Бітва на Нёмане

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Бітва на Нёмане
Польска-савецкая вайна
BnN 2.png
Дата 2026 верасня 1920 года
Месца Гродзенскі рэгіён
Вынік Перамога польскага войска, што стала заканчэннем вайны
Cупраціўнікі
Сцяг Польшчы Польшча

Flag of Belarus (1991-1995).svg Беларуская Народная Рэспубліка

Сцяг РСФСР (1918-1937) РСФСР
Камандуючыя
Сцяг Польшчы Юзаф Пілсудскі
Сцяг Польшчы Эдвард Рыдз-Сміглы
Сцяг Польшчы Леанард Скерскі
Беларусь Станіслаў Булак-Балаховіч
Сцяг РСФСР (1918-1937) Міхаіл Тухачэўскі
Сцяг РСФСР (1918-1937) Уладзімір Лазарэвіч
Сцяг РСФСР (1918-1937) Мікалай Салагуб
Сілы бакоў
97 000 каля 100 000
Ваенныя страты
7000 каля 40 000
 Прагляд гэтага шаблона Савецка-польская вайна (1919—1921)

1918: Вільня (1) • 1919: Бяроза-Картузская Нясвіж Ліда (1) • Вільня (2) • Мінск 1920: Дзвінск Латычаў Мазыр Кіеў (1) • Казацін Жытомір Майская аперацыя Кіеў (2) • Валадарка Быстрык Барыспаль Наваград–Валынскі Роўна Ліпеньская аперацыя Львоў Гродна Брэст Варшава Радзымін Осаў Насельск Коцк Цыцаў Вепш Задвор'е Беласток Замосце Камараў Кобрын Дзіцяцін Ковель Нёман Ліда (2) •


Ваеннапалонныя Рыжскі дагавор Мяцеж Жалігоўскага

Бітва на Нёмане (польск.: Bitwa nad Niemnem, руск.: Сражение на Немане) — апошняя значная бітва ў польска-савецкай вайне 19191920 гадоў. Працягвалася з 20 верасня да 26 верасня (некаторыя лічаць да 28 верасня). Другая па значнасці перамога польскага войска, пасля Цуду пад Варшавай, якая скончыла разгром Чырвонай Арміі Заходняга фронту і ў выніку прывяло да падпісання Рыжкага мірнага дагавора (1921).

Планаванне[правіць | правіць зыходнік]

Падрыхтоўка Тухачэўскага[правіць | правіць зыходнік]

26 жніўня Заходні фронт Міхаіла Тухачэўскага спыніўся на лініі рэк Нёман, Шчара і Свіслач. Сюды сцягваліся савецкія рэзервы. За кароткі час былі адноўлены амаль усе дывізіі разбітыя пад Варшавай. Пад камандаю Тухачэўскага знаходзілася каля 73 тысячы салдат і 220 гармат. Галоўнакамандуючы Чырвонай Арміяй Сяргей Камянеў, загадаў рыхтавацца да новага наступу.

Камандуючы Фронту збіраўся правесці наступ сіламі трох армій, захапіць Беласток і Брэст, а пасля нанесці ўдар у кірунку Любліна. Удары павінны былі наносіць: 3 Армія Уладзіміра Лазарэвіча (шэсць дывізій), 15 Армія Корка (чатыры дывізіі) і 16 Армія Салагуба (чатыры дывізіі).

Тухачэўскі разлічваў таксама на дапамогу воска перакінутага з фінскага фронту.

Расстаноўка Чырвонага войска[правіць | правіць зыходнік]

  • 3 Армія Уладзіміра Лазарэвіча (паўночнае крыло Заходняга Фронту)
    • тры дывізіі (5, 6, 56 стралковыя дывізіі) занялі рубеж ад літоўскай граніцы па Свіслач
    • у рэзерве знаходзіліся 2, 21 стралковыя дывізіі і 33 Кубанская дывізія
  • 15 Армія Аўгуста Корка (цэнтр групоўкі фронту)
    • 11 і 16 стралковыя дывізіі па рацэ Свіслач
    • рэзерв стваралі 27 стралковая дывізія і аддзелы «ВУАР» (ВОХР)
  • 16 Армія Мікалая Салагуба
  • 17 і 48 стралковая дывізія занялі пазіцыі на поўдні ад Свілачы
  • 8 і 10 стралковыя дывізіі былі рэзервам Арміі.
  • 4 Армія (паўднёвае крыло Заходняга Фронту)
  • 17 дывізія кавалерыі і 19, 55, 57 Сталковыя дывізіі трымалі пінскі кірунак.

Падрыхтоўка Польскага войска[правіць | правіць зыходнік]

10 верасня ў Штабе Галоўнанкамандуючага ў Брэсце пры ўдзеле камандуючых 2 і 4 Армій Юзаф Пілсудскі прадставіў план аперацыі бітвы на Нёмане і Шчары.

На думку камандуючага патрэбны быў удар у кірунку Гродна і Ваўкавыска, каб звязаць асноўныя сілы бальшавікоў. Адначасова ўдарная група 2 Арміі мусіла шыбкім маршам прайсці праз літоўскую тэрыторыю і выйсці ў глыбокія тылы Чырвонай Арміі, якая загразне ў баях на лініі Нёмана.

Загад ад 19 верасня ўдакладніў заданні армій, аперацыйным групоўкам і асобным адзінкам. На правядзенне аперацыі былі вызначаны:

  • 2 Армія ген. Эдварда Рыдз-Сміглага ў складзе: 1 ДП Лег, 3 ДП Лег, 17 ДП, 21 Горная дывізія, 22 дывізія Добраахвотнікаў, 1 дывізія Літоўска-Беларуская, 2 i 4 брыгада кавалерыі, Групоўка Цяжкай артылерыі.
  • 4 Армія ген. Леанарда Скерскага ў складзе 11, 14, 15, 16 ДП.

Абедзве арміі налічвалі 67 тысяч салдат і 432 гарматы.

Расстаноўка Войска Польскага[правіць | правіць зыходнік]

  • 2 Армія Рыдза-Сміглага
    • левае крыло арміі — паўночная ўдарная група — 1 дывізія пяхоты Легіёнаў і 1 дывізія Літоўска-Беларуская, а таксама 2 і 4 брыгада кавалерыі павінны былі правесці атаку па асі Сейны — Друскенікі, прабіцца на тэрыторыю Літвы, а пасля, выкарыстоўваючы наступ галоўных сіл на гарадзенскім накірунку, рушыць на Ліду.
    • 17 дывізія пяхоты абараняла Сувальшчыну перад магчымай атакай літоўскага войска
    • цэнтр 2 Арміі: 21 і 22 дывізіі ўзмоцненыя Групоўкаю Цяжкай Артылерыі павінны былі наступаць на Гродна
    • правае крыло Арміі: 3 дывізія пяхоты легіёнаў атрымала загад апанаваць пераправы на Нёмане ў ваколіцах Мастоў.
  • 4 армія Скерскага
    • Павінна была захапіць на працягу двух дзён ад пачатку наступу Ваўкавыск, значны чыгуначны вузел на лініях Беласток — Ліда і Беласток — Баранавічы і быць гатоваю замкнуць кола акружэння з паўднёвага боку.

Ваенныя дзеянні[правіць | правіць зыходнік]

Баі за Гродна[правіць | правіць зыходнік]

20 верасня 21 Горная дывізія ген. Анджэя Галіцы і 22 дывізія Добраахвотнікаў палк. Адама Коца ўдарылі па 5 і 6 стралковых дывізіях, каб выправіць палажэнне адддзелаў і стварыць найлепшыя варункі для наступу.

Для бальшавікоў гэта было зусім нечакана. Яны спешна пачалі адыход у бок Гродзенскіх фартоў. Адначасова 3 ПДЛ, што дзейнічаў на правым крыле 2 Арміі адкінуў 11 і 16 стралковыя дывізіі і сфарсавалі Свіслач.

21 верасня ізноў прынёс поспех польскаму боку. Контратакі 5 і 6 стралковых дывізій не прынеслі поспеху саветам. 11 стралковая дывізія панесла вялікія страты ў баях з 3 дывізіяй пяхоты легіёнаў каля Вялікай Бераставіцай. Палякі разбілі 93 і 97 стралковыя палкі і пагражалі штабу дывізіі. Іх камандзір быў паранены і ратаваўся ўцёкамі.

Контрудары Чырвонай арміі[правіць | правіць зыходнік]

22 верасня да баёў далучыліся рэзервовыя 3 і 15 Арміі. Тры польскія дывізіі (каля 19 000 салдат, 124 гарматы) сутыкнуліся з шасцю савецкімі дывізіямі (каля 20 000 салдат, 100 гармат). 2 Армія Рыдза-Сміглага распачала надзвычай зацятыя баі. Шмат якія ўмацаванні неаднаразова пераходзілі з рук у рукі. Дабраахвотная дывізія плк. Коца адбіла некалькі атакаў на Новы Двор і Рагачэў, Горная дывізія білася каля Кузніцы і Длугасельцаў. Затое 3 ДП Легіёнаў пад Вялікай і Малой Бераставіцамі адбіла некалькі атак 11, 16 стралковых дывізій і 56 Самастойнай стралковай брыгады пераведзенай з фінскага фронту.

Сігнал да атакі[правіць | правіць зыходнік]

23 версня галоўныя сілы 2 Арміі павінны былі фарсіраваць Нёман і захапіць Гродна. Але зацяты адпор Чырвонай Арміі не дазволіў тое ажыццявіць.

21 Горная дывізія крывавілася пад Індурай і Адэльскам з савецкаімі 6 і 56 дывізіямі.

22 дывізія Добраахвотнікаў, толькі ўвечары левым крылом дасягнула Нёмана на поўнач ад Гродна. 205 дабраахвотны полк пяхоты маёра Бернарда Монда пад покрывам ночы зачапіўся за паўразбураны мост над Гожай і распачаў пераправу праз Нёман. Але з-за недахопу сувязі, той поспех не быў своечасова выкарыстаны.

Пад Вялікай Бераставіцай 3 ДП Лег. адбіваў хвалі савецкіх атак.

Але 24 верасня контратакі бальшавікоў пачалі слабець. Да палякаў пачалі перабягаць чырвонаармейцы беларускай і ўкраінскай нацыянальнасцей. Дайшлі паведамленні пра сфарсаванне Нёману аддзеламі маёра Монда, які самастойна набліжаўся да фортаў Гродна. 2 кавалерыйскай брыгадзе было загадана патрымаць 205 полк пяхоты.

Удар з поўначы[правіць | правіць зыходнік]

22 верасня распачала свае дзеянні польская Ударная Група 2 арміі. Начале яе ішла 4 кавалерыйская брыгада падпалкоўніка Адама Нянеўскага і змятала літоўскія аддзелы, якія спрабавалі яе стрымаць. 23 верасня яна забыла не знішчаны мост на Нёмане ў Друскеніках. Узяла некалькі палонных. 1 ДП Лег. у шасцігадзіннай бітве разбіла 22 верасня два літоўскія палкі пяхоты, узяла каля 1700 палонных, 12 гармат і захапіла Сейны. 23 верасня дывізія была ў Друскеніках, а 24 верасня заняла Марцінканцы.

У гэты час 1-я беларуска-літоўская дывізія ген. Жандкоўскага з 2 кавалерыйскай Брагадай разбілі літоўскі 7 полк пяхоты і дасягнула Парэчча. Але далейшыя дзеянні групоўкі залежалі ад развіцця сітуацыі на цэнтральным кірунку ў раёне Гродна.

Вынікі[правіць | правіць зыходнік]

Бітва на Нёмане гэта апошняя вялікая бітва польска-савецкай вайны. Чырвоная Армія пацярпела паражэнне, гэткую ж значную як і ў Варшаўскай бітве. Палякі захапілі 40 тысяч палонных і 140 гармат, шмат амуніцыі і ваеннага ладунку.

Гэта бітва мела вялізны ўплыў падчас падпісання Рыжкага мірнага дагавора. Чырвонае войска было разбіта і дэмаралізавана. Савецкая дэлегацыя саступіла ад ранейшых патрабаванняў і пакідала польскую дзяржаву ў супакоі.

Аднак Беларусь была падзелена на дзве часткі. Да Польшчы адыйшла 4,5-мільённая Заходняя Беларусь плошчай больш за 110 тыс. км². Кіраўнік савецкай дэлегацыі А. Ёфэ, увогуле, прапаноўваў саступіць Польшчы ўсю тэрыторыю тагачаснай БССР (да Бярэзіны) наўзамен на тэрытарыяльныя саступкі ва Украіне, аднак польскі бок не прыняў гэту прапанову.[1] Гэта справакавала пачатак Слуцкага збройнага чыну.

Арганізацыя войска[правіць | правіць зыходнік]

Войска польска[правіць | правіць зыходнік]

Пілсудскі і Рыдз-Сміглы ў часе польска-савецкай вайны ў 1920 годзе

Аператыўнае кіраўніцтва 2 і 4 Арміямі праводзіў Юзаф Пілсудскі.

  • Рэзерв галоўнакамандуючага (баявы стан 30 000):
    • 2 дывізія пяхоты Легіёнаў (без IV БП),
    • 4 дывізія пяхоты,
    • 9 дывізія пяхоты,
    • 10 дывізія пяхоты,
    • III брыгада кавалерыі
    • 34 полк пяхоты,
    • 213 Дабраахвотны полк пяхоты (паліцыйны).

Чырвоная армія[правіць | правіць зыходнік]

Заходні фронт ген. Міхаіл Тухачэўскі (каля 100 000 салдат, 220 гармат)

  • 3 Армія Уладзіміра Лазарэвіча
    • 2 стралковая дывізія
    • 5 стралковая дывізія
    • 6 стралковая дывізія
    • 21 стралковая дывізія
    • 56 стралковая дывізія
    • 33 Кубанская дывізія
  • 15 Армія Аўгуста Корка
    • 11 стралковая дывізія
    • 16 стралковая дывізія
    • 27 стралковая дывізія
    • Адзел «Вохра» (раўназначны стралковай дывізіі)
  • 16 Армія Мікалая Салагуба
    • 8 стралковая дывізія
    • 10 стралковая дывізія
    • 17 стралковая дывізія
    • 48 стралковая дывізія
  • 4 Армія (даўнейшая Мазырская Група)
    • 19 стралковая дывізія
    • 55 стралковая дывізія
    • 57 стралковая дывізія
    • 17 стралковая дывізія

Зноскі