Аляксей Аляксандравіч Шахматаў
З пляцоўкі Вікіпедыя.
Аляксей Аляксандравіч ШАХМАТАЎ (5 (17) чэрвеня 1864, Нарва — 16 жніўня 1920, Петраград), вядомы рускі філолаг і гісторык, заснавальнік гістарычнага вывучэння рускай мовы, старажытнарускага летапісання і літаратуры.
Нарадзіўся ў дваранскай сям'і, у 1883 паступіў на гісторыка-філалагічны факультэт Маскоўскага універсітэта. У 1884 у «Даследаваннях па рускай мове» апублікаваная першая яго артыкул «Даследаванні аб мове наўгародскіх грамат XIII і XIV стст». Вучань Ф. Ф. Фартунатава. Упершыню заўважаны ў сур'ёзных навуковых кругах пасля выступлення падчас абароны А. І. Сабалеўскім яго доктарскай дысертацыі — аб сістэме фанем праславянскай мовы. Шахматаў выступіў з пераканаўчай крытыкай некаторых важных палажэнняў дакладу, чым выклікаў моцную непрыязнасць ужо вядомага ў тую пару навуковымі працамі Сабалеўскага. Напружаныя адносіны навукоўцаў захоўваліся да канца жыцця Шахматава.
У 1884 высунуў сваю працу «Даследаванні ў вобласці рускай фанетыкі» на сушуканне ступені магістра, аднак яму была прысуджаная вышэйшая ступень доктара рускай мовы і славеснасці. У 1887 абараніў дысертацыю на тэму «Аб даўгаце і націску ў агульнаславянскай мове», пасля заканчэння універсітэта застаўся пры ім і да 1890 стаў прыват-дацэнтам. Першыя навуковыя распрацоўкі — у вобласці дыялекталогіі. Здзейсніў дзве экспедыцыі ў сярэдзіне 1880-х гадоў — у Архангельскую і Аланецкую губерні.
Пасля смерці Я. К. Грота узяў на сябе складанне першага нарматыўнага слоўніка рускай мовы. З 1894 ад'юнкт Пецярбургскай АН, з 1898 — член Упраўлення Акадэміі навук, самы малады за ўсю гісторыю яе існавання (34 гады), з 1899 — сапраўдны член АН. З 1910 прафесар Пецярбургскага універсітэта. З 1906 — член Дзяржаўнага савета і Дзяржаўнай Думы ад акадэмічнай курыі. Удзельнічаў у падрыхтоўцы рэформы рускай арфаграфіі, ажыццёўленай у 1917—1918.
Член Сербскай Акадэміі навук (1904), доктар філасофіі Пражскага універсітэта (1909), доктар філасофіі Берлінскага універсітэта (1910), член-карэспандэнт Кракаўскай Акадэміі навук (1910) і інш. Аб навукоўцы яго сястрой — Е. А. Шахматавай-Масальскай — пакінутыя мемуары.
Шахматов прасачыў гісторыю старажытнарускага летапісання XI—XVI стст., упершыню ўжыўшы для іх вывучэння параўнальна-гістарычны метад, дзякуючы чаму ўсталяваў час стварэння, крыніцы і ўкладанне кожнага з аўтараў найстарэйшых летапісных збораў, склад тэксту «Аповесці мінулых гадоў». Пасля прац Шахматова любое даследаванне па гісторыі старажытнай Русі абапіраецца на яго высновы. Навуковец заклаў асновы тэксталогіі як навукі. Выводзіў усходнеславянскія мовы ад «агульнастаражытнарускай» мовы, дэзінтэграцыя якой, паводле яго меркавання, пачалася ўжо ў VII ст., але была затрыманая інтэграцыйнымі працэсамі, звязанымі з дзяржаўным адзінствам у рамках Кіеўскай Русі.
