Вуліца Замкавая, Гродна
| Вуліца Савецкая Гродна |
||
 Цэнтральная вуліца ў гістарычным цэнтры. Размешчана ад Старога замка да Савецкай плошчы. |
||
| Раён | Ленінскі | |
| Гістарычная інфармацыя | ||
|---|---|---|
| Назва ў гонар | Гістарычная назва | |
| Агульная інфармацыя | ||
| Працягласць | 360 м | |
| Поштовыя індэксы | 230025[1] | |
| Транспарт | ||
| Аўтобусы | 1, 3, 4, 8, 12, 14, 21, 22, 27, 29 | |
| Тралейбусы | 1, 2, 3, 6, 7, 9, 11 | |
| Прыпынкі грімадскага транспорта | Савецкая плошча | |
| Рух | Дазволены рух асабістага транспарта да Савецкай плошчы | |
| Пакрыцце | Асфальтавае | |
| Будынкі і збудаванні | ||
| Архітэктурныя помнікі | Стары замак, Новы замак, пажарная каланча, палацы Масальскіх і Храптовічаў | |
Вуліца Замкавая - адна з найстарых гарадскіх вуліц ў цэнтры горада Гродна, З'яўляецца адным з сімвалаў горада. Працягласць каля 360 м, ад плошчы Савецкай да тэрыторыі Новага і Старага замкаў, ад якіх і пайшла назва вуліцы.
Пачынаецца ад Савецкай плошчы, з абодвух бакоў месцяцца скверы. Далей да скрыжавання з вуліцай Д. Гарадзенскага з абодвух бакоў ідзе шчыльная двух і трохпавярховая забудова 19 стагодзя, большасць дамоў маюць уязныя аркі. Паміж дамамі №5 і 7 праходзіць завулак, які раней меў назву "Цесны", цяпер безназоўны. Скрыжаванне з вуліцай Д.Гарадзенскага рэгулюецца светлафорам, на скрыжаванні стаіць будынак пажарнага дэпо. Далей шлях да Новага і Старога Замкаў толькі пешы, дазволены рух асабістага транспарта на з'ездзе на Нёмана. Вуліца сканчваецца высокім ярам над Нёманам, Стары замак спалучаецца з вуліцай арачным мастом.
Змест |
[правіць] Гісторыя
З 12 ст. ад дзяцінца да гандлёва-рамеснага пасаду вяла дарога, у 14-15 стст. звязвала Верхні і Ніжні замкі з рынкам (зараз Савецкая плошча) і Смаленскім гасцінцам. Упершыню ў гістарычных хроніках вуліца згадваецца ў 16 ст. Называлася яна тады як вуліца «яўрэйская з Рынка да Замка». Пасля атрымала назву «Замкавая» і з тых часоў практычна яго не мяняла.
У 14 ст. князь Вітаўт у пачатку вуліцы заснаваў драўляны касцёл, які пры каралю Стэфане Баторыі быў перабудаваны ў каменны.
У 15-16 ст. у канцы вуліцы каля сучасных дамоў №17, 19 існавала Малая Царква і кляштар. Яны былі разрабаваны расійскімі войскамі ў 1665 годзе і апошні раз згадваюцца ў 1679 годзе. Згодна апісанню, зробленному ў 1560 годзе, на вуліцы было 17 забудаваных участкаў, з якіх асобна адзначаны “Замкавы двор”, які пасля быў перабудаваны ў трохпавярховы “палац гродзенскага ландвойта”, і “пусты дом Адама Мышкевіча”. У 1643 ужо стаяў палац і камяніца князя М. Масальскага (сучасны дом №5).
У 80-ых гг. 16 ст. Стары замак пры карэнным чынам перабудоўваецца ў стылі рэнесансу для караля Стэфана Баторыя. Значэнне Замкавай вуліцы значна ўзрасло пасля 1673 года, калі было абвяшчана пра намер праводзіць кожны трэці сейм Рэчы Паспалітай у Гродне. Магнаты актыўна пашыраюць палацавае будаўніцтва. У сярэдзіне 18 ст. на вуліцы стаяла не меньш 7 палацаў, яны былі значна пашкоджаны падчас пажару 1753 года.
Даволі цікавае апісанне сучаснікамі раскошы падчас сеймаў Рэчы Паспалітай:
“Сто, восемьдзесят, пяцьдзесят шляхцячаў на цудоўных, багата прыбраных рысаках суправаджаюць кожны экіпаж. Каляскі блішчаць ад пазалоты, унутры абіты шоўкам. Караль едзе на раскошнай шасцеркай коней, акружаны натоўпам гайдукоў, лаўфераў, карлікаў, неграў, пешых і слуг на конях, за іх рухаюцца каля 60 карэт. Навокал шумна і цесна. Ва ўнутраным замкавым двары пустыя карэты стаяць па абодвух баках у вялікай колькасці, что здаецца дзіўным у такім вялікім натоўпе. Тыя, што не памясціліся на ўнутраным двары, месцяцца на знешнім, дзе бачны тысячы коней, прывязаных к слупам. Каля вячоркам магнаты вяртаюцца дадому, перад імі ідуць служкі, трымаючы пылаючыя факелы, абсыпаючы жарам драўляныя сцены дамоў. У городзе багацце золата, срэбраныя грошы сустракаюцца рэдка..”[2]
У 1753 годзе ў горадзе адбыўся моцны пажар, які значна пашкодзіў "элітную" вуліцу. Тады гарадзенскі стараста Антоній Тызенгаўз выкупіў «пустыя муры» палаца Храптовічаў для пабудовы палаца Ляхніцкіх. Абнавіліся і палац Масальскіх. Сцены домоў тынкаваліся, упрыгожваліся ляпнінай, з'яўляліся ажурныя гаўбцы, праезная частка брукавалася каменем. У 17-18 стст. шчыльна забудована, выбрукаваная камнем, тут знаходзіўся рыбацкі цэх.
У 1742 г. быў збудаваны Новы замак па праекце саксонскага архітэктара Карла Фрыдрыха Пепельмана адмыслова для паседжанняў Соймаў Рэчы Паспалітай. У Новым замку ў 1793 г. прайшло гістарычнае «нямое» паседжанне Сойма, якое зацвердзіла другі падзел Рэчы Паспалітай. У лістападзе 1795 г. у Новым замку апошні кароль польскі і вялікі князь літоўскі Станіслаў Аўгуст Панятоўскі паставіў свой подпіс пад тэкстам адрачэння.
Забудова вуліцы ў 18 ст. была цалкам каменнай. Пажары 1780, 1782, 1783 годоў не закранулі вуліцу. Пачынаючы з 1795 і да пажару 1899 года забудова вуліцы амаль не змянілася акрамя Фары Вітаўта, які ў 1809 годзе быў перароблен у Сафійскі сабор.
Пажар 1899 значна знішчыў вуліцу Замкавую. Пабудавалі дом для гарадзенскага праваслаўнага братэрства (сучасны дом № 3), трохпавярховы асабняк стацкага дарадніка Харчанка (дом № 9). На месцы згарэлага флігеля каралеўскіх стайняў з'явіўся жылы будынак, які знаходзіцца і цяпер. У 1902 годзе насупраць палаца Храптовічаў была пабудавана пажарная каланча, рашэнне пра будаўніцтва якой у горадзе было прынята пасля знішчальных пажараў. Каля каланчы захаваўся флігель каралеўскіх стайняў. Уладальнік тытунёвай фабрыкі Шарашэўскі заклаў падмуркі пад новыя будынкі на левым баку вуліцы (сучасныя дамы №12, 14)
Падчас Вялікай айчынай вайны ў раёне вуліцы Замкавай знаходзілася яўрэйскае гета, у якім было знішчана 29 тысяч чалавек. У памяць пра гэта на доме №7 усталявана мемарыяльная дошка.
У пасляваенны час у сувязі з будаўніцтвам Палаца культуры тэкстыльшчыкаў (пл. Савецкая,6, 1958) і Дома быту(цяпер мае №4, 1971) на левым баку вуліцы была знішчана найбольш каштоўная частка ансамбля вуліцы, таму з цотнага боку пасля будынку з № 4 ідзе №12. Да 60 гадоў 20 ст. стаяў каменны будынак цэха рыбака. Таксама ў гэты час існала практыка дабудовы паверхаў у існуючых дамах. Так, двух павярховы мансардны дом №15 пасля дабудовы стаў чатырохпавярховым, пры гэтым атрымаўшы сучасны вугляд.[3] Апошняе змяненне ансамбля вуліцы адбылося ў 1961, калі была знішчана Фара Вітаўта, на месцы якой так нічога і не было пабудавана.
Сёння забудована 2-3 паверхавымі дамамі, сярод якіх вылучаецца ансамбль вулічнай забудовы 19 ст. з рысамі позняга класіцызму, ампір, «мадэрн» і вежа пажарнага дэпо канца 19-пач. 20 ст.
[правіць] Ня цяцотным баку
№1: На месцы дома, які б меў нумар 1, месціцца невялічкі сверык. Раней на гэтым месцы знаходзіўся Фарны касцёл, які быў пабудаваны ў канцы 14 ст. і ўзарваны ў 1961.
№3: Двухпавярховы будынак. Гісторыка-культурная каштоўнасць. У канцы 19ст. у доме размяшчалася Гродзенскае праваслаўнае братэрства. Будынак займае дачэрняе прадпрыемства “Гродзенская МПМК-146” ГАУП “Гроднааблсельстрой”.
№5: Трохпавярховы будынак. П-абразны ў плане будынак. З паўночнай часцы прыбудаваны аднапавярховая гаспадарчая прыбудова. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Вядомы, як камяніца Масальскіх. Адзін з найстарэйшых жылых дамоў у Гродна. Пабудаваны 1643[4], па іншым звесткам - каля 1726. У 1726 г. будынак быў заняты юрыдыкай гродзенскага старасты Міхала Масальскага. У 1781 г. князь Ксаверы Масальскі запісаў яго віленскаму біскупу Ігнацыю Масальскаму. У 1794 г. сядзіба належала ўжо гродзенскаму падкаморыю Францішку Юндзілу. 28 сакавіка 1920 г. тут прайшоў агульны сход Гродзенскага Беларускага нацыянальнага камітэта. Восенню таго ж года адбываліся беларускія сямейныя вечарыны і запіс у Грамаду беларускай моладзі. У 1925 г. жыў беларускі дзеяч М. Галавач. На 1926 г. у будынку месцілася яўрэйская релігійная школа «Tora Jabne» (кіраўнік доктар Нямцэвіч) ды «Клуб яўрэйскай інтэлтгенцыі».[5] Пасля Другой сусветнай вайны будынак моцна змяніў выгляд, быў прыбудаваны франтон і балконы.[6] У 1950 г. будынак займала гандлёва-кулінарная школа,а з 1970-х гг. размешчаны інтэрнат №1 УА “Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта”.
№7: Адна- і часткова двухпавярховы С-падобны ў плане будынак. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Вядомы як частка палаца Масальскіх. Вялікі палац Масальскіх быў пабудаваны на месцы (а магчыма і ўтрымліваў частку сценаў) трох паступова набытых камяніц. Першапачаткова двухпавярховы доўгі мураваны П-падобны ў плане будынак, аздоблены прафіляваным карнізам і міжпаверхавым поясам, быў накрыты высокім “ламаным” “французскім” дахам з вялікімі мансарднымі вокнамі. Палац меў два асіметрычна размешчаныя аркавыя праезды. Пасля пажару 1899 г. большая частка будынка была разабрана, а з яго рэшткаў пабудавалі дом па вул. Замкавая № 7. Будаўніцтва вялі яго новыя ўладальнікі Трылінг і Сімхэ Абрам, якія каля 1905 г. выкупілі ў былых уладальнікаў Мендэля і Рыўкі Собаляў.[6]
Цяпер будынак займае ААТ “Прадуктовы сэрвіс” г. Гродна. Ва ўнутраным дворыку дома ў двухпавярховай часцы працуе крама канцтавараў (пан-пят 9.00-17.00). На вугле дому з боку дома №5 вісіць мемарыяльная дошка “памяці 29 тысяч вязняў-ахвяр фашызму. У гэтым раёне ў 1941-1945 гг знаходзілася гета”(на рускай і яўрэйскай мовах).
У будынку знаходзіцца РУПАД “Гроднааўтадар”. Прымыкае да дому № 11. Будынкі №9-11-13-15 утвараюць адзіную забудову і адрозніваюцца адзін ад аднаго толькі колерам афарбоўкі.
№9: Трохпавярховы будынак, з унутранай часцы прыбудаваны двухпавярховы будынак. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Вядомы як трохпавярховы маёнтак стацкага саветніка Харчанка.
№11: Трохпавярховы будынак. Гісторыка-культурная каштоўнасць.
У доме месціцца шлюбны салон “АдкажыДа” (“СкажиДа”) (час працы пан-пят 11.00-19.00, суб 10.00-15.00), “Каменны замак” (вырабы з камення і помнікі), ЦБУ-5 ЗАТ “РРБ-Банк” (працуе пан-чац 9.00-13.00, 13.45-17.00; пят 9.00-13.00, 13.45-15.45), салон друку “Аліпрынт”(час працы пан-пят 9.30-18.30, суб-няд 10.00-16.00), інтэрнэт правайдэр “Атлант Тэлекам” (працуе пан-пят 9.00-19.00), “Кластур” (працуюць 9.00-19.00), “Рыэл-кампані” (час працы 10.00-18.00), цэнрт продаж бытавой тэхнікі “Ролік” (час працы пан-пят 10.00-20.00, суб 10.00-18.00, няд 10.00-16.00, аднак кожны чацвер і першы дзень месяца крама працуе з 13.00), салон сувязі МТС (працуе так жа, як і “Ролік”). Прымыкае да дамоў №9 і 13.
№13: Трохпавярховы Г-падобны ў плане будынак. Гісторыка-культурная каштоўнасць.
Будынак займае УА “Гродзенскі абласны дом тэхнічнай мастацкай творчасці вучнёўскай моладзі”. У арцы дома месціцца крама “Ткалля” (час працы пан-пят 11.00-19.00, суб-няд 11.00-15.00). прымыкае да дамоў №11 і 15.
№15: Чатырохпавярховы будынак. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Цалкам жылы дом. Прымыкае да дому № 13 і 15А.
№15А: Трох- і чатырохпавярховы будынак. Жылы дом. Дом узорнага ўтрымання і грамацкага парадку. Прымыкае да дому № 15.
№17: Двухпавярховы будынак. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Цалкам жылы дом.
№19. Будынак пажарнай каланчы. Гісторыка-культурная каштоўнасць. На пачатку 20 ст. было ўзведзена пажарнае дэпо, завершанае ў 1902 г. Комплекс пажарнай часткі горада быў пабудаваны ў форме карэ. Галоўны, паўднёвы фасад комплексу з боку вуліцы Замкавай складаўся з сучаснага дома № 17, № 19 ды пажарнай каланчы, якія злучала 1-павярховае збудаванне з 7 ўездамі для пажарных машын. З захаду, з боку Старога замка, знаходзіўся 1-павярховы фасад. З боку Гараднічанкі і сучаснай вуліцы Вялікай Траецкай праходзіў мур. У паўночнай частцы комплекса знаходзілася драўляная трэніровачная вежа.[7]
Цяпер будынак займае пажарная аварыйна-выратавальная частка №1 Леніскага раёна г. Гродна. З боку вуліцы Траецкай намаляваны жывапіс, у якім прадстаўлены выратавальнікі розных часоў ад Сярэднявечча да нашых часоў, твар жанчыны у канцы малюнка вельмі падобны на Мону Лізу з карціны Леанарда да Вінчы. На назіральнай пляцоўцы бачны манекен выратавальніка, які назірае ў бок Савецкай плошчы. Адначасова ля пажарнай каланчы стаіць трохпавярховы дом з №19, які таксама мае статус гісторыка-культурнай каштоўнасці.
№21: Стары замак. Помнік архітэктуры дзяржаўнага значэння. Перабудаваны на месцы замка Вітаўта ў канцы 16 ст. Цяпер увесь будынак займае Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-архіялагічны музей (працуе аўт-няд 10.00-18.00, аднак каса да 17.00).
[правіць] На цотным баку
№4: Пяціпавярховы будынак са шкла і бетона. Пабудаваны ў 1971 годзе. Пры пабудове Дома быту была знесена каштоўная забудова на цотным баку вуліцы Замкавая, у тым ліку старажытны будынак цэху рыбакоў.
Цяпер у будынку месціцца цэлы шэраг устаноў: тэрміновая хімчыстка, тэрміновае фота, каляровая ксеракопія, медыцынскі цэнтр “Ладэ” (працуе пан-суб 8.00-21.00, няд 9.00-16.00).
№12: Двухпавярховы будынак. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Пабудаваны ў пачатку 20 ст. Цалкам жылы дом.
№14: Трохпавярховы будынак, вынесены ў глыбіню вуліцы на 50 метраў. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Пабудаваны ў пачатку 20 ст. Цалкам жылы дом.
№16: Двухпавярховы будынак. Палац Храптовічаў. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Помнік архітэктуры 17-18 ст (згодна шыльдзе на доме). Пабудаваны ў 1742-52, 1790 гг. Замкнуты ў плане будынак.
Будынак займае УК “Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі” (працуе аўт-няд 10.00-18.00, аднак каса да 17.00). Уваход у музей праз арку.
№18: Двухпавярховы будынак. Знаходзіцца на скрыжаванні з вуліцай Д. Гарадзенскага. Гісторыка-культурная каштоўнасць. З боку вуліцы Замкавая знаходзіцца шлюбны салон “Мілона” (час працы пан-пят 11.00-18.00, суб 11.00-15.00, няд – па запісу).
№20: Новы замак. Музей працуе з 9.00-18.00, Гродзенская абласная навуковая бібліятэка імя Я.Ф. Карскага пан-чац 10.00-20.00, суб-няд 10.00-18.00. У асобным будынку знаходзіцца Дзяржаўны архіў грамацкіх аб’яднанняў Гродзенскай вобласці, які працуе пан-пят 8.30-13.00, 14.00-17.30.
[правіць] Паркі, скверы
Маецца два сквера. Адзін стаіць на месцы былога Фарнага касцела, агароджаны вуліцамі Замкавая, Кастрычніцкая, Савецкая плошча. Другі сквер месціцца на цотным баку на месцы дамоў №2-4-6-8-10.
[правіць] Помнікі, мемарыяльныя дошкі
На доме №7 усталявана мемарыяльная дошка з наступным тэкстам: “Памяці 29 тысяч вязняў-ахвяр фашызму. У гэтым раёне ў 1941-1945 гг знаходзілася гета” (на рускай і яўрэйскай мовах).
У пачатку 30 гадоў 20 ст. у Гродне жыло каля 21 тысячы яўрэяў, што складала каля 42% насельніцтва горада. Пасля фашыскай акупацыі 23 чэрвеня 1941 года ў Гродне былі створаны 2 гэта: №1 у раёне вуліцы Замкавая і №2 у раёне сучаснай вуліцы Лідская. Уваход у гета №1 ажыццяўляўся праз адзіныя вароты, якія выходзілі на вуліцу Замкавая і знаходзіліся прыкладна на месцы мемарыяльная дошкі. 2 лістапада 1941 года пачалося перасяленне ў створаныя гета. У гета №1 апынулася каля 15 тысяч чалавек, у №2 - каля 10 тысяч. Пасля ліквідацыі гета №2 у лістападзе 1942, большасць вязняў апынулася ў гета №1, астатнія былі адпраўлены ў Асвенцым. У гета па вуліцы Замкавая заставалася каля 17 тысяч яўрэяў, аднак ўжо ў снежні 1942 года іх колькасць снізілася да 12,5 тысяч. У пачатку 1943 года гета было ліквідавана: у студзені - каля 10 тысяч, а ў лютым яшчэ каля 5 тысяч жыхароў гета былі вывезены ў Асвенцым і Трэблінку і знішчаны. У сакавіку 1943 года тыя, хто застаўся ў гета, былі адпраўлены ў Беласток, дзе пазней таксама былі забіты. Згодна дакладу ўезднага камісара фон Плетца, агульная колькасць знішчаных з Гродна і наваколля склала больш за 41 тысячу чалавек.[8]
Паміж Новым і Старым замкамі ў самым канцы вуліцы размешчана драўлявая скульптура князя Вітаўта.
[правіць] Масты, пераходы
Стары замак з вуліцай Замкавай злучае каменны арочны мост, які з’яўляецца старэйшым у Беларусі. Ён быў пабудаваны ў другой палове 17 ст. замест драўлянага.[9] Даўжыня маста - каля 30 метраў. Мае 3 пралёты, 2 слупы.
[правіць] Рух транспарта
Вуліца адкрыта для руху транспарта ад крыжавання з вуліцамі Гарадзенскага-Траецкая да Савецкай плошчы. Заезд на Савецкаю плошчу забаронены. Таксама забаронены пад’езд да Старога і Новага замка. Дазволены рух па з’ездзе да Немана з 8.00 да 19.00.
[правіць] Паркоўка
Дазволена з абодвух бакоў вуліцы, за выключэннем невялікага вучастка перад Савецкай плошчай. Каля Дома быта (№4) маецца паркоўка для наведвельнікаў.
[правіць] Грамадскі транспарт
Грамадскі транспарт на вуліцы не ходзіць, да вуліцы лепей за ўсе дабрацца праз прыпынкі грамадскага транспарта на Савецкай плошчы.
Зноскі
- ↑ http://zip.belpost.by/street/grodno
- ↑ Королевский город Гродно, путеводитель, Рифтур, 2008, А. Семенчук и др.
- ↑ http://www.harodnia.com/a246.php Архітэктура Гродна
- ↑ http://globus.tut.by/grodno/index2.htm#masalski_kamyanica Глобус Беларусі
- ↑ http://forum.grodno.net/index.php?topic=529579.0 "От Каложи до фортов"
- ↑ 6,0 6,1 http://euro-dom.org/index.php?newsid=59 Забудова князёў Масальскіх на вуліцы Замкавай у Гродне
- ↑ http://harodnia.com/a158.php Архітэктура Гродна
- ↑ Піваварчык С.М. Храналогія ліквідацыі яўрэяў у Гродна
- ↑ http://grodnoo.narod.ru/16.html Славутасці Гродна. Стары Замак
Гродно. Энциклопедический справочник / «Белоруская Совецкая Энциклопедия» имени Петруся Бровки; Мн., 1989 ISBN 5-85700-015-7.
[правіць] Гл. таксама
| Славутасці Гродна | |
|---|---|
| Раёны і кварталы | Гарадніца • Занёманскае прадмесце • Каложа • Новы свет • Стары горад |
| Вуліцы, плошчы і бульвары | Вялікая Траецкая • Замкавая • Карла Маркса • Кірава • вуліца Савецкая • Савецкая плошча • Элізы Ажэшкі |
| Палацы і сядзібы | Новы замак • Стары замак (Замак Вітаўта) • Палац Храптовічаў • Палац Сапегаў • Панямонь • Станіславова |
| Грамадскія будынкі і збудаванні |
Крывая афіцына • Вадацяжныя вежы |
| Музеі | Аптэка езуітаў • Дом-музей Элізы Ажэшкі • Музей Максіма Багдановіча |
| Манастыры, саборы і храмы | Каложская царква • Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў • Касцёл Адшукання Святога Крыжа • Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя •  Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак • Лютэранская кірха • Гродзенская Раства-Багародзіцкая царква і манастыр • Пакроўскі кафедральны сабор |
