Горад Гомель

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Горад
Гомель
GomelGorispolkom.JPG
Сцяг Герб
Сцяг
Герб
Каардынаты Каардынаты: 52°27′00″ пн. ш. 31°00′00″ у. д. / 52.45, 31 (G) (O) (Я)52°27′00″ пн. ш. 31°00′00″ у. д. / 52.45, 31 (G) (O) (Я)
Краіна
Вобласць
Раён
Першае згадванне
Горад з
Плошча
135,34[1] км²
НУМ
135 м
Тып клімату
умерана кантынентальны
Насельніцтва
482 652[2] чалавек (2009)
Шчыльнасць
3 684 чал./км²
Нацыянальны склад
беларусы — 83,42 %,
рускія — 10,85 %,
украінцы — 3,11 %,
іншыя — 2,62 %[2]
Канфесійны склад
праваслаўныя
Этнахаронім
гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка
Часавы пояс
Тэлефонны код
+375 23(2)
Паштовы індэкс
246xxx
Паштовыя індэксы
247xxx
Аўтамабільны код
3
Афіцыйны сайт
Гомель (Беларусь)
Гомель
Гомель
Гомель (Гомельская вобласць)
Гомель
Гомель

Го́мель (афіц. транс.: Homieĺ) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Гомельскай вобласці і Гомельскага раёна. Насельніцтва 522,5 тыс. чал. (2014), другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. У 301 км ад Мінска, 609 км ад Гродна, 655 км ад Масквы. Размешчаны непадалёк ад мяжы з Украінай. Горад пацярпеў ад катастрофы на Чарнобыльскай АЭС (1986), тэрыторыя горада і ваколіц забруджана радыяцыйнымі выкідамі.

Назва[правіць | правіць зыходнік]

У гістарычных крыніцах зафіксаваныя назвы: Гомь, Гом'е, Гомій, Гомей. На многіх еўрапейскіх мапах XVII — пач. XX ст. назва горада перадавалася лацінкаю як Homel.

Паходжанне яго назвы некаторыя даследчыкі звязваюць з назвай роду, што пасяліўся на тэрыторыі сучаснага горада, або з імем заснавальніка гэтага роду. Паводле інш. версій, у аснове назвы ляжыць старажытнаславянскае слова «гом» у значэнні «пагорак, узвышша над ярам, нізінай».[3]

Магчыма, назва паходзіць ад назвы ракі (ручая) Гамяюк, што ўпадае ў раку Сож недалёка ад гістарычнага цэнтра горада.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на зямлі радзімічаў, у сутоках р. Сож і ручая Гомій (Гамяюк). Дзядзінец старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 М. Ткачовым, у 1986—92 А. Макушнікавым, выяўлены матэрыялы эпохі неаліту і бронзавага веку, мілаградскай, зарубінецкай, калочынскай культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гаралскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым валам з землянога насыпу і драўлянага частаколу. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў XIII ст. згарэлі. У XII ст. плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. 3 поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам вакольны горад, які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і Кіеўскі спуск; у X ст. яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з XII ст. развіваліся апрацоўка бурштыну, паліванай керамікі.

Першыя ўзгадкі пра Гомель датуюцца 1142 г., калі ён уваходзіў у Чарнігаўскае княства. У 1157 быў далучаны да Смаленскага княства, з 1161 зноў уладанне чарнігнаўскіх Ольгавічаў.

Каля 1335 Гомель увайшоў у склад ВКЛ. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх». У 14—18 ст. існаваў Гомельскі замак. У 1446 быў нададзены вял.кн. Казімірам Ягелончыкам уцекачам з Масквы Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму. У 1500 сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што з'явілася падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі воскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17.7.1535, цэнтр Гомельскага староства. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад'ёмнымі мастамі. 21.3.1562 атрымаў магдэбургскае права і пячатку з выявай крыжа. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі срэбны кавалерскім крыж[4]. На італьянскай карце Азіi, выдрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца Homia, на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — Homei. З 1565 у Рэчыцкім павеце Менскага ваяводства. Гомель — старажытны цэнтр праваслаўя, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя Міколы Цудатворца.

Падчас паўстання С. Налівайкі (1595) Гомель захоплены паўстанцамі i спалены. У часы войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі. У Паўночную вайну 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў бітве пры Лясной (1708) яны праходзілі праз горад і разбурылі яго. У 1-ай чвэрці 18 ст. ў горадзе пабудаваны першы касцёл. З 1772 у складзе Расійскай імперыі. З 1773 цэнтр Гомельскага павета Рагачоўскай правінцыі. З 1776 уласнасць П. А. Румянцава-Задунайскага і яго сыноў, з 1836 належаў І. Ф. Паскевічу-Эрыванскаму. З 1852 горад, цэнтр павета Магілёўскай губерні. У 1854 да Гомеля далучаны пазаштатны горад Нова-Беліца размешчаны на левым беразе Сожа. У 1856 зацверджаны новы герб. У 19 ст. больш за палову насельніцтва горада складалі яўрэі, што было звязана з устаноўленай расійскім урадам мяжой аселасці яўрэяў.

З 1919 цэнтр Гомельскай губерні ў складзе РСФСР, з 1926 у БССР. У 1926—1931 і з 1937 цэнтр Гомельскага раёна, з 1938 — Гомельскай вобл. У Вялікую Айчынную вайну ў гарадскіх турмах, 5 лагерах смерці і 4 гета акупанты знішчылі звыш 100 тыс. чалавек. На пач. 1941 у горадзе жылі каля 50 тыс. яўрэяў (30 % насельніцтва), падчас вайны большасць мясцовых яўрэяў была знішчаная нацыстамі.

Геаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Клімат[правіць | правіць зыходнік]

Клімат Гомеля
Паказчык Сту Лют Сак Кра Май Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сне Год
Абсалютны максімум, °C 9,6 15,8 20,7 26,6 32,5 34,0 35,9 38,9 32,2 27,5 18,0 11,6 38,9
Сярэдні максімум, °C −2 −1,2 4,6 13,2 20,2 23,2 25,1 24,3 18,1 11,3 3,6 −1 11,6
Сярэдняя тэмпература, °C −4,6 −4,3 0,7 8,4 14,8 17,8 19,9 18,7 13,0 7,1 0,9 −3,3 7,4
Сярэдні мінімум, °C −6,9 −7,1 −2,8 4,1 9,6 12,9 14,7 13,6 8,7 3,7 −1,2 −5,6 3,6
Абсалютны мінімум, °C −33,9 −35 −28,7 −6,2 −2,2 −0,2 6,0 1,2 −3,6 −11,1 −21,7 −30,7 −35
Норма ападкаў, мм 34 33 33 38 56 80 90 61 58 56 47 40 626
Крыніца: Надвор'е і клімат

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Насельніцтва горада на 1 студзеня 2009 г. складала 488,1 тыс. чалавек (у 2006—481,5 тыс. чал.), у тым ліку эканамічна актыўнага насельніцтва 259 тыс. чалавек. У параўнанні з апошняй перапісам (1999) колькасць насельніцтва павялічылася амаль на 5 тыс. чал., што сведчыць аб паступовым пераадоленні дэмаграфічнага крызісу і наяўнасці ўпершыню з 1993 гады дадатнага прыросту насельніцтва. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае 191 019 чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — 69 441 чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. Па дадзеных на 1 студзеня 2009 гады насельніцтва горада (разам з Касцюкоўкай) складала 498,7 тыс. чалавек.

Пасля далучэння Гомелю да Расійскай імперыі і стварэнні рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі мінуў яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтвы Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомелю прыйшлася на канец 1980-пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разы, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавека

Адміністрацыйнае дзяленне[правіць | правіць зыходнік]

Горад падзяляецца на 4 раёна

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Чыгуначны вакзал

Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі (радыёзавод, завод станочных вузлоў, станкабудаўнічы імя Кірава, Гомсельмаш, пускавых рухавікоў), хімічнай (хімічны завод), лясной, цэлюлозна-папяровай, лёгкай («Камінтэрн»), харчовай прамысловасці (кандытарская фабрыка «Спартак», «Малочныя прадукты»,Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), Гомельскі лікёра-гарэлачны завод. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»).

Транспарт[правіць | правіць зыходнік]

Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на Жлобін, Калінкавічы, Бабруйск, Чарнігаў. Порт на рацэ Сож. Недалёка ад горада размешчаны Аэрапорт Гомель (памежны пункт пропуску).

Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены тралейбусамі, аўтобусамі, маршрутнымі таксі.

Тралейбусная сетка Гомеля адкрыта 20 мая 1962 года і налічвае 23 маршруту (не лічачы іх разнавіднасцяў). Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў - 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі АКСМ-201, АКСМ-321, АКСМ-213, АКСМ-101, ЗІУ-682. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 60 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрагу маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы склад - у асноўным аўтобусы МАЗ-105, МАЗ-107, МАЗ-103 і Ікарус-280 (актыўна спісваюць), меней прадстаўлены МАЗ-104, МАЗ-203,МАЗ-206, з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя МАЗ-215. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы Ford Transit, Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot.

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Гомельскі цырк

Дзейнічаюць 4 творчых саюза, 3 тэатра (Абласны драмтэатр, тэатр лялек, моладзевы тэатр), 3 кінатэатра, філармонія, цырк, 3 выстаўных залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры 18-19 у. палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў, каледж мастацтваў, маляўнічая галерэя, мастацкае вучылішча, гарадскія сімфанічны і духавы аркестры, 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая буйная ў Гомельскай вобласці Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», моладзевыя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адчыненыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выстаў.

Клубы[правіць | правіць зыходнік]

Гістарычнай рэканструкцыі[правіць | правіць зыходнік]

У горадзе існуюць клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Высокага Сярэднявечча, Позняга Сярэднявечча і Другой сусветнай вайны. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.»[5]

Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэднявечча (у парадку ўзнікнення)[6]:

  • «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — Паўднёва-Рускія княствы ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях.
  • «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці Свяшчэннай Рымскай імперыі германскай нацыі канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статут «зачыненага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства.[7]
  • «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»).[8]
  • Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі Сярэднявечча, Адраджэння і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы).
  • «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура Польскага Каралеўства 14—16 стагоддзяў.

Рэканструкцыя эпохі Другой сусветнай вайны ў Гомелі прадстаўлена падпадзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі.

Славутасці[правіць | правіць зыходнік]

Палац Румянцавых і Паскевічаў

За ўсю больш чым васем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці:

і многія іншыя.

Для агляду горада папулярны кола агляду (дэмантавана ў пачатку 2007 года) і вежа агляду, размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Так як рэльеф Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада.

З новых — будынак стацыянарнага цырка, пабудаванага ў 1972 годзе, мае форму лятаючай талеркі, адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, якая не ўпісваецца ў стандартныя праекты сацрэалізму; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на плошчы Працы і іншыя помнікі.

Вядомыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх бачных дзеячаў, як Андрэй Андрэевіч Грамыка (Міністр замежных спраў СССР) і Павел Восіпавіч Сухі (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), І. Д. Чэрняхоўскі. Адна з вуліц горада названая ў гонар братоў Герояў Савецкага Звяза Пятра і Аляксандра і камандзіра партызанскага атрада Яўгена Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі.

У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык Леў Генрыкавіч Шнірэльман і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выбітны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выбітны псіхолаг Леў Сямёнавіч Выгоцкі.

З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявак Сярога. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзілася сучасная беларуская пісьменніца Аксана Бязлепкіна. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі Марыі Шарапавай.

У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступу трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, памерлы ў Гомелі — акцёр Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі, вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма».

Гл. таксама

Далучанныя населенныя пункты[правіць | правіць зыходнік]

Па меры разрастання горада Гомеля, да яго складу былі далучаны некаторыя населення пункты

  • 2007 — вёскі Давыдаўка і Хутар
  • 2010 год — вёска Чырвоны Маяк увайшла ў гарадскую рысу горада Гомеля, і суадносна была выключана са складу Улукоўскага сельсавета[10]

Гарады-пабрацімы[правіць | правіць зыходнік]

Спіс гарадоў-пабрацімаў Гомеля[11]:

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Гомель. Энцыклапедычны справачнік. — Мн.: БелСэ, 1991. — 527 с.

Зноскі

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Commons