Альбрэхт Дзюрэр

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Альбрэхт Дзюрэр
Albrecht Dürer
Аўтапартрэт, 1500, Старая Пінакатэка, Мюнхен
Аўтапартрэт, 1500, Старая Пінакатэка, Мюнхен
Дата нараджэння:

21 мая 1471(1471-05-21)

Месца нараджэння:

Нюрнберг, Баварыя,
Свяшчэнная Рымская імперыя

Дата смерці:

6 красавіка 1528(1528-04-06) (56 гадоў)

Месца смерці:

Нюрнберг, Баварыя,
Свяшчэнная Рымская імперыя

Вядомыя працы:

Адам і Ева
Меланхолія
Рыцар, смерць і д'ябал
Насарог
Рукі чалавека, які моліцца
Чатыры апостала

Уплыў:

Мантэнья

Уплыў на:

Ганс фон Кульмбах

Commons-logo.svg Працы на Вікісховішчы

Альбрэхт Дзюрэр (ням.: Albrecht Dürer; 21 мая 1471, Нюрнберг[1] — 6 красавіка 1528, Нюрнберг) — нямецкі графік і жывапісец, малявальшчык, тэарэтык мастацтва. Заснавальнік мастацтва нямецкага Адраджэння.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Вучыўся асновам жывапісу і ксілаграфіі ў майстэрні мастака М. Вальгемута. Пасля некалькіх гадоў вучобы, у 1490 паехаў у Кольмар, каб пазнаёміцца з вялікім гравёрам Марцінам Шонгауэрам, але ўжо не застаў яго жывым. 1492—1494 А. Дзюрэр правёў у Базелі, найбуйнейшым цэнтры вытворчасці ілюстраваных кніг, захапіўся ксілаграфіяй і гравюрай на медзі; аднак са шматлікіх гравюр, якія прыпісваюцца гэтаму перыяду творчасці А. Дзюрэра, яго творам можа лічыцца толькі франтыспіс да выдання пасланняў Св. Ераніма (1492).

Мастацкія здольнасці, дзелавыя якасці і светапогляд А. Дзюрэра фарміраваліся пад уплывам трох людзей: бацькі, венгерскага ювеліра; хроснага Кобергера, што пакінуў ювелірнае мастацтва і заняўся выдавецкай справай; і найблізкага член Вілібальда Піркхаймера — гуманіста, які пазнаёміў яшчэ маладога мастака з новымі рэнесанснымі ідэямі і творамі італьянскіх майстроў.

У 1494, пасля наведвання Страсбурга, А. Дзюрэр вярнуўся ў Нюрнберг, але неўзабаве адправіўся ў Венецыю. Па дарозе майстар зрабіў некалькі выдатных акварэльных пейзажаў, якія з'яўляюцца аднымі з першых твораў гэтага жанру ў заходнееўрапейскім мастацтве. Вярнуўшыся з Венецыі ў Нюрнберг у 1495, мастак адкрыў уласную майстэрню і стаў рабіць малюнкі, па якіх яго вучні выраблялі ксілаграфіі. Друкуючы значную колькасць адбіткаў, А. Дзюрэр з 1497 пачаў звяртацца да паслуг агентаў, якія прадавалі яго гравюры па ўсёй Еўропе. Такім чынам, ён стаў не толькі мастаком, але і выдаўцом; яго вядомасць умацавала выданне ў 1498 серыі гравюр на дрэве «Апакаліпсіс». Вядомасць А. Дзюрэра, якому з 1496 заступічаў курфюрст Фрыдрых Саксонскі, распаўсюдзілася па ўсёй Еўропе.

У 15031504 Дзюрэр стварае выдатныя акварэльныя эцюды жывёл і раслін, з якіх найбольш знакаміты «Вялікі кавалак дзёрну» (1503, Вена, Мастацка-гістарычны музей). Напісаныя рознымі адценнямі зялёнага, расліны намаляваны з неперасягненай дбайнасцю і дакладнасцю. Таксама мастак звярнуўся да гравюры на метале, якая давала магчымасць аперыраваць больш тонкімі і гнуткімі лініямі, чым тыя, якія могуць быць атрыманыя ў тэхніцы ксілаграфіі. Вырабленая ў 1504 гравюра «Адам і Ева» адрозніваецца манументальнасцю і тэндэнцыямі да класіцызацыі, абедзве фігуры — плён даследаванняў прапорцый чалавечага цела, якія займалі Дзюрэра на працягу ўсяго жыцця.

У 1506, магчыма, ратуючыся ад чумы, Дзюрэр ізноў прыехаў у Венецыю. Стаўленне Дзюрэра да Венецыі было дваістым. Для яго гэты горад быў адначасова і прытонам ашуканцаў і злодзеяў, і месцам «дзе я — пан, у той час як дома — усяго толькі паразіт». У алтарным абразе для нямецкай царквы ў Рыальта «Свята ружанцаў» (1506, Прага, Нацыянальная галерэя) Дзюрэр выкарыстоўваў традыцыйную італьянскую іканаграфію sacra conversazione (Мадонна на стальцы з святымі па баках). На гэтай карціне Мадонну з Немаўлём ушаноўваюць імператар і Папа Рымскі, а за імі — натоўп народу, у якім Дзюрэр намаляваў многіх сваіх сучаснікаў.

Вярнуўшыся ў Нюрнберг, Дзюрэр працягваў займацца гравюрай, аднак сярод яго твораў 1507—1511 важнейшае месца займаюць карціны. Дзюрэра, відаць, не скарыстоўваў атрымалы шырокае распаўсюджанне у гэтыя гады прыём сфумата (імглістая мяккасць абрысаў у жывапісе), ён працягваў пісаць у цвёрдым лінеарным стылі. Для гэтага перыяду характэрны такія карціны, як «Адам і Ева» (1507, Прада). Гнуткія целы падоўжаных прапорцый са слабавыразнымі прыкметамі полу, змешчаныя на цёмным фоне, больш грацыёзныя, чым Адам і Ева на гравюры 1504. У 1508 для дамініканскай царквы ў Франкфурце Дзюрэр напісаў вялікі абраз Унебаўзяцце Багародзіцы (не захаваўся і вядомы толькі па копіях). У яго кампазіцыі адбіўся ўплыў італьянскіх двух'ярусных малюнкаў Ушэсця Багародзіцы. Дзякуючы выкарыстанню гэтай схемы майстру ўдалося дасягнуць дзіўнай манументальнасці выявы. У 1511 на заказ купца Матэўса Ландаўера Дзюрэр напісаў «Пакланенне Троіцы» (Вена, Мастацка-гістарычны музей). Гэта — найбольш амбіцыйны з усіх твораў мастака. Троіца намаляваная на цэнтральнай восі (Святы Дух у выглядзе голуба, Бог Айцец, увянчаны каронай, і ўкрыжаваны Хрыстос); вакол — святыя, якія пакланяюцца Боскаму Стальцу, яны ўтвараюць чатыры групы: угары злева — мучанікі на чале з Багародзцай; справа — прарокі, прарочыцы і сівілы на чале з Іаанам Хрысціцелям; унізе злева — дзеячы царквы, кіраваныя дзвюма папамі, а справа — парафіяне на чале з імператарам і каралём. У самым нізе намаляваны пейзаж з возерам, на беразе якога паказана адзінокая постаць самога Дзюрэра каля дошкі з надпісам. Жывапіс цвёрды і сухі, зіхоткія фарбы здаюцца амаль металічнымі, цвёрдыя і шчыльныя формы кантрастуюць з мяккасцю пейзажу і аблокаў.

Калі ў 1507—1511 Дзюрэр галоўным чынам займаўся жывапісам, то 1511—1514 былі прысвечаныя пераважна гравюры. Ён выпусціў 2-е выданне «Апакаліпсісу», цыкл з 20 гравюр на дрэве «Жыццё Марыі», 12 гравюр серыі «Вялікія Жарсці» і 37 гравюр на той жа сюжэт — «Малыя Жарсці». У гэты перыяд яго стыль становіцца больш упэўненым, кантрасты святла і цені мацней, як, напрыклад, у гравюрах «Узяцце Хрыста пад варту» (серыя Вялікія Жарсці) і «Чатыры вершніка Апакаліпсісу». У 1512 Дзюрэр выпусціў трэцюю серыю гравюр «Жарсці» вытанчаных па выкананні. У 1513—1514 ён стварыў тры самых знакамітых сваіх ліста: «Рыцар, смерць і д'ябал»; «Св. Еранім у келлі» і «Меланхолія I». На першым з іх рыцар-хрысціянін едзе па пагорыстай мясцовасці ў суправаджэнні Смерці з пясочнымі гадзіннікамі і д'яблам. Вобраз рыцара ўзнік, магчыма, пад уплывам трактата Эразма Ратэрдамскага «Падручнік хрысціянскага воіна» (1504). Рыцар — алегорыя актыўнага жыцця; ён здзяйсняе свае подзвігі ў барацьбе са смерцю. Ліст «Св. Еранім» у келлі, наадварот, з'яўляецца алегарычным малюнкам сузіральнага ладу жыцця. Стары сядзіць каля пюпітра ў глыбіні келлі; на пярэднім плане расцягнуўся леў. Скрозь вокны ў гэта мірнае ўтульнае жыллё льецца святло, аднак і сюды ўрываюцца знакі, якія нагадваюць пра смерць: чэрап і пясочныя гадзіннікі. На гравюры «Меланхолія I» намалявана крылатая жаночая фігура, якая сядзіць сярод раскіданых у бязладзіцы прыбораў і прылад.

У 1514 Дзюрэр стаў прыдворным мастаком імператара Максіміліяна I. Разам са сваімі памочнікамі ён стварыў гравюру (3*3,5 м), якая выяўляла трыўмфальную арку і ўрачыстую працэсію. Кампазіцыя мусіла ўславіць гісторыю імператарскай дынастыі і подзвігі імператара і яго продкаў. Дзюрэр працягваў пісаць і карціны, стварыўшы выдатны «Партрэт імператара Максіміліяна» (Вена, Мастацка-гістарычны музей) і абраз «Багародзіца з Немаўлём і Св. Ганнай» (1519—1520, Метрапалітэн). Апошні ўяўляе сабой кампазіцыю, якая складаецца з трох шчыльна згрупаваных фігураў. Св. Ганна ў задуменнасці апусціла руку на плячо Багародзіцы, якая пакланяецца Немаўлю Хрысту.

У 1519 Максіміліян I памёр, і сталец перайшоў да Карла V. У 1520 Дзюрэр адправіўся да двара новага імператара. Паездка ператварылася ў працяглае падарожжа па Нідэрландах, падрабязна апісанае Дзюрэрам у дзённіку падарожжа. Мастака ўсюды сустракалі з гонарам, па шляху ён бачыў самыя розныя творы мастацтва, ад Гентскага алтара ван Эйка да ўзораў мастацтва амерыканскіх індзейцаў, прывезеных з Мексікі спадарожнікамі Картэса. Вярнуўшыся ў Германію, ён прыступіў да тэарэтычнага асэнсавання сваіх назіранняў і напісаў трактаты пра прапорцыі чалавечага цела і пра перспектыву — праблемах, якія займалі яго яшчэ з часоў першай паездкі ў Італію.

Пытанне пра рэлігійныя ўяўленні Дзюрэра застаецца без адказу. У сюжэтах яго карцін можна знайсці і каталіцкія, і пратэстанцкія адценні. Ён сімпатызаваў Лютэру, з якім, аднак, не быў знаёмы. У 1526 Дзюрэр стварыў «Партрэт Эразма Ратэрдамскага» (гравюра на медзі), чые ўмераныя рэлігійныя гледжанні, відаць, супадалі з яго ўласнымі. Дыпціх «Чатыры апостала» (1526, Мюнхен, Старая Пінакатэка) быў падораны Дзюрэрам гарадской радзе Нюрнберга. Магчыма, чатыры постаці апосталаў у рост былі напісаны пад уплывам абразоў алтара Джавані Беліні з венецыянскай царквы Фрары (1488). На левай створцы шанаваны Лютэрам Іаан Багаслоў змешчаны перад Пятром — слупом каталіцызму; на правай створцы Павел, апостал Рэфармацыі, пастаўлены наперадзе Марка. Магчыма, гэты твор быў створана адмыслова для нядаўна сталага пратэстанцкім горада; аднак надпіс унізе можна расцэньваць і як перасцярогу супраць любой праявы рэлігійнага фанатызму.

А. Дзюрэр быў праніклівым даследчыкам прыроды і гарачым прыхільнікам італьянскай (рэнесанснай) тэорыі мастацтва, аднак у яго творчасці выявіліся шматлікія рысы сярэднявечнага містыцызму. Для твораў А. Дзюрэра характэрны напружана-экспрэсіўныя формы, фантастычныя вобразы, прадчуванне сусветна-гістарычных перамен (серыя гравюр «Апакаліпсіс», 1498). Ілюстраваў кнігу «Карабель дурняў» Бранта і інш. У партрэтах і аўтапартрэтах сцвярджаў новае рэнесанснае разуменне чалавечай асобы і сацыяльнага стана мастака («Аўтапартрэт», 1498). Стварыў тып чалавека рэнесанснай эпохі, прасякнутага самасвядомасцю ўласнай асобы, напружанай духоўнай энергіяй і практычнай мэтанакіраванасцю (дыптых «Чатыры апосталы», 1526), прапаведаваў гуманістычныя ідэалы незалежнасці чалавека.

А. Дзюрэр з захапленнем распавядаў пра сваё жыццё, магчыма, падахвочаны ганарыстасцю; ён апісваў розныя яе аспекты ў сямейнай хроніцы, у дзённіку, прысвечаным паездцы ў Нідэрланды, і ў некалькіх лістах асабістага характару. Яшчэ болей, за яго ўласныя словы, выяўляюць імкненне да самапазнання і фарміравання ўласнай асобы аўтапартрэты А. Дзюрэра (гл.: Аўтапартрэты).

Шматлікія (некалькі сотняў) гравюры А. Дзюрэра — адно з найвышэйшых дасягненняў сусветнай графікі. Аўтар трактатаў «Кіраўніцтва па ўмацаванні гарадоў, замкаў і крэпасцей» (1527) (гл.: бастэя), «Чатыры кнігі аб прапорцыях чалавека» (1528) і інш.

Творы[правіць | правіць зыходнік]

Аўтапартрэты[правіць | правіць зыходнік]

Першы аўтапартрэт мастак стварыў у 13-гадовым узросце. На гэтым малюнку срэбным алоўкам ён паўстае тонкім чуллівым юнаком.

У такім жа ключы Дзюрэр намаляваў сябе на вельмі камерным па характары Аўтапартрэце з гваздзікай (1493, Луўр). Тут яму 22 гады. Вытанчаным і звілістым контурам яго фарсістай адзежы паўтараюць хвалістыя лініі доўгіх светлых валасоў.

На мадрыдскім Аўтапартрэце (1498, Прада) А. Дзюрэр паўстае паспяховым чалавекам. Яго рукі на парапеце, за спіной адкрываецца відарыс з акна. Тут ён ужо паказаны з барадой, апранутым у вопратку заможнага бюргера. У гэтым партрэце знайшоў адлюстраванне рэнесансны падыход да трактоўкі асобы мастака, які з гэтага часу мусіў разглядацца не як сціплы рамеснік, а як асоба, якая валодае высокім інтэлектуальным і прафесійным статутам.

У 1500 гэтыя тэндэнцыі дасягаюць кульмінацыі ў Аўтапартрэце ў вобразе Хрыста (Мюнхен, Старая Пінакатэка). Тут самалюбаванне майстра, прыкметнае ў яго больш ранніх аўтапартрэтах, змяняецца цвярозай шчырасцю. Постаць строга франтальная, вочы прыкоўваюць увагу, тоны карнацыі дапоўнены разнастайнымі адценнямі карычневага, фон цёмны. У гэтым творы Дзюрэр, відавочна, імкнуўся перадаць думку, што мастак, падобна богу, з'яўляецца творцам.

Гравюры[правіць | правіць зыходнік]

  • «Апакаліпсіс»: серыя гравюр на дрэве (1498)
    • «Чатыры вершнікі Апакаліпсісу»; у гравюры коні ляцяць над целамі ўпалых людзей. Эмацыйная напружанасць дасягаецца пры дапамозе проціпастаўлення цёмнай густой паралельнай штрыхоўкі, вялікіх плям чыстай белай паперы і месцаў, дзе формы ледзь пазначаны тонкімі лініямі; так ствараецца дзіўны скульптурны эфект.

Акварэлі[правіць | правіць зыходнік]

  • Акварэльныя эцюды жывёл і раслін (1503—1504)
    • «Вялікі кавалак дзёрну» (1503, Вена, Мастацка-гістарычны музей)

Зноскі

  1. Падчас нараджэння і маладосці А. Дзюрэра Нюрнберг быў галоўным цэнтрам нямецкага гуманізму.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Генрых Вёльфлін. Мастацтва Рэнесансу. Італія і нямецкае формаадчуванне // Мастацтва, 1995. № 7. С. 52.
  • Гершензон-Чегодаева Н. Альбрехт Дюрер. — М., 1964.
  • Дзюрэр Альбрэхт // Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Уклад. Дубянецкі Э. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6
  • Дюрер А. Дневники, письма, трактаты, тт. 1-2. Л.-М., 1957.
  • Либман М. Я. Дюрер и его эпоха. — М., 1972.
  • Нессельштраус Ц. Альбрехт Дюрер. 1471—1528. Л.-М., 1961.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]