Горад Гомель

Горад Гомель Сцяг Герб Каардынаты 52.45, 3152°27′00″ пн. ш. 31°00′00″ у. д.52.45, 31    Краіна Беларусь Вобласць Гомельская Першае згадванне 1142 Ранейшыя назвы Гомій Горад з 1562 Плошча 135,34 км² НУМ 135 м Тып клімату умерана кантынентальны Насельніцтва (2009) 482 652 чалавек Шчыльнасць 3 684 чал./км² Нацыянальны склад беларусы — 83,42 %, рускія — 10,85 %, украінцы — 3,11 %, іншыя — 2,62 % Канфесійны склад праваслаўныя Этнахаронім гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка Часавы пояс UTC+2 Тэлефонны код +375 23(2) Паштовы індэкс 246xxx Паштовыя індэксы 247xxx Аўтамабільны код 3 Афіцыйны сайт http://www.gorod.gomel.by/ (руск.)

Гомель Гомель

Гомель на Вікісховішчы

Го́мель (руск.: Го́мель) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Гомельскай вобласці і Гомельскага раёна. Насельніцтва 493,7 тыс. чал. (2008), другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. У 301 км ад Мінска. Размешчаны непадалёк ад мяжы з Украінай. Горад пацярпеў ад катастрофы на Чарнобыльскай АЭС (1986), тэрыторыя горада і ваколіц забруджана радыяцыйнымі выкідамі.

Назва

У гістарычных крыніцах зафіксаваныя назвы: Гомь, Гом'е, Гомій, Гомей. На многіх еўрапейскіх мапах XVII — пач. XX ст. назва горада перадавалася лацінкаю як Homel.

Паходжанне яго назвы некаторыя даследчыкі звязваюць з назвай роду, што пасяліўся на тэрыторыі сучаснага горада, або з імем заснавальніка гэтага роду. Паводле інш. версій, у аснове назвы ляжыць старажытнаславянскае слова «гом» у значэнні «пагорак, узвышша над ярам, нізінай».

Магчыма, назва паходзіць ад назвы ракі (ручая) Гамяюк, што ўпадае ў раку Сож недалёка ад гістарычнага цэнтра горада.

Гісторыя

Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на зямлі радзімічаў, у сутоках р. Сож і ручая Гомій (Гамяюк). Дзядзінец старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 М. Ткачовым, у 1986—92 А. Макушнікавым, выяўлены матэрыялы эпохі неаліту і бронзавага веку, мілаградскай, зарубінецкай, калочынскай культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гаралскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым валам з землянога насыпу і драўлянага вастраколу. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў XIII ст. згарэлі. У XII ст. плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. 3 поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам вакольны горад, які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і Кіеўскі спуск; у X ст. яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з XII ст. развіваліся апрацоўка бурштыну, паліванай керамікі.

Першыя ўзгадкі пра Гомель датуюцца 1142 г., калі ён уваходзіў у Чарнігаўскае княства. У 1157 быў далучаны да Смаленскага княства, з 1161 зноў уладанне чарнігнаўскіх Ольгавічаў.

Каля 1335 Гомель увайшоў у склад ВКЛ. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх». У 14—18 ст. існаваў Гомельскі замак. У 1446 быў нададзены вял.кн. Казімірам Ягелончыкам уцекачам з Масквы Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму. У 1500 сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што з’явілася падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі воскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17.7.1535, цэнтр Гомельскага староства. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі. 21.3.1562 атрымаў магдэбургскае права і пячатку з выяваю крыжа. Рэканструкцыя тагачаснага гербу Гомеля ўяўляе сабой ў чырвоным полі срэбны кавалерскім крыж. На iтальянскай карце Азii, выдрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца Homia, на карце Еўропы галандца П. Планцыюса (Амстэрдам, 1594) – Homei. З 1565 у Рэчыцкім павеце Менскага ваяводства. Гомель – старажытны цэнтр праваслаўя, найстаражытнейшая вядомая па пiсьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў iмя Мiколы Цудатворца.

Падчас паўстання С. Налівайкі (1595) Гомель захоплены паўстанцамі i спалены. У часы войнаў 1648-1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукi. У Паўночную вайну 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў бітве пры Лясной (1708) яны праходзілі праз горад і разбурылі яго. У 1-ай чвэрцi 18 ст. ў горадзе пабудаваны першы касцёл. З 1772 у складзе Расійскай імперыі. З 1773 цэнтр Гомельскага павета Рагачоўскай правінцыі. З 1776 уласнасць П. А. Румянцава-Задунайскага і яго сыноў, з 1836 належаў І. Ф. Паскевічу-Эрыванскаму. З 1852 горад, цэнтр павета Магілёўскай губерні. У 1854 да Гомеля далучаны пазаштатны горад Нова-Беліца размешчаны на левым беразе Сожа. У 1856 зацверджаны новы герб. У 19 ст. больш за палову насельніцтва горада складалі яўрэі, што было звязана з устаноўленай расійскім урадам мяжой аселасці яўрэяў.

З 1919 цэнтр Гомельскай губерні ў складзе РСФСР, з 1926 у БССР. У 1926—1931 і з 1937 цэнтр Гомельскага раёна, з 1938 — Гомельскай вобл. У Вялікую Айчынную вайну ў гарадскіх турмах, 5 лагерах смерці і 4 гета акупанты знішчылі звыш 100 тыс. чалавек. На пач. 1941 у горадзе жылі каля 50 тыс. яўрэяў (30% насельніцтва), падчас вайны большасць мясцовых яўрэяў была знішчаная нацыстамі.

Насельніцтва

Насельніцтва горада на 1 студзеня 2009 г. складала 488,1 тыс. чалавек (у 2006 — 481,5 тыс. чал.), у тым ліку эканамічна актыўнага насельніцтва 259 тыс. чалавек. У параўнанні з апошняй перапісам (1999) колькасць насельніцтва павялічылася амаль на 5 тыс. чал., што сведчыць аб паступовым пераадоленні дэмаграфічнага крызісу і наяўнасці ўпершыню з 1993 гады дадатнага прыросту насельніцтва. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае 191 019 чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — 69 441 чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7% ад агульнай колькасці, рускія — 16,9%, украінцы — 5,1%. У агульнай колькасці насельніцтва 55% складаюць жанчыны і 45% — мужчыны. Па дадзеных на 1 студзеня 2009 гады насельніцтва горада (разам з Касцюкоўкай) складала 498,7 тыс. чалавек.

Пасля далучэння Гомелю да Расійскай імперыі і стварэнні рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі мінуў яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтвы Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомелю прыйшлася на канец 1980-пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разы, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавека

Адміністрацыйнае дзяленне

Горад падзяляецца на 4 раёна

• Навабеліцкі раён
• Савецкі раён
• Цэнтральны раён
• Чыгуначны раён

Эканоміка

Чыгуначны вакзал

Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі (радыёзавод, завод станочных вузлоў, станкабудаўнічы імя Кірава, Гомсельмаш, пускавых рухавікоў), хімічнай (хімічны завод), лясной, цэлюлозна-папяровай, лёгкай («Камінтэрн»), харчовай прамысловасці (кандытарская фабрыка «Спартак», «Малочныя прадукты»,Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), Гомельскі лікёра-гарэлачны завод. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»).

Транспарт

Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на Жлобін, Калінкавічы, Бабруйск, Чарнігаў. Порт на рацэ Сож. Недалёка ад горада размешчаны Аэрапорт Гомель (памежны пункт пропуску).

Культура

Гомельскі цырк

Дзейнічаюць 4 творчых звяза, 3 тэатра (Абласны драмтэатр, тэатр лялек, моладзевы тэатр), 3 кінатэатра, філармонія, цырк, 3 выстаўных залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры 18-19 у. палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў, каледж мастацтваў, маляўнічая галерэя, мастацкая вучэльня, гарадскія сімфанічны і духавы аркестры, 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая буйная ў Гомельскай вобласці Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна). Штогод праводзіцца каля 20 фэстаў, у тым ліку міжнародныя: фэст харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фэст «Славянскія тэатральныя сустрэчы», моладзевыя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фэст рок-музыкі «Go-Fest», адчыненыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выстаў.

Клубы

Гістарычнай рэканструкцыі

У горадзе існуюць клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Высокага Сярэднявечча, Позняга Сярэднявечча і Другой сусветнай вайны. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.»

Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэднявечча (у парадку ўзнікнення):

• «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — Паўднёва-Рускія княствы ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фэстах.

• «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці Свяшчэннай Рымскай імперыі германскай нацыі канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статут «зачыненага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства.

• «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»).

• Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі Сярэднявечча, Адраджэння і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы).

• «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура Вялікага Княства Літоўскага 14-15 стагоддзяў.

• «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура Польскага Каралеўства 14—16 стагоддзяў.

Рэканструкцыя эпохі Другой сусветнай вайны ў Гомелі прадстаўлена падпадзяленнем «Пошук» вайскова-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі.

Славутасці

Палац Румянцавых і Паскевічаў

За ўсю больш чым васем стагоддзяў гісторыі славутасцяў у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII-XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці:

Вежа агляду

• Гомельскі палацава-паркавы ансамбль, закладзены пры графе Румянцаве-Задунайскім (першым гаспадары горада пасля падзелу Рэчы Паспалітай);
• Палац Румянцавых — Паскевічаў;
• Капліца-пахавальня Паскевічаў;
• Петрапаўлаўскі сабор, адноўлены у канцы 1980-х. У гады Савецкай улады сабор быў планетарый;
• 35-метровая вежа агляду (труба былога цукровага завода князя Паскевіча);
• Паляўнічы домік (летняя рэзідэнцыя Паскевічаў);
• Зімовы сад;
• Ільінская царква;
• Нікольская царква;
• будынак гомельскага «рускага тракціра»
• будынак Гомельскага духоўнага вучылішча
• будынак Гомельскай ланкастарскай школы
• будынак аднаго з карпусоў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі;
• будынак былой Гарадской думы;
• будынак былой Александраўскай гімназіі;
• будынак былой гасцініцы «Савой»

і многія іншыя.

Для агляду горада папулярны кола агляду (дэмантавана ў пачатку 2007 года) і вежа агляду, размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Так як рэльеф Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада.

З новых — будынак стацыянарнага цырка, пабудаванага ў 1972 годзе, мае форму лятаючай талеркі, адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, якая не ўпісваецца ў стандартныя праекты сацрэалізму; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на плошчы Працы і іншыя помнікі.

Вядомыя асобы

Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх бачных дзеячаў, як Андрэй Андрэевіч Грамыка (Міністр замежных спраў СССР) і Павел Восіпавіч Сухой (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), І. Д. Чэрняхоўскі. Адна з вуліц горада названая ў гонар братоў Герояў Савецкага Звяза Пятра і Аляксандра і камандзіра партызанскага атрада Яўгена Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі. У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык Лёваў Генрыхавіч Шнірэльман і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выбітны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі. У 1920-е гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выбітны псіхолаг Лёваў Сямёнавіч Выготскі. З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявак Серёга. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзілася сучасная беларуская пісьменніца Аксана Бязлепкіна. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі Марыі Шарапавай. У 1986 года ў Гомельскім цырку падчас выступу трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдейке» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, памерлы ў Гомелі — акцёр Дваржэцкі, Уладзіслаў Вацлававіч, вядомы па ролях Ілліна з фільма Зямля Саннікава (фільм) і прынца Дакара ў Капітане Нэма (фільм).

Гл. таксама

• Аксана Бязлепкіна, пісьменніца і літаратуразнаўца
• Еўдакім Раманаў, этнограф, фалькларыст, археолаг
• Сяргей Рассадзін, доктар гістарычных навук, прафесар гісторыі
• Павел Сухі, авіяканструктар
• Леў Шнірэльман, матэматык
• Ірына Іванаўна Паскевіч
• Міхаіл Кікоін
• Ракiцiна Нiка
• Аляксей Анатольевіч Мельнікаў
• Югася Каляда
• Анатолій Грыгор'евіч Ісачанка
• Серёга
• Алена Рыгораўна Рудкоўская
• Леанід Рыгоравіч Гейштар
• Юрый Форман
• Людміла Васільеўна Жыжэнка
• Ілья Гіршавіч Ляндрас

Далучанныя населенныя пункты

Па меры разрастання горада Гомеля, да яго складу былі далучаны некаторыя населення пункты

• 2007 - вёскі Давыдаўка і Хутар
• 2010 год - вёска Чырвоны Маяк увайшла ў гарадскую рысу горада Гомеля, і суадносна была выключана са складу Улукоўскага сельсавета

Гарады-пабрацімы

Спіс гарадоў-пабрацімаў Гомеля:

• Абердын (англ.: Aberdeen), Шатландыя
• Клермон-Феран (фр.: Clermont-Ferrand), Францыя
• Ліепая (лат.: Liepāja), Латвія
• Радам (польск.: Radom), Польшча
• Садберы (англ.: Sudbury), Антарыа, Канада
• Сакі (укр.: Саки, крымскатат.: Saq, Сакъ), Украіна, Аўтаномная Рэспубліка Крым
• Чарнігаў (укр.: Чернігів, Украіна
• Чэске-Будзеёвіцы (чэшск.: České Budějovice), Чэхія
• Бранск, Расія

Гл. таксама

• Ганаровыя грамадзяне горада Гомеля
• Gods Tower
• Навабеліцкая лесапільная фабрыка
• Навабеліцкі лесапільна-бандарны завод
• Навабеліцкі спіртаачышчальны завод
• Таварыства Кірыла Тураўскага
• Отклики
• Гомельская забастоўка чыгуначнікаў 1918 – 1919
• Гомельская арганізацыя анархістаў-камуністаў
• Гомельская настаўніцкая семінарыя
• Гомельская сацыял-дэмакратычная група

Літаратура

• Гомель. Энцыклапедычны справачнік. — Мн.: БелСэ, 1991. — 527 с.

Спасылкі

• Неафiцыйны сайт горада Гомеля - «Усё аб Гомелi»
• Здымкі на Radzima.org
• Гісторыя горадаГомеля
• Гомель у ваенны перыяд
• Грамадскі транспарт у Гомелі
• Фотаздымкі Гомеля
• (руск.)  Падрабязная Гісторыя Гомеля
• Сайт "Вольны Гомель"
• Надвор'е ў Гомелі
• Рэгіянальны партал "Гомель"