвалі не лік тытулаў, перамог ці ачкоў, а маштаб асобы гоншчыка.[26]

У тым жа годзе, на дзесяцігоддзе смерці Сены, у Бразіліі выйшла кніга Эрнэста Радрыгеса Ayrton, the Hero Revealed (у партугальскай варыянце Ayrton, o Herói Revelado), у якой апісвалася жыццё і кар'ера Сены, уключаючы невядомыя раней падрабязнасці.

21 красавіка 2004 года, перад Гран-пры Сан-Марына, на стадыёне ў Імоле быў праведзены футбольны матч, прысвечаны памяці Айртана Сены. У гэтым матчы прынялі ўдзел зборная Бразіліі, складзеная з гульцоў-пераможцаў чэмпіянату свету па футболу 1994 года, і каманда, складзеная з вядомых гоншчыкаў Формулы-1 (Міхаэль Шумахер, Фернанда Алонса, Рубенс Барыкела і іншыя). На матч было прададзена больш за 7000 квіткоў, усе прыбыткі пайшоў у фонд Ayrton Senna FoundationAyrton Senna Foundation.[27]

Помнік у Донінгтан Парку.


Магіла Айртана Сены на могілках Марумбі стала месцам паломніцтва. Паводле дадзеных Р. Філіпа (2007 г.)[28], яна прыцягвае больш людзей, чым магілы Джона Ф. Кенэдзі, Мэрылін Манро і Элвіса Прэслі разам узятыя. Многія гоншчыкі наведваюць магілу Сены падчас правядзення Гран-пры Бразіліі.[29][30].

Шыкана S на аўтадроме Інтэрлагас.

Імем Сены названыя мноства вуліц у розных гарадах Бразіліі, шашы ў правінцыі Сан-Паўлу, а таксама два бразільскіх аўтадрома (блізу гарадоў Каруару і Ландрына), на якіх праходзяць этапы бразільскіх і паўднёваамерыканскіх гоначных чэмпіянатаў. Першая шыкана на аўтадроме Інтэрлагас, дзе звычайна праходзіць адзін з этапаў чэмпіянату Формулы-1, таксама носіць імя Сены («S» do Senna). Таксама яго імем названа мноства паваротаў і на іншых аўтадромах. Так, у Аўстраліі на аўтадроме Мельбурн-Парк імем Сены названы адзін з апошніх паваротаў. А ў Канадзе яго імем названая першая шыкана. Праз некаторы час паварот «Тамбурэла» згладзілі і знеслі бетонную сцяну, стварыўшы там глыбокую жвіровую пастку. У 1996 годзе там быў усталяваны помнік Айртану Сене: на высокім подыуме ён сядзіць, звесіўшы ногі, у камбінезоне пілота, і глядзіць пагардліва на трасу, якая стала для яго апошняй.

У маі 2009 года Working Title Films пачала здымкі дакументальнага фільма пра Айртана Сену[31]. У кастрычніку 2010 года фільм «Сена» рэжысёра Азіфа Кападзіі выйшаў на экраны, а 5 ліпеня 2011-га з'явілася выданне на DVD.

Рэзультаты выступаў у Формуле-1[правіць | правіць зыходнік]

Легенда
Колер Вынік
Золата Пераможца
Срэбра 2-ое месца
Бронза 3-яе месца
Зялёны Фініш у ачках
Блакітны Фініш без ачкоў
Фініш без класіфікацыі (NC)
Фіялетавы Не фінішаваў (Ret)
Чырвоны Не кваліфікаваўся (DNQ)
Не прайшоў перадкваліфікацыю (DNPQ)
Чорны Дыскваліфікаваны (DSQ)
Белы Не Стартаваў (DNS)
Гонку адмянілі (C)
Светла-блакітны Удзельнічаў толькі ў практыцы (PO)
Пятнічны тэст-пілот (TD)
(з 2003 года)
Пусты Не практыкаваўся (DNP)
Выключаны (EX)
Не з'явіўся (DNA)

Тлустым шрыфтам абазначаныя этапы, на якіх гоншчык стартаваў з поула.
Курсівам абазначаныя этапы, на якіх гоншчык меў хуткі круг.

Год Каманда 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Месца
ў чэмпіянаце
Ачкі
ў чэмпіянаце [1]
1984 Тоўлман BRA
Сход
SAF
6
BEL
6
SMR
НКВ
FRA
Сход
MON
2
CAN
7
USE
Сход
USA
Сход
GBR
3
GER
Сход
AUT
Сход
DUT
Сход
ITA
EUR
Сход
POR
3
9 13
1985 Лотус BRA
Сход
POR
1
SMR
7
MON
Сход
CAN
16
USA
Сход
FRA
Сход
GBR
10
GER
Сход
AUT
2
DUT
3
ITA
3
BEL
1
EUR
2
SAF
Сход
AUS
Сход
4 38
1986 Лотус BRA
2
ESP
1
SMR
Сход
MON
3
BEL
2
CAN
5
USA
1
FRA
Сход
GBR
Сход
GER
2
HUN
2
AUT
Сход
ITA
Сход
POR
4
MEX
3
AUS
Сход
4 55
1987 Лотус BRA
Сход
SMR
2
BEL
Сход
MON
1
USA
1
FRA
4
GBR
3
GER
3
HUN
2
AUT
5
ITA
2
POR
7
ESP
5
MEX
Сход
JPN
2
AUS
ДСК
3 57
1988 Макларэн BRA
ДСК
SMR
1
MON
Сход
MEX
2
CAN
1
USA
1
FRA
2
GBR
1
GER
1
HUN
1
BEL
1
ITA
10
POR
6
ESP
4
JPN
1
AUS
2
1 90 (94)
1989 Макларэн BRA
11
SMR
1
MON
1
MEX
1
USA
Сход
CAN
7
FRA
Сход
GBR
Сход
GER
1
HUN
2
BEL
1
ITA
Сход
POR
Сход
ESP
1
JPN
ДСК
AUS
Сход
2 60
1990 Макларэн USA
1
BRA
3
SMR
Сход
MON
1
CAN
1
MEX
20
FRA
3
GBR
3
GER
1
HUN
2
BEL
1
ITA
1
POR
2
ESP
Сход
JPN
Сход
AUS
Сход
1 78
1991 Макларэн USA
1
BRA
1
SMR
1
MON
1
CAN
Сход
MEX
3
FRA
3
GBR
4
GER
7
HUN
1
BEL
1
ITA
2
POR
2
ESP
5
JPN
2
AUS
1
1 96
1992 Макларэн RSA
3
MEX
Сход
BRA
Сход
ESP
9
SMR
3
MON
1
CAN
Сход
FRA
Сход
GBR
Сход
GER
2
HUN
1
BEL
5
ITA
1
POR
3
JPN
Сход
AUS
Сход
4 50
1993 Макларэн RSA
2
BRA
1
EUR
1
SMR
Сход
ESP
2
MON
1
CAN
18
FRA
4
GBR
5
GER
4
HUN
Сход
BEL
4
ITA
Сход
POR
Сход
JPN
1
AUS
1
2 73
1994 Уільямс BRA
Сход
PFC
Сход
SMR
Сход
MON
ESP
CAN
FRA
GBR
GER
HUN
BEL
ITA
POR
EUR
JPN
AUS
0

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мінск: БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0238-5 (Т. 14).

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Commons

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Да 1990 года ўключна не ўсе ачкі ішлі ў залік пілота, а толькі лепшыя вынікі пэўнай колькасці гран-пры.
  2. Биография Сенны
  3. Christopher Hilton. Ayrton Senna: As Time Goes By, стр. 39 — 44
  4. 4,0 4,1 Сайт журнала Формула
  5. 5,0 5,1 Тридцать лет одиночества
  6. Айртон Сенна : Биографии чемпионов : Частный сайт о больших гонках : Формула-1
  7. McLaren Formula 1 - Heritage. Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2013. Праверана 23 красавіка 2013.
  8. Нягледзячы на тое, што фармальна Сена удзельнічаў у 162 Гран-пры (гэтая лічба ўлічваецца статыстыкай), рэальна ён выходзіў на старт толькі ў 161 гонцы. У 1984 годзе, падчас правядзення 4-га этапу Гран-пры Сан-Марына ў Імоле, Сена не прайшоў кваліфікацыю і не змог прыняць удзелу ў гонцы. Як пісаў у 1984 г. аглядальнік часопіса AUTOCAR weekly magazine Пітэр Віндзар, пілот стаў ахвярай фінансавых рознагалоссяў паміж Pirelli і Toleman, якія прывялі да адмовы каманды ўдзельнічаць у пятнічнай кваліфікацыі. Палітыка Toleman дала пралік: на суботняй кваліфікацыі балід Сены сышоў з-за адмовы паліўнай помпы; а бо калі б, наракае журналіст, бразільцу ўдалося выехаць на кальцо ў пятніцу, гэтыя праблемы маглі б быць выяўленыя.
  9. Christopher Hilton. Ayrton Senna: As Time Goes By, стар. 243
  10. М. Г. Горбачёв. Как правильно управлять автомобилем. О мастерстве пилотирования и секретах активного стиля вождения. — М.: РИПОЛ классик, 2008. — Стр. 95-101.
  11. BBC SPORT | Motorsport | Formula One | The changing face of F1
  12. Анализ гонки и видеозапись первого круга
  13. Інтэрв'ю Сены тэлеканалу ITV пасля Гран-пры Еўропы 1993 года.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Официальный сайт Формулы-1
  15. Формула 1. Все об автомобилях, статьи, фотографии, атлас дорог
  16. Christopher Hilton. Ayrton Senna: As Time Goes By, стр. 189
  17. Дэймон Хилл: «Формула 1 — рискованный бизнес…»
  18. Валерий Карташев. Памяти Айртона Сенны: Последняя гонка.... F1News.Ru (2008-05-01). Архівавана з першакрыніцы 17 верасня 2012. Праверана 17 верасня 2012.
  19. Ayrton Senna : The Senna Files: Ayrton Senna trial news etc : NewSfile #2
  20. Formula One Motor Racing FAQ (modified 3/14/97), Part 2/2
  21. http://www.f-1.ru/obzor/2001/264.html
  22. Испытание на разрыв (часть третья) | AYRTON SENNA :: Российский сайт об АЙРТОНЕ СЕННЕ
  23. FIFA World Cup™ Star 1994: Romario (англ.) . — Romario and his team-mates suddenly unfurled a second cloth banner alongside their national flag. On it was written, “Senna, we put the foot down together. The fourth title is ours.”. Праверана 8 жніўня 2010.
  24. Часопіс F1 Racing. 2004, № 5
  25. Журнал F1 Racing. 1997, № 9 і 2004, № 6.
  26. Журнал F1 Racing. 2004, № 8.
  27. http://www.autosport.net/news/sennaimola
  28. Philip, Robert Spirit of Ayrton Senna is Lewis Hamilton's spur. Telegraph (2007-10-17). Архівавана з першакрыніцы 23 жніўня 2011. Праверана 24 чэрвеня 2009.
  29. Автомотоспорт. Ру — Ваш персональный гид в мире автоспорта
  30. Christopher Hilton. Ayrton Senna: As Time Goes By, стар. 290
  31. Начинаются съемки фильма об Айртоне Сенне
Спартыўныя дасягненні
Папярэднік:
Раберта Марэна
Чэмпіён Брытанскай Формулы-Форд
1981
Пераемнік:
Джуліян Бэйлі
Папярэднік:
Томі Байрн
Чэмпіён Брытанскай Формулы-3
1983
Пераемнік:
Джоні Дамфрыз
Папярэднік:
Раберта Марэна
Пераможца Гран-пры Манака
1983
Пераемнік:
Джон Нільсен
Папярэднік:
Нэльсан Піке
Чэмпіён Формулы-1
1988
Пераемнік:
Ален Прост
Папярэднік:
Ален Прост
Чэмпіён Формулы-1
1990-1991
Пераемнік:
Найджэл Мэнсел
Папярэднік:
Роланд Ратцэнбергер
Ахвяры няшчасных выпадкаў Формулы-1
1 мая, 1994
Пераемнік:
няма
Узнагароды
Папярэднік:
Найджэл Мэнсел
Autosport
International Racing Driver Award

1988
Пераемнік:
Жан Алезі
Папярэднік:
Жан Алезі
Autosport
International Racing Driver Award

1990-1991
Пераемнік:
Найджэл Мэнсел