Вайна ў В'етнаме

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Вайна ў В'етнаме
Асноўны канфлікт: Другая індакітайская вайна
VietnamMural.jpg
Дата

1 лістапада 195530 красавіка 1975

Места

Паўднёвы В'етнам, Паўночны В'етнам, Камбоджа, Лаос

Вынік

Перамога камуністаў у Паўднёвым В'етнаме, Камбоджы і Лаосе. Вывад амерыканскіх войск

Змены

Аб'яднанне В'етнама

Праціўнікі
Сцяг В'етнама Паўночны В'етнам
Сцяг В'етконга В'етконг
Сцяг Кампучыі (1975-1979) Чырвоныя кхмеры
Сцяг Лаоса Патэт Лаа
Пры падтрымцы:
Сцяг Кітая Кітай
Сцяг СССР СССР
Сцяг Кубы Куба
Сцяг Чэхіі Чэхаславакія
Сцяг Балгарыі (1971-1991) Балгарыя
Сцяг Паўднёвага В'етнама Паўднёвы В'етнам
Сцяг ЗША ЗША
Сцяг Паўднёвай Карэі Паўднёвая Карэя
Сцяг Аўстраліі Аўстралія
Сцяг Новай Зеландыі Новая Зеландыя
Сцяг Кхмерскай Рэспублікі Кхмерская Рэспубліка
Сцяг Лаоса (1952-1975) Каралеўства Лаос
Пры падтрымцы:
Сцяг Філіпін Філіпіны
Сцяг Тайваня Тайвань
Сцяг Іспаніі (1945-1977) Іспанія
Камандуючыя
Сцяг В'етнама Ха Шы Мін
Сцяг В'етнама Ле Зуан
Сцяг В'етнама Тон Дык Тханг
Сцяг В'етконга Нгуен Хыу Тхо
Сцяг Паўднёвага В'етнама Нго Дзінь З'ем
Сцяг Паўднёвага В'етнама Нгуен Ван Цхьеу
Сцяг Паўднёвага В'етнама Нгуен Каа Кі
Сцяг ЗША Джон Кенэдзі
Сцяг ЗША Ліндан Джонсан
Сцяг ЗША Рычард Ніксан
Сцяг Паўднёвай Карэі Пак Чон Хі
Сцяг Паўднёвай Карэі Чхэ Мён Сін
Сцяг Аўстраліі Роберт Мензіс
Сцяг Аўстраліі Гаральд Холт
Сцяг Новай Зеландыі Кіт Холіак
Сілы бакоў
Страты
В'етнамскія сяляне і іх малалетнія дзеці, забітыя амерыканскімі салдатамі ў вёсцы Сонгмі

В'етнамская вайна (в'етн.: Chiến tranh Việt Nam, англ.: Vietnam War) — адзін з буйнейшых ваенных канфліктаў другой паловы 20 стагоддзя, які пакінуў заўважны след у культуры і займае істотнае месца ў навейшай гісторыі В'етнама і ЗША.

Вайна пачалася як грамадзянская ў Паўднёвым В'етнаме, у далейшым у яе ўмяшаліся Паўночны В'етнам і ЗША пры падтрымцы шэрагу іншых краін. Такім чынам, з аднаго боку вайна вялася за ўз'яднанне дзвюх частак В'етнама і стварэнне адзінай дзяржавы, а з другога — за захаванне незалежнасці проамерыканскага Паўднёвага В'етнама.

Па ходу развіцця падзей В'етнамская вайна аказалася пераплеценая з грамадзянскімі войнамі ў Лаосе і Камбоджы. Усе баявыя дзеянні ў Паўднёва-Усходняй Азіі, што праходзілі з канца 1950-х і да 1975, вядомыя як Другая індакітайская вайна.

В'етнамская вайна ўмоўна падзяляецца на некалькі перыядаў:

  • Партызанская вайна ў Паўднёвым В'етнаме (1955—1964);
  • Паўнамаштабнае ваеннае ўмяшальніцтва ЗША (1965—1973);
  • Завяршальны этап вайны (1973—1975).

Гісторыя вайны[правіць | правіць зыходнік]

Перадумовы[правіць | правіць зыходнік]

З другой паловы XIX стагоддзя В'етнам уваходзіў у каланіяльную імперыю Францыі. Пасля заканчэння Першай сусветнай вайны ў краіне пачаўся рост нацыянальнай самасвядомасці, сталі з'яўляцца падпольныя гурткі, якія выступалі за незалежнасць В'етнама, адбылося некалькі ўзброеных паўстанняў. У 1941 годзе на тэрыторыі Кітая была створана Ліга за незалежнасць В'етнама (В'етмінь) — ваенна-палітычная арганізацыя, якая аб'яднала спачатку ўсіх праціўнікаў французскай каланіяльнай адміністрацыі. У далейшым асноўную ролю ў ёй ігралі прыхільнікі камуністычных поглядаў, узначаленыя Ха Шы Мінам.

Падчас Другой сусветнай вайны французская адміністрацыя дамовілася з Японіяй аб тым, што японцы атрымліваюць доступ да стратэгічных рэсурсаў В'етнама пры захаванні каланіяльнага адміністрацыйнага апарата Францыі. Гэта пагадненне дзейнічала да 1944 года, калі Японія сілай зброі ўстанавіла поўны кантроль над французскімі валадарствамі (гэта было звязана з пагаршэннем для Японіі стратэгічнай абстаноўкі на Ціхаакіянскім тэатры ваенных дзеянняў). У верасні 1945 года Японія капітулявала. В'етмінь скарыстаўся часовым безуладдзем, каб пры дапамозе ўжо сфармаваных ўзброеных сіл на чале з Во Нгуен Зяпам узяць Ханой і іншыя ключавыя гарады краіны. 2 верасня 1945 года Ха Шы Мін абвесьціў стварэньне незалежнай Дэмакратычнай Рэспублікі В'етнам (ДРВ) на ўсёй в'етнамскай тэрыторыі.

Аднак Францыя адмовілася прызнаць страту сваёй калоніі. Яна перакінула ў Індакітай экспедыцыйны корпус, які восенню 1945 года аднавіў кантроль каланіяльнай адміністрацыі ў паўднёвай частцы В'етнама. Затым адбыліся перагавопы, якія абодва бакі (і В'етмінь, і Францыя) выкарыстоўвалі галоўным чынам для нарошчвання сваіх ваенных сіл. Нягледзячы на дасягнутыя дамоўленасці аб механізме прадастаўлення ДРВ незалежнасці, у снежні 1946 года Францыя пачала каланіяльную вайну ў В'етнаме. Аднак справіцца з партызанскім рухам французская армія не магла. З 1950 года ЗША сталі аказваць ваенную дапамогу французскім войскам у В'етнаме. На працягу наступных чатырох гадоў (1950-1954) ваенная дапамога ЗША склала 3 мільярды долараў[1]. Аднак у тым жа 1950 годзе і В'етмінь пачаў атрымліваць ваенную дапамогу ад Кітайскай Народнай Рэспублікі. Да 1954 года сітуацыя для французскіх сіл была практычна безнадзейнай. Вайна супраць В'етнама была вельмі непапулярная ў Францыі. Да гэтага часу ЗША ўжо аплачвалі 80% кошту гэтай вайны[1]. Апошнім ударам для каланіяльных амбіцый Францыі ў Індакітаі стала цяжкая параўа ў бітве пры Дзьенб'енфу. У ліпені 1954 года былі заключаны Жэнеўскія пагадненні, якія завяршылі васьмігадовую вайну.

Падзел В'етнама і пачатак вайны[правіць | правіць зыходнік]

Падзел В'етнама

Згодна з Жэнеўскімі пагадненнямі, тэрыторыя В'етнама была часова падзелена па 17-й паралелі (дзе была створана дэмілітарызаваная зона) на дзве часткі. Паўночны В'етнам перайшоў пад кантроль В'етміня, і, адпаведна, стаў тэрыторыяй ДРВ. Паўднёвы В'етнам заставаўся пад уладай прызначанай французамі мясцовай адміністрацыі, прычым Францыя яшчэ да пагадненняў паспела фармальна даць В'етнаму незалежнасць. Тут ва ўладзе знаходзіўся прафранцузскі пераконаны імператар Баа Дай. Уз'яднанне краіны меркавалася ажыццявіць пасля ўсеагульных свабодных выбараў, якія павінны былі адбыцца не пазней за сярэдзіну 1956 года.

У гэты час пачала рэзка ўзрастаць роля ЗША ва в'етнамскіх справах. Пасля перамогі камуністаў у Кітаі адміністрацыя ЗША разглядала падзеі ў В'етнаме як частку камуністычнай экспансіі ў рэгіёне і стала аказваць ваенную дапамогу Францыі ў вайне. Пасля Жэнеўскіх пагадненняў ЗША ўзялі курс на замену Францыі ў якасці процівагі камуністычным сілам у Індакітаі. Амерыканская адміністрацыя зрабіла стаўку на Нга Дзінь Зьема, прэм'ер-міністра Дзяржавы В'етнам. 16 ліпеня 1955 года Зьем заявіў, што Паўднёвы В'етнам не будзе выконваць Жэнеўскія пагадненні, усеагульных выбараў не будзе і што ў Паўднёвым В'етнаме павінна быць антыкамуністычная дзяржава[2]. У кастрычніку таго ж года ён правёў рэферэндум, на якім ставілася пытанне, заставацца Паўднёваму В'етнаму манархіяй або стаць рэспублікай. Зьем абвясціў, што паводле вынікаў гэтага рэферэндуму манархія адмяняецца, і абвясціў сябе першым прэзідэнтам зараз ужо «Рэспублікі В'етнам».

Прэзідэнт США Дуайт Эйзенхаўэр сустракае Нга Дзінь Зьема ў вашынгтонскім аэрапорце. Май 1957 года

Зьем аднаасобна прымаў многія важнейшыя дзяржаўныя рашэнні. На дзяржаўныя пасады ён прызначаў сваіх сваякоў (да прыкладу, яго брат Нга Дзінь Ню узначальваў тайную паліцыю) ці тых, хто быў асабіста адданыя яму. Адной з вельмі грубых памылак Зьема была адмена вясковага самакіравання, што парушала шматвяковыя в'етнамскія традыцыі. Падобная палітыка выклікала пратэсты сярод мясцовага насельніцтва, і ўрад Зьема губляў папулярнасць.

Ранні перыяд вайны[правіць | правіць зыходнік]

Толькі ў пачатку 1959 года было прынята канчатковае рашэнне: не бачачы мірных шляхоў ўз'яднання краіны пасля зрыву умоў Жэнеўскіх пагадненняў, паўночныя камуністы зрабілі выбар на карысць падтрымкі антызьемаўскага падполля. З сярэдзіны года на поўдзень сталі адпраўляцца «ваенныя дарадцы», якія выраслі ў гэтых месцах і апынуліся на поўначы пасля падзелу краіны. Спачатку перакідка людзей і ўзбраенняў ажыццяўлялася праз дэмілітарызаваную зону (ДМЗ), але пасля ваенных поспехаў камуністычных сіл у Лаосе транзіт пачаў ажыццяўляцца праз лаоскую тэрыторыю. Так паўстала «сцежка Ха Шы Міна», пралягаючая праз Лаос у абыход ДМЗ і далей на поўдзень, заходзячы на тэрыторыю Камбоджы. Выкарыстанне паўночнав'етнамскімі войскамі тэрыторыі Лаоса і Камбоджы з'яўлялася парушэннем нейтралітэту гэтых краін.

У снежні 1960 года ўсе паўднёвав'етнамскія групоўкі, якія змагаліся супраць рэжыму Зьема, аб'ядналіся ў Нацыянальны фронт вызвалення Паўднёвага В'етнама (НФВПВ), які атрымаў у краінах Захаду шырокую вядомасць як В'етконг. Дзякуючы падтрымцы Паўночнага В'етнама партызаны дзейнічалі ўсё больш паспяхова. Гэта прымусіла ЗША ўзмацніць ваенную дапамогу ўраду Зьема. У снежні 1961 года ў краіну былі перакінутыя першыя рэгулярныя падраздзяленні Узброеных сіл ЗША — дзве верталётныя роты, закліканыя павялічыць мабільнасць урадавай арміі. Пастаянна адбывалася нарошчванне корпуса дарадцаў у краіне. Амерыканскія дарадцы займаліся падрыхтоўкай паўднёвав'етнамскіх салдат і ўдзельнічалі ў планіраванні баявых аперацый. У гэты перыяд падзеі ў Паўднёвым В'етнаме яшчэ не прыцягвалі асаблівай увагі амерыканскай грамадскасці, аднак адміністрацыя Джона Кенэдзі была поўная рашучасці адлюстраваць «камуністычную агрэсію» ў Паўднёва-Усходняй Азіі і прадэманстрыраваць савецкаму лідару Мікіце Хрушчову гатоўнасць ЗША падтрымліваць сваіх саюзнікаў перад тварам нацыянальна-вызваленчых рухаў. Разрасталы канфлікт станавіўся адным з «гарачых» ачагоў халоднай вайны.

У студзені 1963 гады ў баі пры Апбак партызаны ўпершыню здолелі нанесці паразу урадавай арміі. Становішча рэжыму Зьема стала яшчэ больш няўстойлівым пасля пачатку ў маі будысцкага крызісу. Будысты складаюць асноўную частку насельніцтва В'етнама, але Зьем і амаль усё яго асяроддзе былі хрысьціянамі-каталікамі. У шэрагу гарадоў краіны пракаціліся будысцкія хваляванні, некалькі манахаў здзейснілі самаспаленні, што атрымала вялікі рэзананс у Еўропе і ЗША. Акрамя таго, было ўжо ясна, што Зьем не здольны арганізаваць эфектыўную барацьбу з партызанамі НФВПВ. Амерыканскія прадстаўнікі па таемным каналах звязаліся з паўднёвав'етнамскімі генераламі, якія рыхтавалі пераварот. 1 лістапада 1963 года Нга Дзінь Зьем быў пазбаўлены ўлады і на наступны дзень забіты разам са сваім братам.

Ваенная хунта апынулася палітычна нестабільнай. На працягу наступных паўтары=а гадоў у Сайгоне раз у некалькі месяцаў адбываўся чарговы пераварот. Паўднёвав'етнамскія войска апынуліся ўцягнутая ў палітычную барацьбу, што дазволіла партызанам НФВПВ пашыраць падкантрольныя ім тэрыторыі.

Колькасць амерыканскіх вайскоўцаў у Паўднёвым В'етнаме да афіцыйнага ўводу войскаў[3]

  • 1959 год — 760
  • 1960 год — 900
  • 1961 год — 3205
  • 1962 год — 11300
  • 1963 год — 16300
  • 1964 год — 23300

Колькасць паўночнав'етнамскіх вайскоўцаў, перакінутых у Паўднёвы В'етнам на першым этапе вайны[4]:

  • 1959 год — 569
  • 1960 год — 876
  • 1961 год — 3400
  • 1962 год — 4601
  • 1963 год — 6997
  • 1964 год — 7970

Усяго да канца 1964 года на Поўдзень перакінута больш 24000 паночнав'етнамскіх вайскоўцаў. Паступова Паўночны В'етнам пачаў накіроўваць туды не проста жывую сілу, а цэлыя воінскія злучэнні. У пачатку 1965 года ў Паўднёвы В'етнам прыбылі першыя тры рэгулярных палка В'етнамскай народнай арміі[5].

Падрыхтоўка поўнамаштабнага ўмяшання ЗША (1964-1965)[правіць | правіць зыходнік]

2 жніўня 1964 года ў Танкінскім заліве адбыўся бой паміж амерыканскім эсмінцам «Мэдакс», які выконваў радыёэлектронную разведку ў берагоў Паўночнага В'етнама, і паўночнав'етнамскімі тарпеднымі катэрамі, першы з двух так званых «Танкінскіх інцыдэнтаў». Сам факт гэтага бою (у адрозненне ад наступных падзей) не аспрэчваецца нікім з даследчыкаў, аднак у апісанні яго дэталяў існуюць значныя разыходжанні. Паводле адной з версій, «Мэдакс» уварваўся ў тэрытарыяльныя воды Паўночнага В'етнама і быў перахоплены трыма катэрамі. Застаецца дыскусійным пытанне, хто першым адкрыў агонь, аднак эсмінец пры падтрымцы самалётаў F-8 нанёс катэрам істотныя пашкоджанні і прымусіў іх выйсці з бою. Падобны інцыдэнт, як мяркуецца, паўтарыўся ў ноч з 4 на 5 жніўня, хоць амаль адразу сумневы ў яго дакладнасці былі выказаныя прадстаўнікамі ВМС ЗША. Існуюць розныя пункты гледжання адносна таго, ці меў месца выпадковы збег абставін ці ж наўмыснае ўвядзенне ў зман амерыканскага кіраўніцтва разведвальнымі службамі ЗША. У адказ на гэтыя меркаваныя начныя падзеі палубная авіяцыя ЗША 5 жніўня ўпершыню нанесла ўдары па ваенных аб'ектах Паўночнага В'етнама (паветраная аперацыя «Пранізваючая страла»). Кангрэс ЗША прыняў так званую «Танкінскую рэзалюцыю», які даваў права новаму прэзідэнту ЗША Ліндану Джонсану пры неабходнасці выкарыстоўваць ваенную сілу ў Паўднёва-Усходняй Азіі.

Джонсан не спяшаўся скарыстацца дадзеным яму правам. Напярэдадні чарговых прэзідэнцкіх выбараў у ЗША (лістапад 1964 года) ён выступаў як «кандыдат міра», у процівагу свайму канкурэнту — Бары Галдуотэру, — які лічыўся «каршаком». Такая пазіцыя шмат у чым паўплывала на ўпэўненую перамогу Джонсана. Аднак сітуацыя ў Паўднёвым В'етнаме працягвала імкліва пагаршацца. Урады ў Сайгоне былі паглынутыя палітычнымі інтрыгамі і не маглі спыніць заваяваггн НФВПВ сельскіх раёнаў краіны. Больш за тое, з канца 1964 года Паўночны В'етнам пачаў адпраўляць на поўдзень ужо не «дарадцаў», а рэгулярныя воінскія падраздзяленні. На гэтым фоне 7 лютага 1965 года партызаны атакавалі амерыканскія ваенныя аб'екты ў Плейку, у выніку чаго пацярпелі дзясяткі амерыканскіх вайскоўцаў[6]. Гэта быў не першы напад на амерыканскія аб'екты (напрыклад, да гэтага быў падарваны гатэль «Брынкс» у Сайгоне, дзе былі раскватыраваныя амерыканскія афіцэры), але ў гэты раз Джонсан прыняў рашэнне аб нанясенні адказ ўдару па Паўночнаму В'етнаму, лічачы яго адказным за пашырэнне актыўнасці партызан. Была праведзена яшчэ адна паветраная аперацыя «Палаючая дзіда».

Амерыканскае ўмяшанне (1965-1973)[правіць | правіць зыходнік]

Наступ саюзнікаў, 1965-1967[правіць | правіць зыходнік]

2 сакавіка 1965 года ЗША пачалі рэгулярныя бамбардзіроўкі Паўночнага В'етнама — паветраную аперацыю «Грукат грому» — самую працяглую бамбардзіровачную кампанію авіяцыі ЗША пасля Другой сусветнай вайны.

8 сакавіка 1965 года для аховы стратэгічна важнага аэрадрома Дананг ў Паўднёвы В'етнам былі накіраваныя два батальёна корпуса марской пяхоты. З гэтага моманту ЗША ператварыліся ў ўдзельніка грамадзянскай вайны ў В'етнаме, надаўшы ёй новы характар. Да канца 1965 года ў Паўднёвым В'етнаме знаходзілася каля 185 тысяч амерыканскіх вайскоўцаў у складзе двух поўных дывізій і некалькіх брыгад. У наступныя тры гады кантынгент быў значна павялічаны, дасягнуўшы на піку вайны за 540 тысяч чалавек.

Першая буйная бітва з удзелам наземных сіл ЗША адбылося ў жніўні 1965 года (аперацыя «Старлайт») у тактычнай зоне I корпуса. Яшчэ некалькі бітваў адбыліся восенню, найбольш значнай з іх стала бітва ў даліне Я-Дранг у лістападзе, у якой з абодвух бакоў удзельнічалі сілы, эквівалентныя дывізіі.

З сярэдзіны 1965 па сярэдзіну 1969 года сілы ЗША праводзілі буйнамаштабныя наступальныя аперацыі ў Паўднёвым В'етнаме, накіраваныя на выяўленне і знішчэнне буйных падраздзяленняў і частак НФВПВ і паўднёвав'етнамскай арміі. Гэтая стратэгія «знайсці і знішчыць» (seek and destroy) была распрацавана галоўнакамандуючым амерыканскімі сіламі ў гэты перыяд генералам Уільямам Уэстморлендам, які разглядаў вайну ў традыцыйным стылі — як баявыя дзеянні паміж буйнымі сіламі.

З 1962 года тэрыторыя Паўднёвага В'етнама была падзелена на тактычныя зоны чатырох карпусоў паўднёвав'етнамскай арміі.

  • I корпус — паўночныя правінцыі краіны, якія бліжэй за ўсё знаходзіліся да Паўночнага В'етнаму.
  • II корпус — Цэнтральнае пласкагор'е.
  • III корпус — правінцыі, прылеглыя да Сайгон.
  • IV корпус — дэльта Меконга і паўднёвыя правінцыі краіны.

У тактычнай зоне I корпуса дзейнічалі падраздзялення Корпусы марской пяхоты (КМП) ЗША. Замацаваўшыся ў некалькіх «анклавах» (Дананг, Чулай, Фубай), падраздзяленні КМП у сярэдзіне 1965 года пачалі паступова «чысціць» прылеглыя раёны, маючы канчатковай мэтай стварыць адзіны масіў вычышчанай ад партызан тэрыторыі на ўзбярэжжы. Аперацыі, накіраваныя на зліццё анклаваў, працягваліся ў паўднёвых і цэнтральных раёнах I корпуса на працягу ўсяго 1966 года. Але калі ў першыя месяцы баявых дзеянняў сілам ЗША супрацьстаялі выключна падраздзяленні НФВПВ, якія прасочваліся праз дэмілітарызаваную зону (ДМЗ) паміж Паўночным і Паўднёвым В'етнамам, то ў наступныя гады армія ЗША ўжо мела справу з арміяй Паўночнага В'етнама.

Для спынення паўночнав'етнамскай інфільтрацыі праз ДМЗ ў ліпені 1966 года марская пяхота правяла аперацыю «Гасцінгс», а ў далейшым была вымушана надаваць пастаянную ўвагу гэтаму раёну, ствараючы тут пастаянныя ваенныя базы. Аднак спробы пранікнення не спыняліся. Сутыкнуўшыся з недахопам сіл для адначасовага правядзення аперацый вакол анклаваў на поўдні і стрымлівання праціўніка на поўначы, марская пяхота паступова перакінула асноўную частку сваіх сіл у раён ДМЗ, пакінуўшы паўднёвыя правінцыі I корпуса новым падраздзяленням Арміі ЗША. Кантхіен восенню 1967 года i Кхешань ў першай палове 1968 года былі падвергнуты сапраўднай аблозе значнымі сіламі праціўніка. У той жа час пастаянна павялічвалася вайсковая прысутнасць у паўднёвых раёнах, якія пакідаліся марскімі пяхотнікамі: так, восенню 1967 года тут была зноў створаная 23-я пяхотная дывізія ЗША, расфарміраваная пасля заканчэння Другой сусветнай вайны. Яна стала адзінай амерыканскай дывізіяй, зноўку сфарміраванай непасрэдна на тэрыторыі Паўднёвага В'етнама.

Баявыя дзеянні ў тактычнай зоне II корпуса вызначаліся характарам мясцовасці і дзеяннямі сіл НФВПВ і Паўночнага В'етнама. Паўночнав'етнамскія падраздзяленні пранікалі ў Паўднёвы В'етнам з тэрыторыі суседніх Лаоса і Камбоджы, праходзілі праз Анамскія горы ўздоўж мяжы і накіроўваліся да густанаселеных раўнінных раёнаў на ўзбярэжжы, якія мела шмат рысу. У сваю чаргу, амерыканскія сілы спрабавалі спыніць суперніка ў горных раёнах, а таксама выявіць тыя падраздзяленні, якія ўсё ж здолелі пратачыцца на ўзбярэжжа.

У 1965 годзе асноўныя аперацыі ва II корпусе праводзіла амерыканская 1-я кавалерыйская дывізія, якая спыніла прасоўванне буйных паўночнав'етнамскіх частак да ўзбярэжжа ў даліне Я-Дранг. З канца 1966 года задача перахопу сіл суперніка ў горных раёнах была ўскладзена на 4-ю пяхотную дывізію ЗША, у той час як 1-я кавалерыйская дывізія засяродзіла свае намаганні на правінцыі Біньдзінь. У паўднёвых раёнах корпуса дзейнічалі ў асноўным сілы паўднёвакарэйскага кантынгенту. Баявыя дзеянні ў гарах асабліва ўзмацніліся ў 1967 годзе і дасягнулі кульмінацыі падчас лістападаўскага бітвы пры Дакто, падчас якога значныя страты панесла 173-я паветрана-дэсантная брыгада ЗША, якая, тым не менш, здолела пры падтрымцы 4-й пяхотнай дывізіі сарваць планы суперніка па захопу Дакто.

Аднак прыкметны размах набыла партызанская вайна. Асноўнай задачай амерыканскіх сіл тут было забеспячэнне бяспекі Сайгона, што патрабавала выяўлення і знішчэння праціўніка на далёкіх подступах да горада. Амерыканскія 1-я і 25-я пяхотныя дывізіі займаліся гэтым заходней і на паўночны захад ад горада, асабліва ў «ваеннай зоне C» на камбоджыйскай мяжы. Вялася таксама барацьба з мясцовымі партызанамі, у прыватнасці, у «жалезным трохвугольніку» і «ваеннай зоне D». На ўсход ад Сайгона, у правінцыі Фуактуй, грунтаваўся аўстралійскі воінскі кантынгент, а на поўдзень ад горада — асноўная частка амерыканскай 9-й пяхотнай дывізіі.

У 1965-1966 гадах сілы ЗША праводзілі аперацыі па ўсталяванні кантролю над найважнейшымі лініямі камунікацый у гэтым раёне, асабліва над дарогай № 13, якая ішла ад Сайгона на паўночны захад да камбоджыйскай мяжы да Лакніня. З канца 1966 года праводзіліся шырокамаштабныя аперацыі супраць базавых раёнаў суперніка («Attleboro», «Сідар-Фолс», «Джанкшэн-сіці»).

Такім чынам, асноўнымі супернікамі ў дэльце Меконга былі ўрадавая армія і НФВПВ. Збытная лясамі, рэкамі і каналамі мясцовасць, высокая шчыльнасць насельніцтва і велізарныя пасевы рысу рабілі гэты раён ідэальным для партызанскай вайны, падаючы паўстанцам сховішча і крыніцу папаўнення людскіх рэсурсаў і пражытка.

З сярэдзіны 1965 і па канец 1967 года адбывалася пастаянная эскалацыя баявых дзеянняў у Паўднёвым В'етнаме. Павялічваліся колькасць урадавай арміі, сіл Паўночнага В'етнама, груповак ЗША і іх саюзнікаў. Адпаведна павялічваўся размах аперацый, якія праводзіліся абедзвюма бакамі, і раслі страты ў жывой сіле.

Тэцкі наступ (1968)[правіць | правіць зыходнік]

Аперацыі супраць базавых раёнаў апынуліся недастаткова выніковымі. Адмова прэзідэнта Ліндана Джонсана ад частковай мабілізацыі і прызыву рэзервістаў азначаў, што папаўненне войскаў ажыццяўлялася толькі за кошт добраахвотнікаў і абмежаванага прызыву. Афіцэр павінен быў палову свайго тэрміну службы камандаваць баявым падраздзяленнем; такім чынам, змена камандзіраў у падраздзяленнях адбывалася яшчэ часцей, чым радавога і сяржанцкага складу. У В'етнам накіроўваліся найбольш падрыхтаваныя падраздзяленні і найбольш вопытныя вайскоўцы, што прывяло да паслаблення амерыканскіх кантынгентаў у Заходняй Германіі, Паўднёвай Карэі і іншых краінах. У 1965-1967 гадах даступныя людскія рэзервы арміі ЗША былі вычарпаныя. Так, для зноў сфарміраванай 23-й пяхотнай дывізіі дзве з яе трох брыгад былі спешна перакінутыя ў В'етнам, не маючы адэкватнай падрыхтоўкі і рыштунку; адна з іх (198-я лёгкая пяхотная брыгада) да гэтага рыхтавалася да нясення паліцэйскай службы ў Дамініканскай Рэспубліцы[7]. У 1968 годзе колькасць амерыканскіх войскаў у В'етнаме складала 540 тысяч чалавек.

Спадзеючыся пераламаць ход вайны, кіраўніцтва Паўночнага В'етнама ў сярэдзіне 1967 года пачатак планаваць шырокамаштабны наступ на поўдні, мэтай якога было звяржэнне ўрада Нгуена Ван Тхіеу і стварэнне палітычных перадумоў для вываду амерыканскіх войскаў. Упершыню з пачатку вайны ўдары павінны былі наносіцца па найбуйнейшым паўднёвав'етнамскіх гарадах. Каб адцягнуць сілы ЗША ў аддаленыя раёны краіны, восенню 1967 года паўночнав'етнамскае камандаванне справакавала серыю так званых памежных бітваў, якія суправаджаліся вялікімі стратамі (загінула звыш 4000 паўночнав'етнамскіх салдат) і скончыліся няўдачай[8]. У студзені 1968 года буйныя сілы Паўночнага В'етнама былі сканцэнтраваныя каля базы марской пяхоты ЗША Кхешань і пачалі яе аблогу, што прымусіла амерыканскі бок узмацніць гарнізон базы.

Камандаванне ЗША было інфармаванае аб наступальнай аперацыі, аднак недаацэньвала яе маштаб. Пэўную ролю адыграў і фактар нечаканасці — наступ пачаўся ў разгар Тэта (в'етнамскі Новы год) — самага ушанаванага свята ў В'етнаме, на час якога абодва ваюючыя бакі некалькі гадоў запар аб'яўлялі аднабаковыя перамір'і. На Тэт-1968 перамір'е было парушана. 30-31 студзеня сілы Паўночнага В'етнама і НФВПВ правялі серыю нападаў па ўсім Паўднёвым В'етнаму, у тым ліку непасрэдна ў сталіцы краіны Сайгоне. Адзіным значным поспехам стаў захоп двума палкамі паўночнав'етнамскай арміі горада Хюэ, старажытнай сталіцы краіны. У іншых месцах атакі былі адлюстраваны за кошт значнай перавагі абаранялых ў агнявой моцы. Тэцкі наступ завяршыўся да пачатку сакавіка. Урад Тхіеу застаўся ва ўладзе, Хюэ быў адбіты амерыкана-паўднёвав'етнамскімі войскамі пасля адной з самых жорсткіх бітваў вайны, а НФВПВ панёс настолькі вялікія страты, што ўжо не здолеў аднавіць свой ранейшы патэнцыял. У ваенным плане наступ завяршыўся правалам, але ў псіхалагічным ён апынуўся пераломным момантам В'етнамскай вайны. На гэтым фоне раптоўны Тэцкі наступ, вельмі шырока асветлены сродкамі масавай інфармацыі, зняверў грамадства ў ваенных перамогах ЗША ў В'етнаме. Сам факт таго, што сілы камуністаў здолелі правесці такую аперацыю, паказваў, што яны не знясіленыя і працягваюць барацьбу. Аблога Кхешані, бітвы за Сайгон і Хюэ выглядалі прадвеснікамі катастрофы. Рос лік журналістаў і палітыкаў, якія выступалі супраць вайны — на іх думку, яна не магла быць выйграная і насіла амаральны характар.

У сакавіку-маі сілы саюзнікаў у Паўднёвым В'етнаме перайшлі ў контрнаступленне. Генерал Уэстморленд меркаваў, што вялікія страты праціўніка даюць магчымасць дабіць яго, і запытаў дадаткова 206 тыс. вайскоўцаў для пашырэння аперацый. У кантэксце росту антываенных настрояў гэты запыт не мог быць задаволены. Прэзідэнт Джонсан даў згоду толькі на адпраўку невялікага падмацавання, а 31 сакавіка выступіў з тэлезваротам да нацыі, у якім абвясціў аб спыненні бамбардзіровак Паўночнага В'етнама (за выключэннем паўднёвай часткі краіны), намеры пачаць мірныя перамовы з праціўнікам і аб сваім рашэнні не балатавацца на чарговых прэзідэнцкіх выбарах.

Дээскалацыя вайны, 1969-1973[правіць | правіць зыходнік]

У пачатку мая ў ходзе новага наступу (вядомага як «міні-тэт») невялікай колькасці партызан ўдалося ўварвацца ў Сайгон, але гэтыя сілы былі знішчаны саюзьнікамі.

У лістападзе 1968 года на прэзідэнцкіх выбарах у ЗША перамог Рычард Ніксан, які выступаў пад лозунгам завяршэння вайны «ганаровым мірам». Відавочная адчувальнасць грамадскасці ЗША да страт у вайне прывяла да змены мэтаў камуністаў у Паўднёвым В'етнаме пры наступе ў пачатку 1969 года. Першачарговай задачай ставілася нанясенне страт амерыканскім войскам. У лютым войскі Паўночнага В'етнама атакавалі шэраг амерыканскіх баз (Другі Тэцкі наступ). Атакі ўдалося адбіць з пэўнымі стратамі для саюзнікаў. Палітыка ЗША ў рэгіёне стае накіраванай на ўзмацненне ўзброеных сіл Паўднёвага В'етнама, спробах абмежавання паставак зброі камуністам і стварэнні перадумоў для хутчэйшага вываду сваіх войскаў. У 1969 годзе новая адміністрацыя ЗША пачала палітыку «в'етнамізацыі», накіраваную на перадачу адказнасці за кантроль над тэрыторыямі войскам Паўднёвага В'етнама — фактычна, задачай гэтай палітыкі быў пошук магчымасцей для вываду войскаў ЗША з зоны канфлікту. Гэта быў канец дактрыны «знайсці і знішчыць». У ліпені пачаўся планамерны вывад войскаў ЗША з В'етнама, які падоўжыўся больш за тры гады. У гэты ж перыяд стаў прыкметны працэс раскладання амерыканскай арміі. Прычынамі раскладання, па-відаць, была бачная для салдат бессэнсоўнасць доўгай вайны, партызанскія дзеянні камуністаў, сярод вайскоўцаў распаўсюдзілася наркаманія[9][10].

У сакавіку 1970 гады ў суседняй Камбоджы, дзе з 1967 года ішла распачатая мясцовымі камуністамі грамадзянская вайна[11], адбыўся пераварот. Пра-амерыканкі міністр Лон Нол — былы афіцэр французскіх каланіяльных войскаў — зрынуў караля Сіянука. Новы ўрад гэтай дзяржавы на чале з Лон Нолам паспрабавала выдаліць з краіны паўночнав'етнамскія войскі, якія выкарыстоўвалі яе тэрыторыю для аперацый супраць Паўднёвага В'етнама. У адказ войскі Паўночнага В'етнама пачалі паспяховыя ваенныя дзеянні супраць урадавых войскаў Камбоджы. Для дапамогі Лон Нолу ЗША і Паўднёвы В'етнам былі вымушаны ў канцы красавіка ўвесці свае войскі ў Камбоджу. Гэтыя дзеянні прывялі да чарговай успышцы антываенных выступаў у ЗША, і праз два месяцы амерыканская армія пакінула Камбоджу па распараджэнні Ніксана (паўднёвав'етнамскія войскі заставаліся там да восені). Армія ЗША ўсё больш дэмаралізавалася — у 1970-м годзе наркотыкі ў В'етнаме прымалі 65 тысяч вайскоўцаў ЗША[12] (гэта значыць кожны пяты з 335000-й групоўкі, якая знаходзілася ў В'етнаме на той момант[13]). У лютым-сакавіку 1971 года буйнай падзеяй была аперацыя «Лам Шон 719», у ходзе якой войскі Паўднёвага В'етнама пры падтрымцы авіяцыі ЗША паспрабавалі перарэзаць «сцежку Ха Шы Міна» у Лаосе і спыніць перакідку зброі і салдат Паўночным В'етнамам на поўдзень. У самым Паўднёвым В'етнаме ў 1971 годзе амерыканскія войскі ўжо не праводзілі значных баявых аперацый.

30 сакавіка 1972 года пачаўся чарговы буйны наступ войскаў Паўночнага В'етнама на тэрыторыі Паўднёвага В'етнама, які ўвайшоў у гісторыю як Велікодні наступ. Паўночнав'етнамскія войскі, прызначаныя для гэтай аперацыі, налічвалі каля 125 тысяч салдат і ўпершыню з пачатку вайны былі ўзмоцненыя некалькімі сотнямі танкаў. Наступ праводзілася ў трох кірунках — у розных частках Паўднёвага В'етнама. У сувязі з ростам антываенных настрояў у ЗША поспех аперацыі мог завяршыць вайну на ўмовах, выгадных Паўночнаму В'етнаму. Дзякуючы эфектыўнай падтрымцы авіяцыяй ЗША, узброеныя сілы Паўднёвага В'етнама вытрымалі націск праціўніка. Тым не менш, частка тэрыторыі Паўднёвага В'етнама апынулася ў руках Паўночнага В'етнама. Абодва бакі былі істотна спустошаны ходзе зацяжных баёў. У цэлым няўдалы вынік Велікоднага наступу вымусіў кіраўніцтва Паўночнага В'етнама актывізаваць перамовы з амерыканскімі прадстаўнікамі ў Парыжы, каб даць ЗША магчымасць хутчэйшага выхаду з вайны на «ганаровых» умовах. Да ліпеня 1972 года камуністы кантралявалі каля 10% тэрыторыі Паўднёвага В'етнама[14] у параўнанні з 40% васьмю гадамі раней, да пачатку амерыканскага ўмяшання[15].

Перагаворыы дасягнулі вялікіх поспехаў у кастрычніку, калі гаворка ішла ўжо аб канкрэтнай даце падпісання перамір'я. Аднак каменем перапоны стала пазіцыя паўднёвав'етнамскага прэзідэнта Тхіеу, які прымусіў амерыканскую дэлегацыю вылучыць відавочна непрымальныя для паўночнав'етнамскага боку прапановы. У сярэдзіне снежня прадстаўнікі Паўночнага В'етнама адмовіліся ад працягу перагавораў. Каб прымусіць іх вярнуцца да перамоўнага стала і ўжо узгодненым да ўмяшання Тхіеу умоў дагавора, ЗША правялі двухтыднёвую кампанію бамбардзіровак гарадоў Паўночнага В'етнама, у асноўным Ханоя (Linebacker II), самую магутную за ўсю вайну. У пачатку студзеня 1973 года перамовы аднавіліся.

27 студзеня 1973 года было падпісана Парыжскае мірнае пагадненне, па якім амерыканскія войскі пакідалі В'етнам (да гэтага часу ўсё сухапутныя баявыя часткі ўжо былі выведзеныя, і ў краіне заставалася 24 тыс. амерыканцаў). Выконваючы падпісанае пагадненне, 29 сакавіка таго ж года ЗША завяршылі вывад сваіх войскаў з Паўднёвага В'етнама.

Завяршальны этап вайны (1973-1975)[правіць | правіць зыходнік]

Пасля падпісання дагаворы аб перамір'і паўнёвав'етнамскія войскі мелі колькасць больш за мільён чалавек, узброеныя сілы Паўночнага В'етнама, дыслакаваныя на тэрыторыі Паўднёвага, налічвалі больш за дзвесце тысяч салдат.

Пагадненні аб спыненні агню на тэрыторыі Паўднёвага В'етнама не выконваліся. Як камуністы, так і паўднёвав'етнамскія ўрадавыя войскі ў ходзе баёў дзялілі падкантрольную тэрыторыю. Паўночны В'етнам працягваў перакідваць падмацаванне сваім войскам на поўдні па «сцежцы Ха Шы Міна», што было палегчана спыненнем амерыканскіх бамбардзіровак. Крызіс у эканоміцы Паўднёвага В'етнама, як і памяншэнне аб'ёмаў амерыканскай ваеннай дапамогі пад ціскам Кангрэсу ЗША ў 1974 годзе спрыялі падзення баявых якасцей паўнёвав'етнамскіх войскаў. Усё большая колькасць тэрыторый Паўднёвага В'етнама дэ-факта адыходзілі пад уладу Паўночнага В'етнама. Урадавыя войскі Паўднёвага В'етнама неслі страты. У снежні 1974 — студзені 1975 года паўнёвав'етнамская армія правяла пробную аперацыю па захопе правінцыі Фуаклонг, каб праверыць рэакцыю ЗША[16]. Пераканаўшыся, што ЗША не маюць намер аднаўляць свой удзел у вайне[17], у пачатку сакавіка 1975 года паўночнав'етнамскія войскі разгарнулі шырокамаштабны наступ. Паўднёвав'етнамская армія была дэзарганізаваная і ў большасці раёнаў не здолела аказаць адэкватнага супраціўлення. У выніку двухмесяцовай кампаніі паўночнав'етнамскія войскі занялі большую частку Паўднёвага В'етнама і падышлі да Сайгона. У 11:30, 30 красавіка 1975 года камуністы паднялі сцяг над Палацам Незалежнасці ў Сайгоне — вайна скончылася поўнай перамогай паўнёвав'етнамскіх войскаў.

Тыя з паўднёвых в'етнамцаў, хто супрацоўнічаў з паўднёвав'етнамскім рэжымам і амерыканцамі, падвяргаліся рэпрэсіям. Іх накіроўвалі ў так званыя «лагеры перавыхавання»[18], высылалі ў «новыя эканамічныя зоны»[19]. Яшчэ да падзення Сайгона паўсюдная паніка і масавае дэзерцірства выклікалі вялікую хвалю в'етнамскіх бежанцаў. Сімвалам паразы ЗША ў В'етнаме лічацца тэлевізійныя кадры, на якіх верталёты з бежанцамі, якія прызямляюцца на караблі, пасля разгрузкі сутыкаюцца ў ваду, каб вызваліць месца для іншых верталётаў. Уцёкі паўднёвых в'етнамцаў працягнулася і пасля падзення Сайгона. Яны пускаліся ў рызыкоўны шлях на лодках або маленькіх судах. На Захадзе яны сталі вядомыя пад назвай «людзі ў лодках».

Трафеямі народнай арміі Паўночнага В'етнама на завяршальным этапе вайны сталі 550 танкаў, 1200 бронетранспарцёраў, 1100 самалётаў, 500 верталётаў і 80 караблёў[20].

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. 1,0 1,1 The Vietnam War
  2. Chapman, Jessica (September 2006). "Staging Democracy: South Vietnam's 1955 Referendum to Depose Bao Dai". Diplomatic History 30 (4): 671–703. doi:10.1111/j.1467-7709.2006.00573.x. 
  3. Vietnam War Allied Troop Levels 1960-73
  4. William Turley. The Second Indochina War. Rowman & Littlefield Publishers, Inc., 2009. Appendix A. Annual Troop Movement from North to South
  5. Victory in Vietnam: The Official History of the People’s Army of Vietnam, 1954—1975. — University Press of Kansas, 2002. — P. 138.
  6. Гл. James Willbanks. Vietnam War Almanac. — Facts On File, 2009. — P. 105.
  7. Shelby Stanton. The Rise and Fall of an American Army. — Novato, CA: Presidio Press, 1985. — С. 195—196.
  8. Дэвидсон Ф. Война во Вьетнаме (1946—1975). — М.: Изографус, Эксмо, 2002. — С. 465—466.
  9. Дэвидсон Ф. Война во Вьетнаме (1946—1975). — М.: Изографус, Эксмо, 2002. — С. 602—605.
  10. «Героин американским морским пехотинцам. Вьетнамский синдром» The New York Times Syndicate и La Stampa от 27 октября 2009 г. «Выход из вьетнамской войны, пишет автор статьи, был частично обусловлен употреблением американскими солдатами героина».
  11. Мосяков Д. В. История Камбоджи. XX век. — М.: Институт востоковедения РАН, 2010. С. 223, 228.
  12. «Военная Литература» Военная история, Глава 22. Рейды в Камбоджу. 1970 г.
  13. James Willbanks. Vietnam War Almanac. — Facts on File, 2009. Appendix III, p. 528.
  14. Spencer C. Tucker. Vietnam. — Virginia Military Institute, 1999. — P. 171.
  15. Дэвидсон Ф. Война во Вьетнаме (1946—1975). — М.: Изографус, Эксмо, 2002. — С. 318.
  16. James Willbanks. Vietnam War Almanac. — Facts On File, 2009. — P. 444.
  17. James Willbanks. Vietnam War Almanac. — Facts On File, 2009. — P. 445.
  18. Anh Do and Hieu Tran Phan, Camp Z30-D: The Survivors, Orange County Register, 29 April 2001.
  19. Rummel, Rudolph, Statistics of Vietnamese Democide, in his Statistics of Democide, 1997.
  20. General Statistics Vietnam war