Белая Русь

Белая Русь — пачаткова штучная геаграфічная назва, ужываная пераважна ў заходнееўрапейскім навуковым асяроддзі ў дачыненні да розных рэгіёнаў Усходняй Еўропы. Ад 17 ст. гэта найчасцей назва сучаснага беларускага Падняпроўя ды Падзвіння (адпавядала рэгіёну «Русь» у ВКЛ). Пачынаючы з 19 ст. — агульнапрынятая назва ўсіх тэрыторый, якія тагачасная этнаграфія адносіла да беларускіх, а таксама — у форме Беларусь — нацыянальная саманазва, прынятая ідэолагамі беларускага нацыянальнага руху ў канцы 19 ст.

Гісторыя

Гэтая назва ўпершыню зафіксаваная ў лацінскай форме Alba Rusсіa каля 1255—1260 у геаграфічным трактаце «Пачатак апісання земляў» (верагодна, у дачыненні да Наўгародскай рэспублікі). Наступныя па храналогіі з вядомых звесткі пра Белую Русь паходзяць з твораў паўднёванямецкіх паэтаў 1360-х — рыфмаванай хронікі Венгрыі Генрыха фон Мюгельна і вершаў П. Зухенвірта пра крыжацкія наезды на Пскоў. Пад 1381 назва адзінкава (да канца 16 ст. такая лакалізацыя не паўтараецца) аднесеная да Полацка, «крэпасці Белай Русі» у «Хроніцы Польшчы» Яна з Чарнкова, на пачатку 15 ст. часта сустракаецца ў дакументах, звязаных з канцылярыяй імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Жыгімонта Люксембурга. Першая датаваная выява Белай Русі ў картаграфіі — на круглай карце свету Фра Маўра (1457). Да канца 15 ст. абсалютная большасць згадак пра Белую Русь адносіцца да тэрыторыі Наўгародскай рэспублікі. Узнікненне тэрміна «Белая Русь» і яго замацаванне ў сярэднявечнай геаграфічнай наменклатуры, магчыма, звязанае з памылковымі ўяўленнямі схаластаў пра міфічную краіну Албанію, якая «мяжуе на ўсходзе з Каспійскім морам і ўзыходзіць па ўзбярэжжы да Паўночнага акіяна, прасціраючыся да Меаційскіх азёраў і да найдзічэйшых пустынных месцаў» (Барталамей Англійскі).

З апошняй чвэрці 15 ст. (лекцыі італьянскага гуманіста Пампонія Лэта, паэма Матэа Баярда «Закаханы Раланд» і карты свету Генрыха Мартэла з Фларэнцыі), фіксуецца назва Белая Русь у дачыненні да нізоўяў Дону ды Паўночнага Прычарнамор'я. Гэтая другая Russіa Alba паслядоўна не аддзялялася ад першай, бо, паводле геагpафічных уяўленняў Сяpэднявечча вытокі Дона знаходзіліся далёка на поўначы, недзе побач з Ладажскім возеpам. Але з 1470-х назва ўжываецца пераважна да Маскоўскай дзяржавы Івана III. Змяненне сэнсу назвы «Белая Русь», зафіксаванае італьянцамі Дж. Вольп'е, Дж. Мафэі дэ Вальтэpа, А. Кантарыні, было выклікана ўваходжаннем у 1471—1478 тэрыторыі Наўародскай рэспублікі — адзінай часткі цяперашняй Расіі, якая дагэтуль мела цесныя гандлёвыя і культурныя кантакты з Заходняй Еўропай — у склад Вялікага княства Маскоўскага. Ужо вядомая еўрапейцам Белая Русь — Ноўгарад зрабілася сінонімам малазнаёмай Масковіі. Замацаванню ў еўрапейскай традыцыі тэрміна Russіa Alba ў такім значэнні паспрыяла і выкарыстанне панегірыстамі маскоўскага вялікакняжацкага дому эпітэту «белы» ў значэнні «вялікі», «высакародны».

Падзел на Белую, Чорную і Чырвоную Русь у агульнапрынятым цяпер выглядзе выснаваўся не раней за другую палову 17 ст. і ні ў якім разе не можа лічыцца спадчынай уласна славянскіх уяўленняў аб чляненні Русі. Чорная Русь ніколі не была аўтэнтычнай назвай Верхняга Панямоння, як і Белая — Падзвіння і Прыдняпроўя. З усіх трох «каляровых» тэрмінаў першым з'явілася менавіта Белая Русь. Тэрміны Чырвоная Русь і Чорная Русь узніклі амаль адначасова і працяглы час «канкурыравалі» за «права» абазначаць адны і тыя ж тэрыторыі.

Самы даўні помнік усходнеславянскага паходжання, які згадвае Белую Русь, — «Слово избpанное от святых писаний еже на латыню», створанае, праўдападобна, сербам Пахоміем Лагафетам у Ноўгарадзе каля 1461.

У ВКЛ тэрмін Белая Русь вядомы з канца 15 ст. і ў большасці выпадкаў датычыў Маскоўскай дзяржавы (напрыклад, на карце Віда-Ляцкага 1542, першай карце, створанай на тэрыторыі ВКЛ), радзей — Ноўгарада. Да часткі тэрыторыі сучаснай Беларусі, перш за ўсё да Полаччыны, назву Белая Русь пачалі трывала дастасоўваць у сярэдзіне 16 ст. («Гісторыя палякаў» Марціна Кромера, 1555). Чарговае пераасэнсаванне назвы было абумоўленае абставінамі Лівонскай вайны, у першую чаргу — знаходжаннем Полацка пад маскоўскай акупацыяй у 1563—1578. Магчыма, некаторы час штучны навуковы тэрмін ужываўся як агульная назва земляў, вяртання якіх Рэчы Паспалітай патрабавала польска-літоўскае грамадства. Да таго ж аўтары павярхоўных гісторыка-геаграфічных кампіляцый, што складаліся ў Заходняй Еўропе, часта змешвалі звесткі аб заваяванні Ноўгарада Іванам III і захопе Полацка Іванам IV у 1563. У значэнні «Русь Літоўская» тэрмін Белая Русь спачатку ўжывалі або іншаземцы (Кромер, Гваньіні) або ўраджэнцы ВКЛ — прадстаўнікі адукаваных пластоў грамадства «заходняй» арыентацыі — у тым ліку С. Рысінскі, які ўпершыню ўжыў тэрмін «leucorussus» (грэчаскае «беларус») як этнічную саманазву. У канцы 16 — на пачатку 17 ст. назва Белая Русь трапляе з твораў польскіх гісторыкаў і публіцыстаў у хронікі ВКЛ: «Хpоніку..» Мацея Стрыйкоўскага, «Хpоніку Літоўскую і Жамойцкую», ды інш.

Пашырэнне вядомасці Белай Русі ў афіцыйных колах Маскоўскай дзяржавы і ў праваслаўнага насельніцтва Рэчы Паспалітай пачалося амаль адначасова, з 1620-х. Назва Белая Русь адразу ж набыла выразную ідэалагічную афарбоўку: яе асноўным зместам на доўгія стагоддзі зрабілася ідэя аб'яднання (а пазней — захавання) усіх «рускіх» земляў пад уладай Масквы.

У расійскіх афіцыйных дакументах 1640—1650-х у склад Белай Русі ўкраінскія тэрыторыі ўключалі часцей, чым беларускія, а тэрмінам «белоруское письмо» абазначалі ўсю сукупнасць графічных і лексічных асаблівасцяў, якія адрознівалі так званую «заходнерускую» пісьмовую мову ад рускай мовы Маскоўскай дзяржавы. Аднак назвы «Украіна» ды «Малая Русь» хутка выцеснілі Белую Русь з ужытку ў гэтым значэнні. Белая Русь у значэнні «Расійская дзяржава» сустракаецца на некаторых еўрапейскіх картах нават у 18 ст., але ўсё радзей. З канца 17 — пачатку 18 ст. геаграфічная прывязка назвы стабілізуецца: яна канчаткова замацоўваецца за часткай земляў ВКЛ, здаўна называных Руссю (у вузкім сэнсе), у адрозненне ад уласна Літвы.

Такі стан рэчаў у асноўным захаваўся да канца 19 ст., калі на ўздыме нацыянальнага руху — але і пад яўным уплывам «заходнерусізму» — Белая Русь пачала выкарыстоўвацца як назва ўсёй краіны, якая з цягам часу стане незалежнай Рэспублікай Беларусь.

Гісторыя назвы Белая Русь — выдатная ілюстрацыя да шляху, пройдзенага еўрапейскай геаграфіяй сярэднявечча і ранняга Новага часу ад чыста разумовага апісання розных, часта фантастычных, краін і народаў, да дакладнай навукі. Хаця і навязаная Беларусі звонку, назва Белая Русь сведчыць пра лучнасць яе гістарычнага лёсу з лёсам еўрапейскай цывілізацыі.

Цяжкасці перакладу

Назва «Белая Русь» не зусім правільна перакладзена на шмат моў свету як «Белая Расія». Цяжкасці з перакладам узніклі таму, што ва многіх мовах свету адсутнічае асобнае слова для старажытнай Русі, і ў гэтых мовах няма ніякіх адрозненяў паміж словамі «Русь» і «Расія» (што дарэчы, стагоддзямі прапаноўвалася імперскімі расійскімі гісторыкамі). Гэтыя цяжкасці з перакладам асобена касаецца германскіх моў за выключэннем англійскай:

• Wit-Rusland (Белая-Расія) па-галандску
• Hviderusland па-дацку;
• Hviterussland па-нарвежску;
• Weißrussland па-нямецку;
• Vitryssland па-шведску.

У некаторых мовах адрозненне вялікае:

• Białoruś, але Rosja па-польску;
• Білорусь, но Росія па-украінску;
• Weißruthenien (да 1945), але Russland па-нямецку.

Літаратура

• Белы А. Белая Русь // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. Т.1: Абаленскі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал.рэд.) і інш.; Маст. З.Э. Герасімовіч. – Мн.: БелЭн, 2005. –688 с.: іл. С. 306—308. ISBN 985-11-0315-2 ISBN 985-11-0314-4 (т. 1)
  • Белы, А. Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы / А. Белы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с. — ISBN 985-6599-12-1
  • Імя тваё «Белая Русь». Мн., 1991
  • Опись архива Посольского приказа 1626 г. Ч. 1. М., 1977
  • Порецкий Я. И. Соломон Рысинский * Solomo Pantherus Leucorussus. Мн., 1983
  • ПСРЛ. Т. 2. СПб., 1843; Т. 25. М.—Л., 1949
  • Рыбаков Б. А. Русские карты Московии XV — начала XVI в. М., 1974
  • Савельева Е. А. Hовгоpод и Hовгоpодская земля в западноевpопейской каpтогpафии XV—XVI вв. // Геогpафия России XV—XVIII вв. (по сведениям иностpанцев). Л., 1984
  • Слово избpанное от святых писаний еже на латыню // Попов А. Н. Историко-литературный обзор дpевнеpусских полемических сочинений пpотив латинян. М., 1875
  • Akta Aleksandra, króla polskiego, wielkiego księcia litewskiego i t.d. (1501—1506). Wyd. F. Papee. Kraków, 1927
  • Alexandrowicz S. Rozwój kartografii Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do połowy XVIII w. Poznań, 1989
  • Anonymi Dvbnicensis. Liber de rebus Lvdovici R. H. // Analecta Monumentorum Hungariae historicum literarorium maximum inedita. Budapestini, 1986
  • I.V. Bellum Prutenum // Smereka E. Zbiór pisarzy polsko-lacińskich. Leopoli, 3, 1933
  • Colker M. L. America rediscovered in thirteenth century? // Speculum. A journal of medieval studies. Cambridge. Vol. 54. No. 4. October 1979
  • Cosmographey oder beschreibung aller Laender, Herrschaften, fürnemsten Stetten… Beschriben durch Sebastianum Münsterum… Basel, 1550; Ulrichs von Richental Chronik des Constanzer Concils 1414 bis 1418. Herausgegeben von M. R. Buck. Tübingen, 1882
  • Cromer M. Polonia sive de situ, populis, moribus, magistratibus et republica regni Poloni libri duo. Cracoviae, 1901. (паўтоp выданьня 1578 г.)
  • Der Weiss Kunig. Eine Erzählung von den Thaten Kaiser Maximilian der Ersten. Wien, 1775
  • Historica Russiae monumenta ex antiquis exterarum gentium arcivis et bibliothecis deprompta ab A. I. Turgenevio. V. I. Petropoli, 1841 (Акты исторические, относящиеся к России, извлечённые из иностранных архивов и библиотек А. И. Тургеневым)
  • Historiae Ruthenicae Scriptores exteri saeculi XVI. V. I—II. Berolini et Petropoli, 1841—42
  • Kronika Jana z Czarnkowa (Joannis de Czarnkow. Chronicon Polonorum). Оprac. J. Szlachtowski // Monumenta Poloniae Historica Lwów, T. II. 1872
  • Nordenskjold A. E. Facsimile-atlas to the early history of cartography with reproductions of the most important maps, printed in the XV and XVI centuries. Stockholm, 1889.* Замысловский Е. Е. Геpбеpштейн и его истоpико-геогpафические известия о России. СПб., 1884
  • Il Mappamondo di Fra Mauro. A cura di Tullio Gasparini Leporace. Presentazione di Roberto Almagia. Venezia, 1956
  • Ioannes Stobnicensis. Introductio in Ptolomei Cosmographiam. Cracoviae, 1512
  • Ostrowski W. About the origin of the name «White Russia». London, 1975
  • Peter Suchenwirt's Werke aus dem vierzehnten Jahrhundert. Hrsg. von Alois Primisser. Wien, 1827
  • Prisschuch Th. Des conzilis grundveste // Die historischen Volkslieder der Deutschen vom 13. bis 6. Jahrhundert. Bd. 1. Leipzig, 1865
  • Prochaska A. Codex epistolaris Vitoldi. Cracoviae, 1882
  • Rude & barbarous kingdom. Russia in the accounts of sixteenth-century English voyagers. Ed. by Lloyd E. Berry and Robert O. Crummey. Madison—London, 1968
  • Sarmatiae Europeae descriptio. Ab Alexandro Guagnino Veronensi // Poloniae Historiae Corpus. Ex bibliotheca Ioan. Pistorii Nidani. Per Sebastiani Henric Petri. V. I. Basileae, 1588
  • Scriptores Rerum Hungaricarum tempore ducum regumque stirpis Arpadianae gestarum. Vol. II. Budapest, 1938
  • Starowolski Sz. Polska albo opisanie położenia królestwa Polskiego. Kraków, 1976
  • Stryikowski M. Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi. T. I—II. Warszawa, 1846
  • Witkowska M. H. S. Vita sanctae Kyngae ducissae Cracoviensis // Roczniki Humanistyczne. T. X, z. 2. Lublin, 1961.