Віленская губерня

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Віленская губерня
Виленская губернія
Герб
Vilna Governorate COA.gif
Краіна Расійская імперыя
Адміністрацыйны цэнтр Горад Вільнюс
Насельніцтва (1909) 1 550 057
Віленская губерня на карце

Віленская губерня (1795—1796, 1801—1917) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Расійскай імперыі рэгіянальнага ўзроўню. Цэнтрам быў горад Вільня. Губерня ўваходзіла ў склад Літоўскага (Віленскага) генерал-губернатарства, а таму была складовай часткай Паўночна-Заходняга края Расійскай імперыі — з усімі наступствамі гэтай прыналежнасці.

Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні[правіць | правіць зыходнік]

Пасля трэцяга падзела Рэчы Паспалітай 14 снежня 1795 г. захопленыя тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, якія яшчэ з 30 кастрычніка 1794 г. падпарадкоўваліся літоўскаму генерал-губернатару Рапніну, былі падзелены на Слонімскую (тэрытарыяльна правобраз будучай Гродзенскай губерні) і Віленскую губерні і засталіся пад кіраваннем літоўскага генерал-губернатара[1]. Першапачаткова з 1795 г. падзялялася на паветы:

18 чэрвеня 1796 г. літоўскі генерал-губернатар князь Мікалай Рапнін спланаваў рэарганізацыю падначаленай яму тэрыторыі ў Віленскае і Слонімскае намесніцтвы[2]. Указ імператрыцы Кацярыны ІІ ад 8 жніўня 1796 г. Рапніну загадваў стварыць Віленскае і Слонімскае намесніцтвы, але па прычыне смерці імператрыцы яны не былі створаны[3].

Падчас адміністрацыйна-тэрытарыяльных рэформ Паўла I паводле ўказа ад 12 снежня 1796 г. Віленская і Слонімская губерні аб'ядноўваліся ў адну Літоўскую губерню (1796—1801) з цэнтрам у Вільні. Літоўская губерня ўваходзіла ў склад Літоўскага генерал-губернатарства (з адной Літоўскай губерняй)[4].

Расійскі імператар (1801—1825) Аляксандр I сваім указам ад 9 (21) верасня 1801 г. падзяліў Літоўскую губерню на дзве — Літоўска-Віленскую губерню (1801—1840) і Літоўска-Гродзенскую губерні (1801—1840), якія ўвайшлі ў склад Літоўскага ваеннага губернатарства (1801—1830) з цэнтрам у Вільні[5].

У 1819 г. прыморскае мястэчка Паланга з акругай са складу Цельшаўскага павета былі перададзены ў склад Курляндскай губерні, але ў 1827 г. зноў вернуты ў склад Літоўска-Віленскай губерні, а пасля 23 красавіка 1829 г. зноў уключана ў склад Курляндскай губерні[6].

18 ліпеня 1840 г. расійскі імператар Мікалай I загадаў Сенату перайменаваць Літоўска-Віленскую губерню ў Віленскую губерню (1840—1917), а Літоўска-Гродзенскую губерню ў Гродзенскую губерню[7].

18 снежня 1842 г. са складу Віленскай губерні былі вылучаны паветы з пераважна балтамоўным сялянскім насельніцтвам губерні, з якіх была створана Ковенская губерня (1842—1917)[8], атрымаўшая неафіцыйную назву «Самагіція» («Жамойць», «Жмудзь»)[9][10]. У складзе Віленскай губерні засталіся Віленскі, Ашмянскі, Свянцянскі (былы Завілейскі) і Трокскі паветы, а таксама перададзеныя з Гродзенскай губерні Лідскі павет, а з Мінскай губерні — Вілейскі і Дзісненскі паветы.

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Колькасць[правіць | правіць зыходнік]

На 1897 год насельніцтва губерні налічвала 1591,2 тысяч чалавек, у тым ліку гарадскога насельніцтва 198 тысяч чалавек. З іх каталікоў 59 %, праваслаўных 26 %[11]

Нацыянальны склад[правіць | правіць зыходнік]

Тэндэнцыйная этнаграфічная карта Віленскай губерні (у кнізе «Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния»), зробленая афіцэрам Генеральнага штаба Расійскай імперыі А. Коравам, 1861 г.

Паводле перапісу 1897 года:[12]:

Павет беларусы літоўцы яўрэі палякі вялікарусы
Губерня ў цэлым 56,1 % 17,6 % 12,7 % 8,2 % 4,9 %
Вілейскі 86,9 % 9,5 % 2,5 %
Віленскі 25,8 % 20,9 % 21,3 % 20,1 % 10,4 %
Дзісненскі 81,1 % 10,1 % 2,4 % 5,9 %
Лідскі 73,2 % 8,7 % 12,0 % 4,7 % 1,2 %
Ашмянскі 80,0 % 3,7 % 12,1 % 1,7 % 2,3 %
Свенцянскі 47,5 % 33,8 % 7,1 % 6,0 % 5,4 %
Троцкі 15,7 % 58,1 % 9,5 % 11,3 % 4,6 %

Вядомыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, №17417.
  2. Анішчанка, Я.К. Інкарпарацыя... С. 383.
  3. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, №17494, 17525.
  4. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 24, №17634.
  5. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 26, №20004.
  6. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния... С. 22.
  7. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленне 1, №13678; История Литовской ССР... С. 176; Żmudź / Encyklopedia Powszechna. — T. 28. — С. 997.
  8. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі, Т. 17, аддзял. 2, №16347.
  9. Корнилов, И. Русское дело в Северо-Западном крае… С. 4, 20, 22; Арсеньев, К. Статистические очерки России... С. 180—181.
  10. История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 112.
  11. Демоскоп Weekly — Дадатак. Даведнік статыстычных паказчыкаў
  12. Демоскоп Weekly — Дадатак. Даведнік статыстычных паказчыкаў

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Арсеньев, К. Статистические очерки России / К. Арсеньев. — Санкт-Петербург : Тип. Импер. академии наук, 1848. — 503 с.
  • Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П.П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с.
  • Западные окраины Российской империи / Л.А. Бережная [и др.] ; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — М. : Новое литературное обозрение, 2006. — 608 с.
  • История Литовской ССР / А. Таутавичюс, Ю. Юргинис, М. Ючас и др.; Ред. колл. Б. Вайткявичюс (отв. ред.) [и др.]. — Вильнюс : Мокслас, 1978. — 676 с.
  • История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с.
  • Корнилов, И. Русское дело в Северо-Западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественнно в муравьевскую эпоху / И. Корнилов. — Санкт-Петербург : Тип. А. Лопухина, 1901. — 420 с.
  • Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния / сост. А. Корева. — Санкт-Петербург : Тип. И. Огризко, 1861. — 804 с.
  • Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния / сост. Д. Афанасьев. — Санкт-Петербург : Общественная польза, 1861. — 745 с.
  • Rodkiewicz, W. Russian Nationality Policy in the Western Provinces of the Empire (1863—1905) / W. Rodkiewicz. — Lublin: Scientific Society of Lublin, 1998. — 257 s.
  • Żmudź / Encyklopedia Powszechna. — Warszawa : S. Orgelbrand, 1868. — T. 28 (Wybrzeże-Żyżmory). — S. 973—997.