Вялес

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Вялес, Волас[Крыніца?] (ст.-рус. Велесъ, Волосъ) — у славянскай і, у прыватнасці, беларускай міфалогіі - бог палявання, жывёлагадоўлі і багацця. Хаця ён не згадваецца ў апісанні Кіеўскага пантэону ("Аповесць мінулых часоў"), шматлікія паданні сведчаць аб тым, што Вялес быў быў адной з ключавых постацей язычніцкага светаўляўлення.

Гісторыя культу[правіць | правіць зыходнік]

Да ўзнікнення земляробства Вялес быў апякуном паляўнічых і, па меркаванню Б.А. Рыбакова, мог атоесамліваца з духам забітага звера[1]. Пазней выступае богам жывёлагадоўлі ("скотий бог"). У "Аповесці мінулых гадоў" гаворыцца, што князь і дружына кляліся Пяруном, а ўся Русь - Вялесам.

Заменнікі Вялеса ў хрысціянскую эпоху[правіць | правіць зыходнік]

Пасля прыходу хрысціянства функцыі Вялеса перайшлі да цэлага шэрага святых і іншых персанажаў. Верагодна, ні адзін язычніцкі бог не меў столькі хрысціянскіх пераемнікаў.

  • Сцяпан - пад гэтым імем у паданнях згадваецца як хрысціянскі святы Сцяпан, так і волат, камень-кравец; ва ўсіх выпадках персанаж з такім імем мае нейкія рысы Вялеса[4];
  • Цмок - у некаторых паданнях гэты персанаж мае відавочныя рысы язычніцкага бога;
  • Чорт - у касмаганічных міфах выступае як памагаты - супраціўнік Бога; гэтыя паданні могуць захоўваць рэшткі сюжэтаў пра ўдзел Вялеса ў стварэнні сусвету і яго ворагаванні з Пяруном;(Дундарам)

У беларускіх касмаганічных міфах[правіць | правіць зыходнік]

Захаваліся хрысціянізаваныя паданні пра сумеснае стварэнне сусвету Богам і Чортам. Яны то супрацоўнічаюць (Сатана дастае дзеля Бога жменю пяску з акіяну, каб пабудаваць зямлю), то ворагуюць (чорт з зайздрасці калечыць зямлю, ад чаго на той узнікаюць ямы і горы). Карані ў гэтых паданняў глыбока язычніцкіе, фактычна іх хрысціянізацыя была толькі вонкавай. У паданні "Паходжанне д'ябла і балот" чорт народжваецца ўнутры вадзянога слупа (які, верагодна, сімвалізуе мацярынскае чэрава) і мае прыгожы выгляд; легенда называе яго "волатам". Словы "Вялес" і "волат" маюць агульную этымалогію[5]. Балцкія міфы, дзе чорта завуць Велняс, падмацоўваюць думку, што ў касмаганічных міфах гаворка ідзе пра стварэнне зямлі Вялесам і нябесным боствам - відаць, Перуном (Дундарам). Гэтыя міфы ўтрымліваюць ідэю будоўлі сусвету двума супрацьлеглымі пачаткамі: калі ў хрысціянскі час яна зводзілася да апазіцыі дабра і зла (Бог і Чорт), то арыгінальны язычніцкі міф, хутчэй за ўсё, супрацьпастаўляў нябеснае боства (Пярун) і боста зямлі, вады - Вялеса.

У іншых паданнях[правіць | правіць зыходнік]

Па ўсёй Беларусі зафіксаваны шэраг сюжэтаў аб розных персанажах з іменем Сцяпан.

Паданне "Сіні калодзеж"[правіць | правіць зыходнік]

У паданні пра Сіні Калодзеж (запісана недалёка ад Прапойска) фігурыруе валатоўна Кацярына, за якую спабонічаюць два волаты - Сцяпан і Марка. Кацярына больш кахала Сцяпана, але ён, аднак, быў крыху слабейшы за свайго супраціўніка. Яны абяцае выйсці за таго, хто далей кіне валун. Марка перамагае і Кацярына, каб не жыць з нялюбым, падае з камення, ператвараецца ў ваду і выходзіць з-пад зямлі за 5 вёрст ад Прапойска, у вылядзе крыніцы - гэтую крыніцу назвалі Сіні Калодзеж[6]. Валатоўна Кацярына сустракаецца і ў іншых паданнях. Яна мае відавочныя рысы старажытнага архетыпнага жаночага боства зямлі, вады і жыцця, між тым як Сцяпан - празрыстая спасылка да вобразу Вялеса. Адсюль магчыма, што багіня, якой адпавядае пазнейшы персанаж Кацярыны, была яго жыночай парай, а ў самім паданні прасочваюцца рэшткі старажытнага міфа пра канфлікт Вялеса з іншым богам за прыхільнасць нейкага жаночага боства.

Паданні аб камнях-краўцах[правіць | правіць зыходнік]

Сюжэты аб камнях-краўцах таксама захавалі відавочныя сувязі са старадаўнімі міфамі аб спаборніцтве Вялеса з Перуном (гл. таксама Лукомскі цмок). Яны ж паказваюць на яго верагоднае месца жыхарства - унутры сусветнага камня, альбо Залатой гары, на якой стаіць Сусветнае Дрэва.

Легенда "Сцяпан і Вяльяна"[правіць | правіць зыходнік]

У гэтым тэксце фігурыруе герой з імем Сцяпан, які зноў жа з'яўляецца краўцом (праца, звязаная, дарэчы, з жывёлагадоўляй і земляробствам, - сферамі дзейнасці Вялеса, у супрацьвес кавальскай прафесіі нябеснага боства). Ён меў здольнасці, багацце і кахаў прыгожую дзяўчыну Вяльяну. Але адказвала яму узаемнасцю, але хавала пачуцці, і Сцяпан думаў, што дзяўчына не звяртае на яго ўвагі. Ёе накіраваўся ў поле і заклікаў чорную сілу, абяцаючы ўзамен за руку і сэрца Вяльяны аддаць сваю душу. Але хлопец ператварыўся ў камень, а Чорт быў забіты нябеснымі маланкамі. Вяльняна даведалася пра трагічны лёс Сцяпана, прышла да камня, і ад яе слёз утварылася рака Вілія, а сама дзяўчына памерла. Камень, з якім звяназа гэтае паданне, і сёння знаходзіцца ў Докшыцкім раёне. У язычніцкія часы выконваў культавыя функцыі[7].

Як і ў паданні пра Сіні Калодзеж, Сцяпан звязаны з камнем, а дзяўчына, каханне з якой аказваецца няўдалым, робіцца стваральнікам ракі ці крыніцы, што адсылае да вобразу старажытнай багіні зямных вод.

Імя Вялеса ў сучаснай беларускай тапаніміцы[правіць | правіць зыходнік]

Імя хтанічнага бога захавалася ў назвах некаторых азёр і вёсак, што можа сведчыць пра наяўнасць там у старажытныя часы культавых будынкаў (капішчы і інш.), прысвечаных Вялесу:

Зноскі