Горад Веліж

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Горад
Веліж
руск.: Велиж
Герб
Герб
Velizh-centre.JPG
Цэнтр Веліжа

Каардынаты: 55°36′00″ пн. ш. 31°12′00″ у. д. / 55.6° пн. ш. 31.2° у. д. (G) (O) (Я)55°36′00″ пн. ш. 31°12′00″ у. д. / 55.6° пн. ш. 31.2° у. д. (G) (O) (Я)

Краіна
Рэгіён
Раён
Горад з
Плошча
Вышыня цэнтра
160 м
Афіцыйная мова
Насельніцтва (2010)
7326[1] чалавек
Нацыянальны склад
рускія, беларусы
Канфесійны склад
праваслаўныя
Часавы пояс
Тэлефонны код
48132
Паштовыя індэксы
216290, 216291
Аўтамабільны код
67

Веліж (Расія)
Веліж
Веліж

Веліж (Смаленская вобласць)
Веліж
Веліж

Веліж (руск.: Велиж) — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Веліжскага раёна і Веліжскага гарадскога паселішча Смаленскай вобласці. Насельніцтва 7326 чалавек (2010). Заснаваны ў 1536 годзе. Размешчаны на рацэ Заходняя Дзвіна, у 134 км ад Смаленска на трасах Р133 Смаленск — Невель і Р131 Веліж — Сенькава, 93[2] км ад чыгуначнай станцыі Рудня. Адлегласць ад Віцебска па аўтадарозе Р112 — 87 км.

Паходжанне назвы[правіць | правіць зыходнік]

Па версіі беларускага географа В.Жучкевіча назва горада паходзіць ад старажытнай назвы ракі: Велья — «вялікая», так у старажытнасці называлася вярхоўе Заходняй Дзвіны[3],[4]. Версія пацвярджаецца існаваннем паселішчаў Велішчы, Прывелле, Завелле, якія ляжаць на гэтай рацэ. Форма Веліж звычайная для беларускіх назваў, утвораных ад назваў рэк: Усяж, Бусяж, Тонеж і інш[5].

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Веліж у складзе ВКЛ і Рэчы Паспалітай[6][правіць | правіць зыходнік]

Пячатка з выявай гарадскога герба

Упершыню ўпамінаецца ў «Хроніцы Быхаўца»: у 1-й палове 15 стагоддзя горад падпарадкоўваўся ўладзе вялікага князя Вітаўта, які прызначыў намеснікам у Веліжы пінскга князя Юрыя Носа. Горад з'яўляўся цэнтрам аднайменнай воласці. У выніку вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім княствам Літоўскім 1500—1503 адышоў да Масквы. У 1522 годзе віцебскі намеснік спрабаваў яго адваяваць. У 1536 годзе паводле загаду маскоўскіх улад тут пабудаваны замак з 9 вежамі. Рускія летапісцы падцвярджаюць факт пабудовы наступнай фразай:

" …а прежде в том месте Литовский город бывал. "

Гэты год лічыцца афіцыйнай датай заснавання.

У Інфлянцкую вайну (1558—1583) 6 жніўня 1580 войскі канцлера Я.Замойскага ўзялі замак і горад «чрез подане добровольное». Паводле Ям-Запольскага перамір'я 1582 зноў у складзе ВКЛ. 20 сакавіка 1585 года горад атрымаў магдэбургскае права, меў герб: у блакітным полі залаты крыж, пад якім знаходзіўся аголены меч. У вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1647—1657 у 1655 годзе захоплены расійскімі войскамі. Паводле Андросаўскага перамір'я 1667 застаўся ў складзе Расіі, у 1678 вернуты ВКЛ. Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай (1772) у складзе Расійскай імперыі.

Веліж у складзе Расійскай імперыі[правіць | правіць зыходнік]

Горад быў уключаны спачатку ў склад Пскоўскай, затым у Полацкай губерні Віцебскай правінцыі, а з 1804 г. у складзе Віцебскай губерні (гл.Веліжскі павет).

21 верасня 1781 Кацярына II даравала гораду новы герб.

У 1799 годзе ў горадзе было 689 дамоў, 7 уніяцкіх цэркваў (3 каменныя, 4 драўляныя), 2 мураваныя касцёлы, 3 млыны, народнае вучылішча. У 1802 годзе гораду быў нададзены статус павятовага цэнтра.

У 1860 годзе ў горадзе былі 1322 дамы, з іх — 17 мураваныя; 10 цэркваў, з іх — 3 драўляныя.

Кастрычнік 1861 г — пажар знішчыў большую частку горада. У 1871 годзе было 11 цэркваў, 9 сінагог, 1 касцёл. У 1886 г. парваслаўных — 12103 чалавекі, каталікоў — 234, іудзеяў — 5070 (пры агульнай колькасці жыхароў — 17405).

У 1891 годзе ў горадзе было 2033 драўляных і 154 мураваных дамоў, 67 прамысловых прадпрыемстваў (1279 рабочых). Агульная колькасць насельніцтва — 18367 чалавек. Вакол горада было 4 прадмесці — Усвяцкае, Тарапецкае, Віцебскае і Смаленскае[7].

Веліжская справа[8][правіць | правіць зыходнік]

Веліжская справа — судовы працэс у 1821—1835 гг. па ілжывым абвінавачванні групы яўрэяў у рытуальным забойстве 3-гадовага хлопчыка. З-за недахопу доказаў справа ў Віцебскім губернскім судзе была спынена, але ў 1825 годзе па настаянні ўлад адноўлена. На падставе ілжэсведчанняў былі арыштаваны 42 чалавекі. У 1835 годзе паводле Дзяржаўнага савета справу спынілі, абвінавачаныя былі апрыўданыя, ілжэсведкі сасланы ў Сібір. Галоўную ролю ў выкрыцці нагавору адыграў М. С. Мардвінаў, старшыня дэпартамента грамадзянскіх і духоўных спраў Дзяржаўнага савета. Пад уражаннем Веліжскай справы М. Ю. Лермантаў напісаў п'есу «Іспанцы».

Веліж у складзе БНР і БССР[правіць | правіць зыходнік]

25 сакавіка 1918 горад Веліж абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У лістападзе 1918 г. у раёне ўспыхнула антысавецкае паўстанне. 15 лістапада паўстанцы захапілі горад. 1 студзеня 1919 згодна з пастановай І з'езда КП(б) Беларусі Веліж увайшоў у склад Беларускай ССР, быў цэнтрам павета («падраёна») Віцебскага раёна[9]. Аднак 16 студзеня ў Маскве было прынята рашэнне аб уключэнні горада ў склад РСФСР.

Веліж у складзе РСФСР[правіць | правіць зыходнік]

19 лютага 1920 г. Віцебскі губрэўкам абвясціў аб зняцці ваеннага становішча. 28 студзеня 1921 г. быў зацверджаны народна-гаспадарчы план: будаўніцтва лесазавода і чыгуначнага моста пра Дзвіну. 1921-22 гг. пачалі працаваць 3 спіртзаводы, маслабойны завод і лесазавод. Праведзена электрафікацыя. Была створана міліцыя (400 чалавек). Паводле актаў за перыяд 1928—1938 гг. у Веліжы было расстраляна 468 чалавек з 3500 рэпрэсаваных, у тым ліку наркам земляробства БССР І. З. Зіноўеў.

Веліж у гады гітлераўскай акупацыі[правіць | правіць зыходнік]

Па дадзеных надзвычайнай камісіі ад 5 жніўня 1944 года, 19391 веліжанін прапаў без вестак, былі расстраляныя, павешаныя, закатаваныя, жыўцом спаленыя і замардаваныя голадам. 2059 чалавек былі выгнаныя ў рабства. За перыяд з 1941 па 1945 год у войска болю закліканы 15686 веліжан, 11272 з іх не вярнуліся з фронту. У канцы студзеня 1942 г нацысцкія захопнікі па-зверску знішчылі Веліжскага гета, у якім жыўцом згарэлі больш за 2 тысячы яўрэяў.

20 верасня 1943 часткі 4 ударнай арміі вызвалілі горад[10].

Веліж у складзе Расійскай Федэрацыі[правіць | правіць зыходнік]

Планіроўка[правіць | правіць зыходнік]

Агульная працягласць вуліц Веліжа складае 54,85 ​км, з іх 24,45 км — з асфальтабетонным пакрыццём.

На вялікім баку горада 27 кварталаў, 51 вуліца і завулкаў.

На малым баку — 21 квартал — 28 вуліц і завулкаў[11].

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

  • Веліжскі лясгас
  • Веліжская друкарня
  • «Веліжмэбля»
  • ААТ «ВЕЛІЖЛЁН»
  • «Веліжагратранс»
  • Веліжскае ДРБУ[12]

Адукацыя і культура[правіць | правіць зыходнік]

  • 2 сярэднія агульнаадукацыйныя школы
  • 2 установы дадатковай адукацыі
  • Дом дзіцячай творчасці і спартыўная школа
  • 5 муніцыпальных дзіцячых садоў і 1 праваслаўны
  • прафесійнае вучылішча
  • дзіцячая школа мастацтваў
  • Дом вольнага часу, дзіцячая і дарослая бібліятэкі
  • 3 аўтаклубы[13].

Веліжскі гісторыка-краязнаўчы музей[правіць | правіць зыходнік]

Веліжскі краязнаўчы музей

Даваенны музей знаходзіўся ў будынку ратушы. Сучасны створаны ў 1986 годзе. Грамадскую раду па яго стварэнні ўзначаліў М. Ф. Карпоўскі. Музей знаходзіцца на плошчы Дзяржынскага ў аднапавярховым будынку ХІХ стагоддзя (належыў А. М. Кісялёву). Мае наступныя раздзелы:

  • Мастацка-этнаграфічны
  • Археалагічны
  • Гістарычны
  • Ваенны

Дырэктар — Качуліна Ліна Аляксандраўна.

Транспарт[правіць | правіць зыходнік]

Рэйсавы мікрааўтобус Віцебск-Веліж

Рэгулярнымі аўтобуснымі маршрутамі злучаны з Віцебскам, Смаленскам, Санкт-Пецярбургам.

Чыгунка адсутнічае, бліжэйшая станцыя Рудня — 93 кіламетра.

З 1945 года пачалося будаўніцтва вузкакалейкі. У 1947 яна пачала функцыянаваць. Належала Веліжскаму леспрамгасу. Мела агульную працягласць 78 км, асноўная магістраль да Мяздрэні — 38 км. Станцыі: Веліж, Паланея, Люкаўцы, Галоддзе. Працавала 128 чалавек. У 1995 годзе спыніла сваё існаванне. Захаваліся рэйкавыя ўчасткі да Галадні — 30 км, таксама 6-я галіна — 7 км.

У 1888 годзе ў Веліжы працавалі дзве параходныя кампаніі, а першыя параходы з'явіліся на год раней. У 1890 г. было перавезена 147 тыс.куб. метраў грузаў. Рэгулярныя рэйсы з Віцебскам пачаліся ў 1891 годзе. У 1990-я рачная гаспадарка прыйшла ў заняпад.

Грамадскі транспарт, акрамя таксі, адсутнічае.

Дэмаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Год Насельніцтва
1897 12.201
1931 9.900
1959 8.000
1968 9.000
1979 8.900
1989 9.100
1992 9.200
2002 8.343
2006 7.807
2009 7.392

Выбітныя ўраджэнцы і жыхары[правіць | правіць зыходнік]

Галерэя[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. http://www.gks.ru/wps/PA_1_0_S5/Documents/jsp/Detail_default.jsp?category=1112178611292&elementId=1140096199984 - Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года (руск.) 
  2. Географический энциклопедический словарь (Географические названия). — М. «Советская энциклопедия» 1989, С.95
  3. [Кірыл Ладуцька. http://www.belarustime.ru/print/belarus/culture/history/df4bb11705563671.html] // «Беларусь Сегодня», В поисках утраченного. 05.02, 13.49
  4. Алесь Карлюкевіч. Знічкі Памежжа: Веліж // «Голас Радзімы» № 9 (3177), 12 сакавіка 2010.
  5. Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е. М. 2001. [1]
  6. Валерый Грынявецкі Веліж // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. Т.1: Абаленскі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал.рэд.) і інш.; Маст. З.Э. Герасімовіч. – Мн.: БелЭн, 2005. –688 с.: іл. С. 400. ISBN 985-11-0315-2 ISBN 985-11-0314-4 (т. 1)
  7. Вяліж//Анатоль Цітоў. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998. С.143
  8. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мінск: БелЭн, 1997. — Т. 4. — 478 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0.
  9. У якіх межах былі абвешчаныя Беларуская Народная Рэспубліка і БССР? //150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002.— 238 с. ISBN 9986-9229-6-1
  10. http://gorod.velizh.ru/ul.php - Гісторыя назваў вуліц Веліжа (руск.) 
  11. http://www.admin.smolensk.ru/rayon/velij/viz3.shtml - Сайт Веліжа (руск.) 
  12. http://gorod.velizh.ru/spisok.php - Сайт Веліжа (руск.) 
  13. Агульныя звесткі пра Веліж http://www.gorod.velizh.ru(руск.)