Албанія

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Рэспубліка Албанія
алб.: Republika e Shqipërisë
Flag of Albania.svg Герб Албаніі
Сцяг Албаніі Герб Албаніі

Каардынаты: 41°21′00″ пн. ш. 19°59′00″ у. д. / 41.35° пн. ш. 19.983333° у. д. (G) (O) (Я)

Location Albania Europe.png
Дэвіз: ««алб.: Ti, Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqiptar"

«Ты, Албанія, даеш мне гонар, даеш мне імя албанца»
»
Гімн: «Hymni i Flamurit (Аб'яднаныя вакол сцяга)»
Дата незалежнасці 28 лістапада 1912 (ад Асманскай імперыі)
Афіцыйная мова албанская
Сталіца Тырана
Найбуйнейшыя гарады Тырана, Шкодэр, Влёра, Дурэс, Эльбасан
Форма кіравання Парламенцкая рэспубліка
Прэзідэнт
Прэм'ер-міністр
Буяр Нішані
Эдзі Рама
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
139-я ў свеце
28 748 км²
4,7%
Насельніцтва
• Ацэнка (2009)
Шчыльнасць

3 187 009[1] чал. (130-я)
126,6 чал./км²
ВУП (ППЗ)
  • Разам (2010)
  • На душу насельніцтва

$23,860 млрд[2]  (115-ы)
$8000[2]
Валюта лек
Інтэрнэт-дамен .al
Код ISO ALB
Тэлефонны код +355
Часавы пояс +2

Алба́нія (алб.: Shqipëria), Рэспу́бліка Алба́нія (алб.: Republika e Shqipërisë) — дзяржава ў заходняй частцы Балканскага паўвострава, на ўзбярэжжы Адрыятычнага і Іанічнага мораў. Назва краіны паходзіць ад ілірыйскага «olba» — «паселішча».

Праліў Атранта аддзяляе Албанію ад Італіі. На поўначы і ўсходзе мяжуе з сербскім аўтаномным краем Косава і Чарнагорыяй, Македоніяй, на паўднёвым усходзе — з Грэцыяй.

Значная колькасць этнічных албанцаў пражывае ў суседніх дзяржавах. У сербскім аўтаномным краі Косава яны складаюць большасць.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

У старажытнасці тэрыторыя сучаснай Албаніі ўваходзіла ў склад Ілірыі, заселенай індаеўрапейскімі плямёнамі ілірыйцаў. Пазней ілірыйцы перамяшаліся са славянамі і тракамі. У 168 годзе Ілірыя была заваявана Рымскай імперыяй, а з 395 года ўвайшла ў склад Усходняй Рымскай імперыі. У канцы VI — пачатку VII стагоддзяў сюды пачалі прыбываць славяне. З ІХ да ХІ стагоддзя тэрыторыя Албаніі ўваходзіла ў склад Балгарыі.

Першая Албанская краіна ўзнікла ў XII стагоддзі, а ў XIV яна была зававана Сербіяй. Каля 1435 года Албанія была заваявана Атаманскай імперыяй. У гэты час албанскія феадалы актыўна пераходзілі ў іслам, каб захаваць свае маёнткі і багацце. Дзякуючы гэтаму албанскія арыстакраты часта займалі адказныя пасады на заваяваных славянскіх тэрыторыях Атаманскай імперыі.

Прэзідэнт (1924–28) і кароль (1928–39) Ахмет Зогу

У XIX стагоддзі пачаўся нацыянальна-вызваленчы рух, а ў 1912 годзе Албанскі Народны Кангрэс абвясціў незалежнасць Албаніі. У 1913 годзе былі спробы падзяліць Албанію паміж Грэцыяй і Сербіяй. Да Другой сусветнай вайны Албанія паступова пераўтваралася ў княства. 1 верасня 1928 года Албанія стала каралеўствам. У 19251939 гадах краінай кіраваў кароль Зогу I. Потым стала рэспублікай і зноў каралеўствам.

16 красавіка 1939 года Албанія была заваявана Італіяй, а італьянскі кароль Віктар Эмануіл III быў абвешчаны албанскім каралём. Пасля 1941 года да албанскага пратэктарата было далучана Косава. У красавіку 1943 года краіна была занята нямецкімі войскамі. У 19431944 гадах у Албаніі пачаў дзейнасць моцны камуністычны рух.

Энвер Ходжа

Пасля выхаду акупацыйных войскаў у краіне пачалася барацьба за ўладу паміж манархічнымі і камуністычнымі сіламі, якая скончылася перамогай камуністаў, якія перамаглі дзякуючы дапамозе югаслаўскага кіраўніка Іосіпа Броз Ціта. 28 лістапада 1944 года Албанія стала народнай рэспублікай пад кіраўніцтвам камуністычнай партыі і яе кіраўніка Энвера Ходжа. 29 лістапада 1944 года Албанія была вызвалена з-пад акупацыі, ад таго часу гэты дзень святкуецца як Дзень вызвалення. Іосіп Броз Ціта прапанаваў увайсці ў склад Югаславіі Албаніі і Балгарыі, плануючы стварэнне Вялікай Югаславіі, але гэтыя планы не былі здзейснены.

Пасля 1945 года сацыялістычная Албанія ўваходзіла ў савецкі блок. У 1946 годзе ЗША наклалі вета на ўступ Албаніі ў склад Арганізацыі Аб'яднаных Нацый. 14 снежня 1955 года Албанія была прынятая ў ААН.

З 1960-х гадоў, пасля савецкіх палітычных рэформ у сярэдзіне 1950-х, Албанія пачала выходзіць з-пад кантролю СССР. У 1968 годзе Албанія асудзіла інтэрвенцыю савецкіх войскаў у Чэхаславакію і выйшла з Варшаўскага дагавора. З гэтага часу сваю знешнюю палітыку камуністычная Албанія кіравала на мааісцкі Кітай, атрымлівала ад таго значную фінансавую дапамогу. У 1974 годзе кітайская дапамога была значна скарочана, у 1978 годзе спынена, у тым ліку, з-за вострай крытыкі албанскім камуністамі кітайскіх палітычных рэформ. Албанія стала першай краінай у свеце, якая абвясціла сябе атэістычнай краінай. У 1976 годзе назва краіны была зменена на Народная Сацыялістычная Рэспубліка Албанія.

У 1970-х праводзіліся «чысткі» кіраўнічых кадраў. У канцы 1970-х гадоў, пасля смерці Маа Цзэдуна ў Кітаі, у Албаніі пачалася міжкланавая барацьба за ўладу, якая абвастрылася пасля смерці прэм'ер-міністра Мехмета Шэху, абвінавачанага Ходжам у шпіянажы. Смерць Ходжы ў 1985 годзе дала пачатак паступовай дэмакратызацыі краіны, напрыклад, грамадзянам дазволены выезд за мяжу (1990).

У 1991 годзе, у выніку першых свабодных выбараў перамаглі камуністы, але праз год іх перамаглі дэмакратычныя сілы - быў выбраны першы не-камуністычны прэзідэнт пасля 1945 года, С. Берыша.

У выніку эканамічнага крызісу ў студзені 1997 года на глебе публічных пратэстаў супраць масавых фінансавых махлярстваў адбыліся ўзброеныя мяцежы, запанавала анархія, а да ўлады прыйшла апазіцыя. У краіну быў уведзены міратворчы кантынгент войск ААН (7 тысяч чалавек, красавік — жнівень 1997 года). У 1998 годзе назіраўся масавы прыток уцекачоў ад грамадзянскай вайны ў Косаве.

Праз восем гадоў, Сацыялістычная партыя страціла ўладу, і ў 2005 годзе на парламенцкіх выбарах перамаглі дэмакратычныя партыі. У 2009 годзе Албанія далучылася да НАТА. У 2009 годзе Албанія пачала працэдуру далучэння да Еўрапейскага Саюза. У 2011 годзе ў сталіцы Албаніі Тыране прайшлі акцыі пратэстаў супраць карупцыі дзейнага ўрада, у выніку трое дэманстрантаў загінулі[3]. 23 чэрвеня 2013 года на чарговых парламенцкіх выбарах перамагла левацэнтрысцкая Сацыялістычная партыя на чале з мерам Тыраны Эдзі Рамам[4].

Палітычная структура[правіць | правіць зыходнік]

Рэспубліка Албанія — парламенцкая рэспубліка (паводле Канстытуцыі 21 кастрычніка 1998 года). Кіраўніком дзяржавы з'яўляецца Прэзідэнт.

Парламент краіны — аднапалатны Народны сход Албаніі (140 месцаў). 100 дэпутатаў абіраюцца па мажарытарнай сістэме ў аднамандатных акругах (у два тура), 40 — па партыйным спісам. Тэрмін паўнамоцтваў дэпутатаў — 4 гады. Сход Албаніі мае паўнамоцтвы вызначаць унутраную і знешнюю палітыку дзяржавы, сцвярджаць і змяняць Канстытуцыю, аб'яўляць вайну, ратыфікаваць і ануляваць міжнародныя дагаворы, выбіраць Прэзідэнта Албаніі, генеральнага пракурора і членаў Вярхоўнага суда, кантраляваць дзейнасць дзяржаўных радыё і тэлебачання, дзяржаўнага інфармацыйнага агенцтва і іншых афіцыйных інфармацыйных органаў.

Першы парламент Албаніі створаны ў 1920 годзе падчас барацьбы за незалежнасць краіны і супраць яе падзелу па Парыжскім міры паміж Грэцыяй, Італіяй і Югаславіяй.

Адміністрацыйны падзел[правіць | правіць зыходнік]

Адміністрацыйная карта Албаніі

Тэрыторыя Албаніі дзеліцца на 12 абласцей, якія ў сваю чаргу дзеляцца на 36 акругаў. Акругі дзеляцца на 309 камун і 65 гарадоў.

Геаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Берагавая лінія ў паўднёвай Албаніі

Плошча Албаніі складае 28,7 тыс. км². Звыш 2/5 тэрыторыі Албаніі пакрыта лясамі і хмызнякамі, каля 1/4 лугамі. Цэнтральная частка ўзбярэжжа — раўніна; астатняя тэрыторыя (каля 70 %) занятая горамі — Паўночнымі Албанскімі Альпамі, хрыбтом Таморы, Карабі (да 2764 м).

Клімат субтрапічны міжземнаморскі. Сярэдняя тэмпература студзеня 8—9 градусаў Цэльсія, ліпеня 24—25 градусаў. Ападкаў 800—2000 мм у год.

Найбуйнейшыя азёры (у Албаніі часткова): Скадарскае, Ахрыдскае, Прэспа; самая вялікая рака — Дрын.

На тэрыторыі Албаніі ёсць радовішчы нафты, прыроднага газу, вуглю, хрому, медзі, нікеля.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Да канца 1980-х гадоў у краіне дзейнічала планавая эканоміка, пачынаючы з 1988 года пачаўся паступовы пераход да рыначнай эканомікі. Хуткі рост эканомікі пачаўся ў 2000 годзе, калі штогадовы рост склаў 6—7%, адначасова колькасць замежных інвестыцый складае каля 50% ВУП2004 годзе замежныя інвестыцыі склалі 5,7 млрд еўра, €1780 на кожнага жыхара). Але нягледзячы на гэта краіна, разам з Малдовай і Сербіяй застаецца адной з самых бедных у Еўропе. Існуюць меркаванні, што рост эканомікі Албаніі, які можа вывесці яе на ўзровень, дастатковы для прыняцця Албаніі ў Еўрапейскі Саюз можа заняць да дваццаці гадоў.

Значныя мінеральныя багаці краіны робяць прывабным развіццё здабываючай галіны прамысловасці. У наш час вядзецца здабыча хрому, медзі, жалеза, нікелю, нафты, прыроднага газу, вуглю і баксітаў. Каля возера Прэспа знаходзіцца адно з багацейшых радовішчаў прыроднага асфальту.

Большую частку электрычнасці краіна выпрацоўвае на гідраэлектрастанцыях.

У Албаніі існуюць прадпрыемствы будаўнічай, электратэхнічнай, лёгкай, металапераапрацоўчай і харчовай прамысловасці. Албанія з'яўляецца буйным вытворцам тытунёвых вырабаў.

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Колькасць насельніцтва — 3,6 млн чал. Асноўны народ — албанцы, маюцца таксама цыгане. Каля 50 % насельніцтва вызнае іслам, 35 % — праваслаўныя хрысціяне, 15 % — каталікі (доля вернікаў у рэчаіснасці меншая з прычыны секулярызацыі ў сацыялістычны перыяд).

Да мільёна албанцаў працуюць за мяжой і адпраўленыя імі грашовыя сродкі з'яўляюцца важнай крыніцай прыбыткаў насельніцтва.

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1996. ISBN 985-11-0036-6.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]