Верхнядзвінскі раён

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Верхнядзвінскі раён
Герб
Coat of Arms of Vierchniadzvinsk, Belarus.png
Краіна Беларусь
Уваходзіць у Віцебская вобласць
Адміністрацыйны цэнтр Верхнядзвінск
Афіцыйныя мовы Родная мова: беларуская 68,7 %, руская 30,03 %
Размаўляюць дома: беларуская 37,61 %, руская 57,41 %[1]
Насельніцтва (2009)
24 675 чал.[1] (13-е месца)
Шчыльнасць 11,53 чал./км²
Нацыянальны склад беларусы — 90,06 %,
рускія — 7,38 %,
украінцы — 1,14 %,
іншыя — 1,42 %[1]
Плошча 2 140,76[2] км² (6-е месца)
Вышыня над узр-м мора
 - Найвышэйшая кропка

 191,8 м
Верхнядзвінскі раён на карце
Часавы пояс UTC+2
Афіцыйны сайт
Commons-logo.svg Верхнядзвінскі раён на Вікісховішчы

Верхнядзвінскі раён — адміністрацыйная адзінка ў складзе Віцебскай вобласці. Утвораны 17 ліпеня 1924 г. Падзелены на 10 сельскіх саветаў. Размешчаны на паўночным захадзе Віцебскай вобласці. Мяжуе з Міёрскім, Полацкім і Расонскім раёнамі, Расійскай Федэрацыяй, Рэспублікай Латвія.

У якасці натуральнай мяжы з Міёрскім раёнам выступае Заходняя Дзвіна.

Геаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Тэктанічна раён цалкам адносіцца да Латвійскай седлавіны. Пад антрапагенавымі адкладамі на глыбіні больш за 50 м залягаюць 300 метровыя тоўшчы верхняга дэвону – стракатакаляровыя гліны, пясчана-алеўралітавыя і сульфатныя пароды, мергелі і даламіты. Даламітызаваныя вапнякі выходзяць на паверхню ў сярэднім цячэнні р. Сар'янкі, ля былой вёскі Камоты. Тут яны ўтвараюць парогі ў рэчышчы, а па берагах захаваліся рэшткі земляных печаў для выпальвання вапны. Дэвонскія адклады пакрытыя ледавіковымі і водна-ледавіковымі пародамі. У канцавых марэн на Асвейшчыне і Латвійскім памежжы яны складзены з гліністых і суглінкавых грунтаў, на большай частцы тэрыторыі – з азёрных сярэдніх і цяжкіх суглінкаў.

Ледавік адышоў з Верхнядзвіншчыны 10 тысяч гадоў таму, пакінуўшы свае знакі ў рэльефе. Большую частку раёна займае Полацкая нізіна, перасечаная далінамі шматлікіх рэк. На захадзе і паўночным захадзе, на мяжы з Латвіяй узняліся ўскраіны Латгальскага ўзвышша, засеяныя валунамі. На Асвейскай градзе ля в. Гарадзілавічы, вышэйшы пункт раёна – 191,8 м над узроўнем мора. Паўночна-ўсходні кут заняты пяскамі дзюннага тыпу, пакрытымі лясамі.

Асвейскае возера

Амаль уся тэрыторыя раёна ляжыць у басейне Дзвіны, толькі на крайняй поўначы вада сцякае праз р. Сінюху ў Вялікую. Водападзел, які праходзіць па Асвейскім балоце, настолькі плоскі, што калі балота набрыняе вадой, яна сцякае па канале, што злучыў Сінюху з воз. Асвейскім, адразу ў два бакі – і ў раку, і ў возера. Рака Заходняя Дзвіна з'яўляецца прыроднай мяжой паміж Верхнядзвінскім і Міёрскім раёнамі на працягу 65 км. Асноўныя яе прытокі: Дрыса, Сар'янка, Вужыца, Свольна (прыток Дрысы). Раён налічвае 25 азёр, найбуйнешыя з іх: Асвейскае – 43,8 км², Лісна – 15,71 км², Белае – 5,52 км², Цятна – 1,6 км², Стралкоўскае – 0,93 км².

Глебы пераважна дзярнова-падзолістыя – ад цяжкіх суглінкаў у цэнтры раёна да неўрадлівых пяскоў Лісняншчыны. Асобнымі масівамі размешчаны тарфянікі, пад сельгасугоддзямі іх нязначная частка.

У раёне створаны рэспубліканскі ландшафтны заказнік “Асвейскі”, налічваецца 9 заказнікаў мясцовага значэння, 7 помнікаў прыроды. Вылучаецца 16 рэдкіх і знікаючых відаў раслін, водзіцца 5 відаў млекакормячых і 36 відаў птушак, якія занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

Карысныя выкапні[правіць | правіць зыходнік]

Раён мае значныя запасы торфу, цагельнай гліны і мінеральнай вады. Распрацоўваюцца радовішчы будаўнічага пяску і даламітызіраванага вапняку.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Археалагічныя даследаванні сведчаць аб тым, што на тэрыторыі раёна чалавек упершыню пачаў сяліцца ў эпохк мезаліту. Мезалітычнае насельніцтва ў заходняй частцы Падзвіння пакінула помнік кундскай археалагічнай культуры. Найбольш характэрным помнікам гэтай культуры на поўначы Беларусі з'яўляецца паселішча Замошша I, якое знаходзіцца на першай надпоймавай тэрасе правага берага Зах. Дзвіны, на паўночны захад ад вёскі Замошша Боркавіцкага сельсавета.

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

На тэрыторыі раёна знаходзіцца 244 населеных пункта.

Колькасць насельніцтва:

1992 — 32,6 тыс. чал.
2006 — 27,4 тыс. чал.
2007 — 26,2 тыс. чал.
2009 — 24,6 тыс. чал.[3]
2013 — 22,95 тыс. чал.[4]

Гарадское насельніцтва раёна ў 2009 г. налічвала 8,6 тыс. чал., ў 2013 г. - 8,47 тыс. чал.

Адміністрацыйны падзел[правіць | правіць зыходнік]

Раён падзелены на 10 сельскіх саветаў: Асвейскі, Бігосаўскі, Боркавіцкі, Бялькоўшынскі, Валынецкі, Дзёрнавіцкі, Каханавіцкі, Сар'янскі, Чапаеўскі і Шайцераўскі.

Гаспадарка[правіць | правіць зыходнік]

Раён мае 9 прамысловых прадпрыемстваў, найбуйнейшыя з іх:

  • Верхнядзвінскі льнозавод
  • Верхнядзвінскі лясгас
  • Верхнядзвінскі масласырзавод
  • Верхнядзвінскі хлебазавод
  • “Верус”, ААТ
  • “Інвет”, ААТ

Транспарт[правіць | правіць зыходнік]

Праз тэрыторыю раёна праходзяць чыгунка і дзве аўтадарогі рэспубліканскага падпарадкавання:

  • Віцебск — Полацк — граніца Латвійскай Рэспублікі Р20
  • Граніца Расійскай Федэрацыі (Кастрова) — Верхнядзвінск — Шаркаўшчына — Казяны Р18

Культура, адукацыя, друк[правіць | правіць зыходнік]

Мясцовая прэса прадстаўлена грамадска-палітычнай газетай «Дзвінская праўда». Наклад — каля 4 тыс. асобнікаў (2011). Гл. Дзвінская праўда.

Славутасці[правіць | правіць зыходнік]

Батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага ўзроўня:

  • Дуб Сахонаўскі, каля в. Вышнарава (узрост — звыш 410 гадоў, вышыня — 25 м, дыяметр — 1,7 м).
  • Дуб Юсціянаўскі, каля в. Юсціянава (узрост — звыш 380 гадоў, вышыня — 28 м, дыяметр — 1,6 м).

У 1982 г. Васілём Паўлючковым у Верхнядзвінскім лясгасе быў створаны дэндрапарк плошчай 6,3 га, ён з'яўляецца помнікам прыроды мясцовага значэння. Тут высаджана 312 драўніна-кустарнікавых парод, ёсць экзатычныя расліны з Сібіры, Далёкага Усходу, Паўночнай Амерыкі, Крыма, Каўказа, Паўночнай Азіі і г.д. Растуць 14 відаў елак, 15 відаў сасны, 10 – піхт, 8 – лістоўніц.

Каля вёскі Прошкі на граніцы Беларусі, Расіі і Латвіі насыпаны Курган Дружбы.

Археалагічныя помнікі[правіць | правіць зыходнік]

Назва Датаванне Месцазнаходжанне Катэгорыя
Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку - 2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Абрамава 3
Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку IV-III стагоддзі да н.э. 2,5 км на паўднёвы захад ад вёскі Барсукі 3
Курганны могільнік X-XII стагоддзі 0,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Дзянісенкі 3
Гарадзішча VI стагоддзе да н.э. — II стагоддзе н.э. 1 км на поўдзень ад вёскі Дубровы 3
Курганны могільнік VII-XII стагоддзі 1,5 км на паўночны захад ад вёскі Ігналіна 3
Курганны могільнік IX-XIII стагоддзі 2-3 км на ўсход ад вёскі Лешня 3
Курганны могільнік IX-XII стагоддзі 1,5 км на поўдзень ад вёскі Лісна 3
Курганны могільнік IX-XIII стагоддзі 1,6 км на паўночны ўсход ад вёскі Любасна 3
Гарадзішча V стагоддзе да н.э. — V стагоддзе н.э. 2,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Маскалёнкі 3
Гарадзішча X-XIII стагоддзі 1,5 км на поўнач ад вёскі Пескаватка 3
Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку V стагоддзе да н.э. — V стагоддзе н.э. 1 км на поўнач ад вёскі Урагава 3

Вядомыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Commons

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Верхнядзвінскі раён // Рэспубліка Беларусь : вобласці і раёны Рэспубліка Беларусь : энцыклапедычны даведнік / склад. Л.В. Календа. – Мн., 2004. – С. 116–117.
  • Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Верхнядзвінскага раёна: у 2 кн. / рэдкал.: У.С. Богаў [і інш.]. – Мн., 2000.
  • Верхнедвинский район. Справочно-информационные материалы. Новополоцк. Издатель О.В. Молодечкин. 2007. (руск.) 

Зноскі