Возера Свіцязь

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Возера Свіцязь
Fałat Świteź.jpg
Карціна «Свіцязь» польскага мастака Юліяна Фалата
Каардынаты: 53°00′00″ пн. ш. 26°00′00″ у. д. / 53, 26 (G) (O) (Я)
Краіна

Flag of Belarus.svg Беларусь

Плошча

2,24 км²

Аб'ём

0,00784 км³

Сярэдняя глыбіня

15 м

Плошча вадазбору

14 км²

Возера Свіцязь (Беларусь)
Возера Свіцязь
Возера Свіцязь
Возера Свіцязь (Гродзенская вобласць)
Возера Свіцязь
Возера Свіцязь
Commons-logo.svg Катэгорыя на Вікісховішчы

Каардынаты: 53°26′00″ пн. ш. 25°55′00″ у. д. / 53.433333° пн. ш. 25.916667° у. д. (G) (O) (Я) Свіцязь — возера ў Навагрудскім раёне, каля мяжы з Карэліцкім раёнам, у 22 км на паўночным усходзе ад Навагрудка.

Геаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Плошча 2,24 км². Найбольшая глыбіня 15 м. Даўжыня 1,7 км, найбольшая шырыня 1,6 км. Аб′ём вады 7,84 млн м³. Плошча вадазбору 14 км².

Знаходзіцца ў басейне р. Моўчадзь, амаль у цэнтры Навагрудскага ўзвышша, за 3 км на поўдзень ад в. Валеўка, на тэрыторыі Свіцязянскага ландшафтнага заказніка.

Возера мае круглявую форму.

Возера Свіцязь

Схілы катлавіны параслі лісцевым, месцамі хвойным лесам, на поўдні і паўднёвым захадзе забалочаныя, тарфяністыя. Прыбярэжная частка возера да глыбіні 3—5 м выслана пяском, глыбакаводная — ілам. Слаба зарастае.

Гідраграфія[правіць | правіць зыходнік]

Выцякае р. Сваротва, аднак ля вытока яе пабудаваная плаціна, якая амаль не прапускае ваду ў межанны перыяд.

Якіх-небудзь паверхневых вадацёкаў (рэк і ручаёў), якія ўпадаюць у возера, няма.

Флора і фаўна[правіць | правіць зыходнік]

У возеры растуць лабелія Дортмана (Lobelia dortmanna) і палушнік азёрны (Isoëtes lacustris), занесеныя ў Чырвоную кнігу Беларусі. Сустракаюцца каўлінія гнуткая (Caulinia flexilis) і рэдкі Littorella uniflora.

У лясах, якія добра захаваліся вакол возера, шмат чарніц, брусніц, суніц; на тарфяных лугах можна бачыць насякомаедныя расліны — расіца круглалістая (Drosera rotundifolia) і тлушчанка звычайная (Pinguicula vulgaris), а ў лясных гушчарах сярод вялікай разнастайнасці травяністай расліннасці — рэдкія архідэі.

У заапланктоне возера мноства відаў, тыповых цяпер для паўночных азёр, і сярод іх таксама рэлікты эпохі «Вялікай зімы».

Але самай загадкавай уяўляецца наяўнасць у возеры вельмі рэдкай расліннай формы Tetradinium javanicum, якая апісана толькі для Явы, і пражыванне тут малюска Planorbis stelmachaelius, вядомага толькі для азёр Францыі, Бельгіі і Германіі.

Інфраструктура[правіць | правіць зыходнік]

Яліна ў Свіцязі

Возера апраўлена шчыльным колам лесу кіламетровай шырыні. У 1970 годзе возера Свіцязь і прылеглыя да яго тэрыторыі былі абвешчаныя экалагічным запаведнікам. На беразе возера знаходзіцца пансіянат «Свіцязь», шматлікія зоны адпачынку.

Возера Свіцязь абвешчана заказнікам разам з лясным масівам плошчай 847 гектараў. Тут змешаныя насаджэнні з дуба, елі, граба, ясеня, клёна, асіны на невялікіх плошчах чаргуюцца з чыстымі хвойнікаў, алешнікаў, утвараючы больш за 25 розных тыпаў лесу.

Легенда аб узнікненні[правіць | правіць зыходнік]

Здымак Свіцязі канца XIX стагоддзя

Свіцязь — возера карставага паходжання. Утварылася яно ў выніку правалу чацвярцічных адкладаў ў падземныя пусткі. Зацвярджэнне геолагаў пра паходжанне гэтага унікальнага вадаёма цалкам адпавядае з легендай, выкарыстанай Адамам Міцкевічам у баладзе «Свіцязь».

У часы першага вялікага князя літоўскага Міндоўга (XIII ст.) на месцы возера стаяў горад Свіцязь, у якім правіў князь Туран. Падчас вайны з рускімі князямі Міндоўг выклікаў свіцяжскую дружыну на дапамогу ў абароне Навагрудка. Туран, падпарадкоўваючыся свайму абавязку, пакінуў горад на жанчын, старых і дзяцей. Калі да Свіцязі падышла варожая раць, жыхары вырашылі аказаць супраціў, але не маючы магчымасці ўтрымаць горад, яны сталі падпальваць свае дамы. У гэты момант горад праваліўся ў возера, якое ўтварылася на яго месцы. Усе жыхары ператварыліся ў кветкі, а ворагі, якія дакраналіся да іх, паміралі. Так жыхары Свіцязі пазбеглі ганьбы няволі.

Іншая версія легенды пра Свіслач паказана ў баладзе Тамаша Зана «Свіцязь-возера», напісанай у 1820 годзе па матывах народнага падання.

Адам Міцкевіч пра Свіцязь[правіць | правіць зыходнік]

Паэт Адам Міцкевіч нарадзіўся ў вёсцы паблізу Свіцязі. Ён часта бываў у гэтых краях і любаваўся яе прыгажосцю. У 1820—1821 гадах з'явілася знакамітая балада «Свіцязь», пазней, у 1821 годзе, — другая балада «Свіцязянка» і прыкладна ў той жа час трэцяя — «Рыбка». Побач з возерам ёсць камень, на якім выпісана частка балады «Свіцязь»:

Ktokolwiek będzisz w nowogródzkiej stronie,
Do Płużyn ciemnego boru
Wjechawszy, pomnij zatrzymać twe konie,
Byś się przypatrzył jezioru.

У 2011 годзе ў студыях Human Ark і Se-ma-for(руск.) бел. быў зроблены анімацыйны фільм, заснаваны на баладзе. Аўтар сцэнарыя і рэжысёр Каміль Полак.

У літаратуры і мастацтве[правіць | правіць зыходнік]

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Блакiтная кнiга Беларусi: Энцыкл. / БелЭн; Рэдкал.: Н. А. Дзiсько i iнш. — Мн.: БелЭн, 1994.
  • M. Domański(польск.) бел., Świteź. Balladowe jezioro Adama Mickiewicza, «Rota», 1998, nr 2/3.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]