Верхнядзвінскі раён

Верхнядзвінскі раён

Герб
Краіна	Беларусь
Статус	раён
Уваходзіць у	Віцебская вобласць
Адміністрацыйны цэнтр	Верхнядзвінск
Афіцыйныя мовы	Родная мова: беларуская 68,7 %, руская 30,03 % Размаўляюць дома: беларуская 37,61 %, руская 57,41 %
Насельніцтва (2009)	24 675 чал. (13-е месца)
Шчыльнасць	11,53 чал./км²
Нацыянальны склад	беларусы — 90,06 %, рускія — 7,38 %, украінцы — 1,14 %, іншыя — 1,42 %
Плошча	2 140,76 км² (6-е месца)
Вышыня над узр-м мора  - Найвышэйшая кропка	191,8 м
Часавы пояс	UTC+2
Афіцыйны сайт

Верхнядзвінскі раён — адміністрацыйная адзінка ў складзе Віцебскай вобласці. Утвораны 17 ліпеня 1924 г. Падзелены на 10 сельскіх саветаў.

Геаграфічнае становішча

Размешчаны на паўночным захадзе Віцебскай вобласці. Мяжуе з Міёрскім, Полацкім і Расонскім раёнамі, Расійскай Федэрацыяй, Рэспублікай Латвія.

У якасці натуральнай мяжы з Міёрскім раёнам выступае Заходняя Дзвіна.

Прырода

У тэктанічных адносінах раён цалкам адносіцца да Латвійскай седлавіны. Пад антрапагенавымі адкладамі на глыбіні больш за 50 м залягаюць 300 метровыя тоўшчы верхняга дэвону – стракатакаляровыя гліны, пясчана-алеўралітавыя і сульфатныя пароды, мергелі і даламіты. Даламітызаваныя вапнякі выходзяць на паверхню ў сярэднім цячэнні р. Сар'янкі, ля былой вёскі Камоты. Тут яны ўтвараюць парогі ў рэчышчы, а па берагах захаваліся рэшткі земляных печаў для выпальвання вапны. Дэвонскія адклады пакрытыя ледавіковымі і водна-ледавіковымі пародамі. У канцавых марэн на Асвейшчыне і Латвійскім памежжы яны складзены з гліністых і суглінкавых грунтаў, на большай частцы тэрыторыі – з азёрных сярэдніх і цяжкіх суглінкаў.

Ледавік адышоў з Верхнядзвіншчыны 10 тысяч гадоў таму, пакінуўшы свае знакі ў рэльефе. Большую частку раёна займае Полацкая нізіна, перасечаная далінамі шматлікіх рэк. На захадзе і паўночным захадзе, на мяжы з Латвіяй узняліся ўскраіны Латгальскага ўзвышша, засеяныя валунамі. На Асвейскай градзе ля в. Гарадзілавічы, вышэйшы пункт раёна – 191,8 м над узроўнем мора. Паўночна-ўсходні кут заняты пяскамі дзюннага тыпу, пакрытымі лясамі.

Асвейскае возера

Амаль уся тэрыторыя раёна ляжыць у басейне Дзвіны, толькі на крайняй поўначы вада сцякае праз р. Сінюху ў Вялікую. Водападзел, які праходзіць па Асвейскім балоце, настолькі плоскі, што калі балота набрыняе вадой, яна сцякае па канале, што злучыў Сінюху з воз. Асвейскім, адразу ў два бакі – і ў раку, і ў возера. Рака Заходняя Дзвіна з'яўляецца прыроднай мяжой паміж Верхнядзвінскім і Міёрскім раёнамі на працягу 65 км. Асноўныя яе прытокі: Дрыса, Сар'янка, Вужыца, Свольна (прыток Дрысы). Раён налічвае 25 азёр, найбуйнешыя з іх: Асвейскае – 43,8 км², Лісна – 15,71 км², Белае – 5,52 км², Цятна – 1,6 км², Стралкоўскае – 0,93 км².

Глебы пераважна дзярнова-падзолістыя – ад цяжкіх суглінкаў у цэнтры раёна да неўрадлівых пяскоў Лісняншчыны. Асобнымі масівамі размешчаны тарфянікі, пад сельгасугоддзямі іх нязначная частка.

У раёне створаны рэспубліканскі ландшафтны заказнік “Асвейскі”, налічваецца 9 заказнікаў мясцовага значэння, 7 помнікаў прыроды. Вылучаецца 16 рэдкіх і знікаючых відаў раслін, водзіцца 5 відаў млекакормячых і 36 відаў птушак, якія занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

Карысныя выкапні

Раён мае значныя запасы торфу, цагельнай гліны і мінеральнай вады. Распрацоўваюцца радовішчы будаўнічага пяску і даламітызіраванага вапняку.

Насельніцтва

На тэрыторыі раёна знаходзіцца 244 населеных пункта.

Колькасць насельніцтва:

1992 — 32,6 тыс. чал.

2006 — 27,4 тыс. чал.

2007 — 26,2 тыс. чал.

2009 — 24,6 тыс. чал.

Гарадское насельніцтва раёна налічвае 8,6 тыс. чал. (2009)

Адміністрацыйны падзел

Раён падзелены на 10 сельскіх саветаў: Асвейскі, Бігосаўскі, Боркавічскі, Бялькоўшынскі, Валынецкі, Дзёрнавіцкі, Каханавіцкі, Сар'янскі, Чапаеўскі і Шайцераўскі.

Гаспадарка

Раён мае 9 прамысловых прадпрыемстваў, найбуйнейшыя з іх:

• Верхнядзвінскі льнозавод
• Верхнядзвінскі лясгас
• Верхнядзвінскі масласырзавод
• Верхнядзвінскі хлебазавод
• “Верус”, ААТ
• “Інвет”, ААТ

Транспарт

Праз тэрыторыю раёна праходзяць чыгунка і дзве аўтадарогі рэспубліканскага падпарадкавання:

• Віцебск - Полацк - граніца Латвійскай Рэспублікі Р20
• Граніца Расійскай Федэрацыі (Кастрова) - Верхнядзвінск - Шаркаўшчына - Казяны Р18

Культура, адукацыя, друк

Мясцовая прэса прадстаўлена грамадска-палітычнай газетай "Дзвінская праўда". Наклад - каля 4 тыс. асобнікаў (2011). Гл. Дзвінская праўда.

Выдатныя мясціны

Батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага ўзроўня:

• Дуб Сахонаўскі, каля в. Вышнарава (узрост - звыш 410 гадоў, вышыня – 25 м, дыяметр – 1,7 м).
• Дуб Юсціянаўскі, каля в. Юсціянава (узрост - звыш 380 гадоў, вышыня – 28 м, дыяметр – 1,6 м).

У 1982 г. Васілём Паўлючковым у Верхнядзвінскім лясгасе быў створаны дэндрапарк плошчай 6,3 га, ён з’яўляецца помнікам прыроды мясцовага значэння. Тут высаджана 312 драўніна-кустарнікавых парод, ёсць экзатычныя расліны з Сібіры, Далёкага Усходу, Паўночнай Амерыкі, Крыма, Каўказа, Паўночнай Азіі і г.д. Растуць 14 відаў елак, 15 відаў сасны, 10 – піхт, 8 – лістоўніц.

Каля вёскі Прошкі на граніцы Беларусі, Расіі і Латвіі насыпаны Курган Дружбы.

Археалагічныя помнікі

Назва	Датаванне	Месцазнаходжанне	Катэгорыя
Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку	-	2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Абрамава	3
Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку	IV–III стагоддзі да н.э.	2,5 км на паўднёвы захад ад вёскі Барсукі	3
Курганны могільнік	X–XII стагоддзi	0,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Дзянісенкі	3
Гарадзішча	VI стагоддзе да н.э. – II стагоддзе н.э.	1 км на поўдзень ад вёскі Дубровы	3
Курганны могільнік	VII–XII стагоддзі	1,5 км на паўночны захад ад вёскі Ігналіна	3
Курганны могільнік	IX–XIII стагоддзі	2–3 км на ўсход ад вёскі Лешня	3
Курганны могільнік	IX–XII стагоддзі	1,5 км на поўдзень ад вёскі Лісна	3
Курганны могільнік	IX–XIII стагоддзі	1,6 км на паўночны ўсход ад вёскі Любасна	3
Гарадзішча	V стагоддзе да н.э. – V стагоддзе н.э.	2,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Маскалёнкі	3
Гарадзішча	X–XIII стагоддзі	1,5 км на поўнач ад вёскі Пескаватка	3
Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку	V стагоддзе да н.э. – V стагоддзе н.э.	1 км на поўнач ад вёскі Урагава	3

Вядомыя асобы

• Ісак Аскназі (1856-1902) — рускі мастак, пісаў карціны на біблейскія і міфалагічныя сюжэты.
• Анатоль Багдановіч (1888-1969) — беларускі мовазнаўца і педагог
• Каятан Марашэўскі — беларускі і польскі драматург канца XVIII ст.
• Ігар Мілавідаў (1910-1984) — савецкі ваенны дзеяч
• Аляксандр Пальмбах (1897-1963) — мовазнаўца, адзін з заснавальнікаў тувінскай пісьменнасці
• Тарас Хадкевіч (1912-1975) — беларускі пісьменнік і публіцыст
• Ігнат Храпавіцкі (1817-1893) — паэт, фалькларыст, грамадскі дзеяч
• Ян Чэрскі (1845-1892) — геолаг і географ, даследчык Сібіры

Гл. таксама

• Дрысенскі павет
• Возера Асвейскае
• Возера Лісна
• Рака Дрыса
• Рака Бярозаўка
• Рака Бярэзіна
• Рака Вужыца
• Рака Горнаўка
• Вёска Лісна
• Рака Балгач

У Сеціве

• Верхнядзвінскі раённы выканаўчы камітэт (руск.) 
• Верхнядзвінскі раён на сайце Віцебскага аблвыканкаму (руск.) 
• Праект Віцебскай абласной бібліятэкі ПРЫДЗВІНСКІ КРАЙ: ГІСТОРЫЯ І СУЧАСНАСЦЬ
• Мапы і агульныя звесткі на emaps-online
• Навіны Верхнядзвінскага раёна на сайце Westki.info
• Гісторыка-культурныя каштоўнасці Верхнядзвінскага раёна на сайце "Дорогами Беларуси" (руск.) 
• Выдатныя мясціны на партале globus.tut.by (руск.) 
• Фотаздымкі на сайце Radzima.org
• Азёры Верхнядзвінскага раёна на сайце ulov.zv.by (руск.) 

Літаратура

• Верхнядзвінскі раён // Рэспубліка Беларусь : вобласці і раёны Рэспубліка Беларусь : энцыклапедычны даведнік / склад. Л.В. Календа. – Мн., 2004. – С. 116–117.
• Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Верхнядзвінскага раёна: у 2 кн. / рэдкал.: У.С. Богаў [і інш.]. – Мн., 2000.
• Верхнедвинский район. Справочно-информационные материалы. Новополоцк. Издатель О.В. Молодечкин. 2007. (руск.) 

Зноскі

	Адміністрацыйны падзел Віцебскай вобласці
Раёны:  Аршанскі • Бешанковіцкі • Браслаўскі • Верхнядзвінскі • Віцебскі • Гарадоцкі • Глыбоцкі • Докшыцкі • Дубровенскі • Лепельскі • Лёзненскі • Міёрскі • Пастаўскі • Полацкі • Расонскі • Сенненскі • Талачынскі • Ушацкі • Чашніцкі • Шаркоўшчынскі • Шумілінскі •• Гарады:  Віцебск • Наваполацк • Орша • Полацк