Горад Мінск

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Горад
Мінск
Сцяг Герб
Сцяг
Герб
Minskverkhnyhorad.jpg

Каардынаты: 53°55′00″ пн. ш. 27°33′00″ у. д. / 53.916667° пн. ш. 27.55° у. д. (G) (O) (Я)53°55′00″ пн. ш. 27°33′00″ у. д. / 53.916667° пн. ш. 27.55° у. д. (G) (O) (Я)

Краіна
Унутранае дзяленне
9 раёнаў
Старшыня гарвыканкама
Першае згадванне
Ранейшыя назвы
Меньск, Менеск, Менск, Мінск-Літоўскі
Плошча
307.895411[1] км²
Вышыня цэнтра
220 м
Афіцыйная мова
Насельніцтва (1.11.2012)
1 906 000[2] чалавек
Шчыльнасць
5 463 чал./км²
Агламерацыя
2,645 млн чалавек
Часавы пояс
Тэлефонны код
+375 17
Паштовы індэкс
220xxx
Аўтамабільны код
7
Афіцыйны сайт
http://www.minsk.gov.by/
(англ.)  (руск.) 

Мінск (Беларусь)
Мінск
Мінск

Мінск (да 1939 года — Менск[3][4]) — сталіца Рэпублікі Беларусь, адміністрацыйны цэнтр Мінскай вобласці (не ўваходзіць у яе склад) і Мінскага раёна (не ўваходзіць у яго склад), горад-герой.

Насельніцтва — 1,9 млн чалавек (2012 год)[5], найбуйнейшы горад краіны. Утварае агламерацыю, у межах якой пражывае звыш 2,645 млн чалавек або ⅓ насельніцтва Беларусі[6]. Горад размешчаны недалёка ад геаграфічнага цэнтра краіны, на берагах ракі Свіслач. Займае плошчу ў 307,90 км².

Гістарычны цэнтр утвараюць Верхні горад, Ракаўскае і Траецкае прадмесці, плануецца таксама аднавіць Замчышча. Горад быў моцна разбураны падчас Вялікай Айчыннай вайны.

Упершыню згадваецца у «Аповесці мінулых часоў» пад 1067 годам. У канцы XI — пачатку XII стагоддзя цэнтр Менскага княства. З пачатку XIV ст. у складзе Вялікага Княства Літоўскага. У 1793 годзе ў выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай далучаны да Расійскай імперыі, цэнтр аднайменнай губерні. Падчас вайны 1812 года заняты французскімі войскамі, разбураны і разрабаваны французамі і рускімі[7]. У сакавіку 1917 года ў Мінску абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка. У 1918 горад занялі кайзераўскія, а з пачатку 1919 — бальшавіцкія войскі. У 1919—1920 — у складзе Другой Рэчы Паспалітай, адміністрацыйны цэнтр Мінскай акругі Грамадзянскага Кіраўніцтва Усходніх Земляў. Сталіца БССР з моманту яе утварэння. У 19241930 гадах цэнтр акругі, з 1934 года — раёна, з 1938 года — вобласці. У Вялікую Айчынную вайну акупаваны, дзейнічала антыфашысцкае падполле. У Мінску і яго наваколлях нацысцкі рэжым стварыў 9 лагераў і яўрэйскае гета, дзе было знішчана больш 400 тыс. чалавек, горад пераўтвораны ў руіны. Адноўлены ў 19461950-я. З 1992 года сталіца незалежнай Беларусі.

З 25 чэрвеня 2010 года старшынёй Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта (мэрам горада) з'яўляецца Мікалай Аляксандравіч Ладуцька (у 2009-10 ён выконваў абавязкі старшыні)[8].

Змест

Назва

Сучасная форма назвы «Мінск» была ўведзеная ў ліпені 1939 пастановай Другой сесіі Вярхоўнага Савета БССР (25-29.7.1939)[9]. Такая форма, згодна з тлумачэннем Уладзіміра Васільевіча Анічэнка, паходзіць ад усходнеславянскай назвы ў формах «Менеск», «Менск», якая ў 1920-я гады была перапісаная ва ўкраінскай агаласоўцы з перадачай літары «Ѣ» праз «і» (гл. «яць», украінізмы, назва Пінска)[10].

Гістарычная форма назвы «Менск» афіцыйна ўжывалася ў БССР з 1919 года, калі была ўведзеная «Маніфэстам Часовага работніча-сялянскага правіцельства Беларусі»[9]. У 1991 гарадскі Савет народных дэпутатаў накіраваў Вярхоўнаму Савету просьбу аб вяртанні гораду гістарычнай назвы «Менск», але ў гэтай просьбе было адмоўлена.

Гістарычна, назва выключна ў форме «Менск», «Меньск» ужывалася да канца 15 ст., напр., у Прывілеі на Магдэбургскае права (1499). У 16 ст. пад польскім уплывам з'явілася дублетнае напісанне «Мінск», якое на працягу канца 16 — 17 ст. цалкам выцясніла ранейшую форму назвы. У такім выглядзе назва была замацаваная і ў дакументах часоў Расійскай імперыі.[9]

Гісторыя

Старажытны горад

Самыя раннія паселішчы на тэрыторыі сучаснага горада вядомыя з IX стагоддзя. Даліна ракі Свіслач была заселена дзвюма усходнеславянскімі плямёнамі крывічы і дрыгавічы. Каля 980 года тэрыторыя ўваходзіць у Полацкае княства.

Упершыню згадваецца (Меньскъ, Менскъ, Менескъ) у «Аповесці мінулых часоў» пад 1067, калі быў спалены аб'яднанымі войскамі Яраславічаў (вял.кн. кіеўскага — Ізяслава, кн. пераяслаўскага — Святаслава, кн. чарнігаўскага — Усевалада) у час вайны з Усяславам Полацкім. Месца і час узнікнення Мінска дасюль дыскусійнае, адны даследчыкі лічаць, што Мінск узнік у яшчэ даслявянскія часы на р. Менцы прытоку Пцічы, што 16 км да захаду ад сучаснага цэнтру горада і дзе захаваўся комплекс археалагічных помнікаў, і быў перанесены на цяперашняе месца пасля 1085, калі ў другі раз быў спалены ўжо Уладзімірам Манамахам. Іншыя даследчыкі лічаць, што дзяцінец (пазней Менскі замак) пабудаваны на правым беразе р. Свіслач пры ўпадзенні ў яе р. Няміга ў 2-й пал. 11 ст., т.б. напярэдадні падзей 1067 года, для абароны паўднёвых межаў Полацкага княства (далей: Узнікненне Мінска).

Менскае княства

У кан. 11 — пач. 12 ст. цэнтр Менскага княства, першы менскі князь Глеб Усяславіч, потым княствам валодалі яго нашчадкі Глебавічы. У 1116 годзе Менск вытрымаў амаль 2-месячную аблогу войскаў кіеўскага князя Уладзіміра Манамаха, але ў 1119 годзе горад быў захоплены і далучаны да яго ўладанняў, князь Глеб Усяславіч быў зняволены і памёр у кіеўскай турме. З сяр. 12 ст. Менск зноў цэнтр незалежнага княства і адзін з буйных гарадоў Заходняй Русі[11], менскія князі вялі барацьбу за гегемонію ў Полацкай зямлі і неаднакроць займалі полацкі сталец.

Вялікае Княства Літоўскае

Ратуша — сімвал самакіравання горада

З пач. 14 ст. у складзе ВКЛ. У 1499 атрымаў магдэбургскае права[12]. У каралеўскай грамаце 1444 Менск названы ў ліку найболей развітых гарадоў ВКЛ. З 1565—1566 цэнтр ваяводства, з кан. 16 ст. тут праходзілі паседжанні вышэйшага судовага органа ВКЛ — Трыбунала ВКЛ. У 1591 горад атрымаў герб. Архітэктуру ў 16—17 ст. вызначалі вуліцы, прылеглыя да Менскага замка, Верхняга горада (рынку), Ніжняму рынку і Траецкай гары, забудаваныя дамамі феадалаў, купцоў, багатых рамеснікаў. На плошчы Верхняга рынку сфарміраваўся ансамбль, мастацкі сілуэт якога стваралі групы культавых будынкаў (касцёл і манастыр бернардзінак, касцёл і манастыр бернардынцаў, царква Святога Духу і манастыр базыліянінаў, ратуша і інш.). Падчас вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667) горад разбураны. Падчас Паўночнай вайны 1700—1721 Мінск у 1707 быў заняты войскам Карла XII, у 1710—1711 перажыў эпідэмію чумы.

Мінск 1941

У складзе Расійскай імперыі

З 1793 у складзе Расійскай імперыі, цэнтр губерні. Падчас вайны 1812 акупіраваны французскімі войскамі, разбураны і разрабаваны французамі і рускімі[7]. Да сяр. 19 ст. адноўлены. У 1870-я праз Мінск пракладзеныя Маскоўска-Брэсцкая і Лібава-Роменская чыгункі.

XX стагоддзе

У 1-ю сусветную вайну з кастрычніка 1915 — прыфрантавы горад, у якім размяшчаліся штаб Заходняга фронту і інш. франтавыя арганізацыі і ўстановы, шпіталі. У 1917 у Мінску праходзіў Усебеларускі з'езд, у сакавіку абвешчаная Беларуская Народная Рэспубліка. У 1918 горад акупіравалі германскія, з пачатку 1919 — бальшавіцкія войскі. У 1919—1920 — у складзе Другай Рэчы Паспалітай, адміністрацыйны цэнтр Мінскай акругі Грамадзянскага Кіраўніцтва Усходніх Земляў Другай РП[13]. З утварэння БССР Мінск — яе сталіца. У 1924—1930 цэнтр акругі, з 1934 — раёна, з 1938 — вобласці. У Вялікую Айчынную вайну акупаваны, дзейнічала антыфашысцкае падполле. У Мінску і яго наваколлях акупацыйны рэжым стварыў 9 лагераў і яўрэйскае гета, дзе было знішчана больш за 400 тыс. чалавек, горад пераўтвораны ў руіны. Адноўлены ў 1946—1950-я. Дзень вызвалення Мінска ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў святкуецца як Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь. 26 чэрвеня 1974 года Мінску прысвоена ганаровае званне горад-герой.

Сталіца незалежнай Беларусі

З 1991 года Мінск з'яўляецца сталіцай суверэннай Беларусі. 5 верасня 1991 года гарадскі Савет народных дэпутатаў зацвердзіў старадаўні гістарычны герб горада. Сёння ў сталіцы звыш 600 вуліц і праспектаў. З 1991 года з горадзе размяшчаецца Выканаўчы камітэт СНД.

Геаграфія

Геаграфічнае становішча

Мінск знаходзіцца ў цэнтры Беларусі на паўднёва-ўсходніх схілах Мінскага ўзвышша. Горад займае плошчу каля 348,84 кв. км[14]. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора складае 220 м. Найбольш прыпаднятая частка Мінска размяшчаецца на дзялянцы паміж вуліцамі Ціміразева і Харкаўскай (у ваколіцах Ракаўскай шашы). Яе абсалютная вышыня 280,4 м. Найніжэйшая адзнака (181,4 м) знаходзіцца на паўднёвым усходзе горада ў абалоне Свіслачы ў раёне Чыжоўкі.

Клімат

Зіма ў Мінску

Умерана-кантынентальны, са значным уплывам атлантычнага марскога паветра. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — каля 700 мм. Лета цёплае, але не гарачае. Сярэднясутачная тэмпература ў ліпені 18,5 °C. Зіма мяккая, з частымі адлігамі, сярэднясутачная тэмпература ў студзені −4.5 °C. У апошнія гады намецілася выразная тэндэнцыя да падвышэння тэмпературы ў зімовы перыяд.

  • Сярэднегадавая тэмпература — 6,7 °C
  • Сярэднегадавая хуткасць ветра — 2,4 м / с
  • Сярэднегадавая вільготнасць паветра — 77 %
Клімат Мінска
Паказчык Сту Лют Сак Кра Май Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сне Год
Абсалютны максімум, °C 10,3 13,6 18,9 26,0 30,9 32,5 33,9 34,6 30,3 24,7 16,0 10,3 34,6
Сярэдні максімум, °C −2,1 −1,4 3,8 12,2 18,7 21,5 23,6 22,8 16,7 10,2 2,9 −1,2 10,6
Сярэдняя тэмпература, °C −4,5 −4,4 0,0 7,2 13,3 16,4 18,5 17,5 12,1 6,6 0,6 −3,4 6,7
Сярэдні мінімум, °C −6,7 −7 −3,3 2,6 8,1 11,7 13,8 12,8 8,2 3,6 −1,3 −5,5 3,1
Абсалютны мінімум, °C −39,1 −35,1 −30,5 −18,4 −5 0 3,8 1,7 −4,7 −12,9 −20,4 −30,6 −39,1
Крыніца: Надвор'е и клімат

Водная сістэма

Свіслач у цэнтры горада

Каля горада праходзіць водападзел басейнаў Балтыйскага і Чорнага мораў. Праз Мінск цячэ рака Свіслач (прыток р. Бярэзіна), у якую ў межах горада ўпадаюць яшчэ шэсць невялікіх рэчак. Усе яны належаць да Чарнаморскага вадазбору. У 1968—1976 гг. для водазабеспячэння Мінска пабудавана Вілейска-Мінская водная сістэма, якая ў межах горада ўтварае т.з. водна-зялёны дыяметр. У яго ўваходзяць вадасховішчы Крыніца, Дразды, Камсамольскае возера, вадаём цэнтральнай часткі горада, Лошыцкае (в-шча ЦЭЦ-2) і Чыжоўскае вадасховішчы.

У 1981—1985 для забеспячэння вадой прамысловых раёнаў пабудавана ўнікальная па горадабудаўнічым і ландшафтным асаблівасцям Сляпянская водная сістэма), якая складалася з Цнянскага і Чыжоўскага вадасховішчаў і р. Цнянкі, і якую планавалася замкнуць у кальцо Лошыцай воднай сістэмай.

Насельніцтва

Змяненне колькасці насельніцтва Мінска ў XVII—XXI стст. (тыс. чал)

Колькасць насельніцтва Мінска на пачатак 2009 склала 1829,1 тыс. чал. і ў параўнанні з пачаткам 2008 павялічылася на 14,1 тыс. чал. Прырост адбываецца пераважна за кошт міграцыі. Паводле апошняга перапісу насельніцтва, які праводзіўся ў кастрычніку 2009 года, ў Мінску пражывала 1,836,808 чалавек.

Колькасць насельніцтва (тыс. чал.):

  • 2007—1797,5
  • 2008—1814,8
  • 2009—1829,1

Нараджальнасць — 11,4 на 1000 насельніцтва, смяротнасць — 9,7 (2008). Колькасць нараджэнняў на 1000 жанчын ва ўзросце 20—24 гады за перыяд 19902005 знізілася са 138 нованароджаных да 58, у жанчын 25—29 гадоў — з 95 да 75 адпаведна. У 2008 нарадзілася каля 20,8 тыс. дзяцей.

Перавышэнне жаночага насельніцтва над мужчынскім: жанчын — 53,7 %, мужчын — 46,3 %.

Узроставая структура насельніцтва Мінска: дзяцей — 13,3 %, падлеткаў — 4,5 %, асоб працаздольнага ўзросту — 67,9 %, асоб старэйшых за працаздольны ўзрост — 17,6 %. Доля дзяцей і падлеткаў за апошнія 5 год знізілася з 20,6 % да 17,6 %. Колькасць насельніцтва ў працаздольным узросце павялічылася за гэты перыяд з 66,5 % да 67,9 %; асоб старэйшай узроставай катэгорыі — з 16,5 % да 17,6 %.

На 1000 шлюбаў прыходзіцца 416 разводаў (2006).

25 красавіка 2007 Мінскім гарадскім Саветам дэпутатаў зацверджана Праграма дэмаграфічнай бяспекі г. Мінска на 2007—2010 гады.

У суткі насельніцтва горада спажывае 230 тон малака, каля 110 тон кісламалочных вырабаў, 35 тон смятаны, 50 тон тварага, 30 тон сычужных сыроў (кастрычнік 2007).

Нацыянальны склад

Народ Перапіс 1926 Перапіс 1939[15] Перапіс 1959 Перапіс 1970 Перапіс 1979 Перапіс 1989 Перапіс 1999 Перапіс 2009[16]
Беларусы 55.778 124.061 325.026 601.890 871.210 1.153.991 1.333.222 1.455.825
Рускія 12.617 28.711 116.327 214.260 282.977 325.125 264.020 184.070
Украінцы 1.465 6.650 18.345 35.214 46.226 53.244 39.948 27.362
Палякі 4.481 3.364 5.580 9.419 14.647 18.479 17.581 13.420
Яўрэі 53.686 70.998 38.842 47.058 46.332 39.154 10.141 5.187
Армяне 16 142 687 1.096 1.746 2.039 1.955
Татары 1.618 1.749 2.182 2.875 2.925 2.102 1.239
Азербайджанцы 39 217 591 1.102 1.559 1.517
Кітайцы 10 1.349
Туркмены 1.016
Літоўцы 377 757 695 892 724 935
Арабы 787
Грузіны 147 324 518 897 828 687
Цыганы 111 953 1.056 1.369 1.239 573
Малдаване 21 360 496 839 511 392
Казахі 74 223 297 526 189 386
Таджыкі 326
Туркі 4 314
Усяго 238.948 509.667 917.428 1.273.496 1.607.077 1.680.567 1.697.340

Жыллё

Будаўніцтва жылога небаскроба «Ветразь»

Пасля Вялікай Айчыннай вайны актыўна будаваліся буйныя заводы (машынабудавання, станкабудавання), што прывяло да прытоку насельніцтва ў горад і ўтварылася ўстойлівае адставанне ўмоў пражывання грамадзян ад колькасці тых, хто прыязджае. Для зніжэння праблем з жыллём актыўна будаваліся інтэрнаты (у 60-70-я гады). У 1990-х гадах змяніліся ўмовы для пастаноўкі на ўлік — з 6 м² жылой плошчы на 15 м² агульнай плошчы, што змяніла 60 тыс. тых, хто мае патрэбу ў жыллі 110 тыс. На пачатак 2010 года ў інтэрнатах пражывае каля 33 тыс. сем'яў[17]. На 2010 год у арэнду пад жыллё здавалася 32 тысячы кватэр[18].

У 2010 годзе аб'ём уводзімага жылля з дзяржпадтрымкай складаў каля 80 %, у 2011 годзе — 75 %, у 2012 годзе не павінен перавысіць 50 % і потым — паступова змяншацца[19].

На ўліку тых, хто мае патрэбу ў паляпшэнні жыллёвых умоў, на канец 2010 года знаходзілася 855,6 тыс. грамадзян (сем'яў), што на 62,4 тыс. больш, чым на канец 2009 года[20]. На пачатак 2011 года ў Мінску ў чарзе на паляпшэнне жыллёвых умоў знаходзяцца 280 тыс. сем'яў[21].

Кошт 1 м² агульнай плошчы кватэр жылых хат устанаўліваецца Мінскім гарадскім выканаўчым камітэтам[22]. Тым не менш, рэальныя кошты на жыллё вызначаюцца рынкам. У 2010 годзе самым дарагім жыллём (па даных Нацыянальнага кадастравага агенцтвы) была трохпакаёвая кватэра па вул. Масквіна, 10 (520000 долараў ЗША, 3235,8 долара за м²)[23][24].

Па меркаванні Аляксандра Лукашэнкі колькасць насельніцтва Мінска варта абмежаваць 1,8 млн чалавек[25].

Беспрацоўе

Па афіцыйнай статыстыцы, узровень беспрацоўя ў Мінску складае 0,3 % ад агульнага ліку эканамічна актыўнага насельніцтва (3340 чалавек; даныя на люты 2011 года)[26]. У той жа час, у Мінгарвыканкаме прызнаюць існаванне значнага незарэгістраванага беспрацоўя на падставе даных перапісу 2009 года: тады 5,6 % працаздольнага насельніцтва Мінска (каля 70 000 чалавек) вызначылі свой статус як беспрацоўныя[27]. У якасці прычын значнага разыходжання афіцыйнага і рэальнага ўзроўня беспрацоўя завуць неабходнасць удзелу ў грамадскіх працах і невялікі памер дапамогі па беспрацоўі[27]. Напачатку 2011 года ў Мінску дапамога складала 68,2 тысяч рублёў — $22,5 па курсе на люты 2011 года[26] пры сярэднім памеры бюджэту пражытковага мінімуму ў 296,9 тысяч рублёў[28], а ў другой палове 2010 года — 50 тысяч ($16), што з'яўляецца адным з самых нізкіх паказчыкаў на тэрыторыі былога СССР[29]. У той жа час, Аляксандр Лукашэнка агучыў меркаванне пра неабходнасць памяншэння памераў дапамогі па беспрацоўі як занадта вялікага[29].

Па даных Камітэта па працы, занятасці і сацыяльнай абароне Мінгарвыканкама, у сярэднім на пошук працы ў зарэгістраваных беспрацоўных сыходзіла не больш за дзвюх з паловай месяцаў[27]. Сярэдні ўзрост зарэгістраванага беспрацоўнага — 34,6 года[27].

Здароўе

Залішняя маса цела: атлусценнем пакутуюць ад 10 да 13 % дзяцей [30]

Кіраванне горадам

Прадстаўнічая ўлада прадстаўлена гарадскім Саветам дэпутатаў, выканаўчая — гарадскім выканаўчым камітэтам. Кіраўнік Мінгарвыканкама з 2010 — Мікалай Ладуцька.

Адміністрацыйны падзел

Адміністрацыйны падзел города Мінска быў праведзены ў 1938 годзе ў сувязі са значным ростам насельніцтва горада (да 218 тыс. чалавек). Пастановай ЦВК БССР ад 17 сакавіка 1938 года былі створаны Сталінскі (з 2 лістапада 1961 г. Заводскі), Варашылаўскі (з 2 лістапада 1961 г. Савецкі) і Кагановіцкі (з 20 ліпеня 1957 г. Кастрычніцкі) раёны.

Зараз тэрыторыя Мінска дзеліцца на 9 адміністрацыйных раёнаў, якія кіруюцца раённымі адміністрацыямі.

Абмяркоўваецца варыянт злучэння Мінскага раёна Мінскай вобласці з г. Мінскам у агульны рэгіён са спецыяльным (сталічным) статусам.

Жылыя раёны

Афіцыйныя сімвалы горада

Герб быў нададзены Мінску 12 студзеня 1591 года вялікакняжацкім прывілеем. На гербе і флазе адлюстравана Ушэсце Багародзіцы: Багародзіца ў чырвона-фіялетавай адзежы на срэбным воблаку, яе ўзносяць у неба два анёлы, якія ляцяць, а над імі два херувімы. Паводле легенды абраз з выявай Ушэсця прыбыў у горад уверх па цячэнню Свіслачы з Кіева, разбуранага татарамі.

Герб і сцяг г. Мінска зацверджаны рашэннем Мінскага гарадскога Савета народных дэпутатаў ад 27 сакавіка 2001 г. № 160 «Аб зацвярджэнні палажэння аб гербе горада Мінска і палажэння аб сцягу горада Мінска».

Эканоміка

Мінск — найбуйнейшы эканамічны цэнтр Беларусі. Сукупны аб'ём падатковых паступленняў складае каля паловы ад агульнага аб'ёму па краіне[31]. Найбуйнейшымі падаткаплатнікамі горада ў першым квартале 2011 гады былі ААТ «Белтрансгаз», ЗП «Лукойл-Беларусь», РУП «Мінск Крышталь» (вытворца лікёра-гарэлкавых вырабаў), ЗП «Велкам», УП «Мінгаз», РУП «Мінскэнерга», РУП «Белтэлекам», ТАА «Тытунь-інвест», ЗТАА «Юніс ойл» і ААТ «Прыёрбанк»[32][33]. У сукупнасці яны забяспечылі 40 % паступленняў[33]. У першым квартале 2011 года 54 % паступленняў у кансалідаваны бюджэт горада прыйшлося на недзяржаўныя прадпрыемствы, у той час як у 2010 годзе на іх долю прыпадала 46,6 % паступленняў[32][34]. У 2010 годзе каля 25 % падатковых паступленняў забяспечыў малы бізнес[35].

Прамысловасць

Трактар «Беларус 2522ДВ» на выставе

Мінск — найбуйнейшы прамысловы горад краіны. Тут знаходзяцца найбуйнейшыя зборачныя прадпрыемствы: трактарны завод МТЗ, які выпускаў каля 8-10 % ад сусветнага рынку колавых трактароў, МАЗ, завод колавых цягачоў VOLAT, вытворца дызельных рухавікоў ММЗ, тры станкабудаўнічых заводы, а таксама завод Амкадар — вытворца дарожна-будаўнічай і іншай спецыялізаванай тэхнікі і абсталявання. У горадзе таксама размешчаны шэраг прадпрыемстваў па вытворчасці камплектуючых (рысорны завод, завод шасцерняў і інш.), вагонарамонтны завод, матацыклетна-веласіпедны завод, гадзіннікавы завод «Луч», абароннае прадпрыемства Мінатор-Сэрвіс. Параўнальна развіта электронная прамысловасць: у Мінску працуюць вытворца электроннай прадукцыі «Інтэграл», вытворца тэлевізараў, DVD-прайгравальнікаў і бытавой тэхнікі «Гарызонт», вытворца халадзільнікаў і бытавой тэхнікі «Атлант», вытворца бытавой тэхнікі Беларускі радыёэлектронны завод (БелВАР), электрамеханічны і электратэхнічны заводы. Пасля распаду СССР былі арганізаваны новыя прадпрыемствы, такія як Белкамунмаш, цяпер адзін з найбуйнейшых у СНД вытворцаў электратранспарта, які быў створаны напачатку 1990-х гадоў на базе рамонтнага трамвайна-тралейбуснага завода.

Завод «Аліварыя»

Харчовая прамысловасць прадстаўлена прадпрыемствамі лікёра-гарэлкавым заводам Мінск Крышталь, піўзаводамі «Крыніца» (брэнды «Крынiца», «Александрыя», «Kult» і «Кaltenberg») і «Аліварыя» (брэнды «Аліварыя» і «Бровар»), кандытарскімі фабрыкамі «Камунарка» і «Слодыч», некалькімі хлебазаводамі, холадакамбінатамі і мясакамбінатам. У Мінску дзейнічае гадзіннікавы завод «Прамень», прадпрыемствы па выпуску адзежы і бялізны («Элема», «Мілавіца», «Serge» і іншыя), вытворцы касметыкі «Беліта-Вітэкс», Модум — наша касметыка, «Белор-Дызайн», а таксама шэраг невялікіх прадпрыемстваў лёгкай прамысловасці.

Усяго на 2005 год налічвалася больш за 300 буйных і сярэдніх прадпрыемстваў.

Працуюць 4 ЦЭЦ.

Турызм

Верхні горад

Мінск — цэнтр міжнароднага турызму ў краіне. Сталіца валодае найболей развіты турыстычнай інфраструктурай (звыш 1/5 ёмістасці гасцінічнага фонду) і прымае амаль 1/4 арганізаванага ўязнога турыстычнага патоку. Сярэдняя працягласць знаходжання замежных турыстаў у Мінску складае 4,5 турадні, што ў 2 разы вышэй сярэдняга паказчыку па краіне. Мінск з'яўляецца і найбуйнейшым цэнтрам попыту на выязныя туры, галоўным чынам з мэтай адпачынку.

Цэнтр уначы

У горадзе створаны турыстычныя зоны Верхні горад, Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс, турыстычныя маршруты «Музеі Мінска», «Мінск тэатральны», «Мінск археалагічны», «Помнікі забудовы горада XVIII — пач. XX стст.», «Мінск — сталіца Рэспублікі Беларусь», «Горад на Менцы» і іншыя.

У горадзе турагенцкую і тураператорскую дзейнасць здзяйсняюць (на 1.1.2007) 342 юрыдычныя асобы і індывідуальныя прадпрымальнікі, у т.л.:

  • РУП «Белінтурыст»,
  • ДУ "Цэнтр па санаторна-курортнай працы «Центркурорт»,
  • РУП «Дартурсервіс» Беларускай чыгункі,
  • прыватнае УП «Беларустурыст»,
  • ТАА «Вакол света»,
  • «Сакуб»,
  • «Сані Трэвел»,
  • «Смок Трэвел»,
  • «Смалянка»,
  • «Топ-Тур»,
  • СП «Алатантур»,
  • прыватнае УП «Мінсктурыст»,
  • ТДА «Экатур-6»,
  • УП «Экалогіятур»,
  • грамадскае аб'яднанне «Агра- і экатурызм» і інш.

Мінскі турыстычны клуб, Мінскі дзяржаўны турысцка-экалагічны цэнтр дзяцей і моладзі, цэнтр турызму і краязнаўства моладзі, інфармацыйна-экалагічны турыстычны клуб «Пошук», турыстычны клуб «Гарызонт» БДПУ імя М. Танка і інш.

Гатэль «Еўропа»

У Мінску (на жнівень 2011 г.) функцыянуюць 27 гасцініц (5,4 тыс. месцаў)[36], сярод іншых «Crowne Plaza», «Агат», «Алімпіец», «Акадэмічная», «Алгарытм», «Арбіта», «Беларусь», «Вікторыя», «Гарні», «Дружба», «Еўропа», «Жэлонь», «Журавінка», «Звязда», «Мінск», «Паркавая», «Планета», «Палёт», «Свіслач», «Спорт», «Спутнік», «Стандарт», «Турыст», «Урсула», «Экспрэс», «Юбілейная», «40 гадоў Перамогі», МУС, Мінскага маторнага завода, РУП «МАЗ» (гасцініца і гасцінічны комплекс), «МТЗ», спартыўнага клуба міністэрства абароны, кінастудыі «Беларусьфільм» і інш. Пераважае дзяржаўная (16 гасцініц) форма ўласнасці. Ад 2 да 5 зорак маюць 11 гасцініц Мінска[37].

Пры гасцініцах (і не толькі[38]) маюцца бары, рэстараны, клубы і дыскатэкі.

Гл. таксама Спіс новабудоўляў горада Мінска

Транспартная сістэма

Мінск з'яўляецца буйным транспартным цэнтрам. Пасажыраперавозкі забяспечваюцца развітай сеткай грамадскага транспарта. Таксама Мінск з'яўляецца найбольшым транспартным вузлом Беларусі. Ён размешчаны на скрыжаванні транспартных калідораў, якія злучаюць Расію з Польшчай і Украіну ў Прыбалтыкай. На Мінск прыпадае каля 30 % чыгуначных пасажыраперавозак, 20 % аўтамабільных грузаперавозак па ўвозе і 40 % па вывазе.

Грамадскі транспарт

Мінскі тралейбус

Мінск мае добра развітую сетку грамадскага транспарта. Апроч мінскага метрапалітэна маецца больш 167 аўтобусных і больш 64 тралейбусных маршрутаў, працуе трамвай і сетка маршрутных таксі. Мінскія аўтобусы перавозяць 35,7 % пасажыраў, метрапалітэн — 32,8 %, тралейбусы — 26,4 %, трамваі — 5,1 %[39].

Гарадскі грамадскі транспарт Мінска актыўна развіваецца: з 1995 года ў дадатак да 15 станцый метро, якія былі на той момант, адкрыта яшчэ 10, чарговыя тры станцыі адкрыліся ў лістападзе 2012 года. Рухомы састаў наземнага транспарта таксама актыўна абнаўляецца. Так у перыяд 2004—2007 было закуплена больш 820 новых аўтобусаў, больш 430 тралейбусаў, 53 трамвая. Уся тэхніка вытворчасці беларускіх прадпрыемстваў МАЗ, Нёман, Белкамунмаш.

Мінск таксама з'яўляецца найбуйнейшым транспартным вузлом Беларусі. Ён размешчаны на скрыжаванні транспартных калідораў, якія злучаюць Расію з Польшчай і Украіну з Прыбалтыкай. Адлегласць ад Мінска да Масквы па аўтамабільнай дарозе М1 — каля 800 км. На яго долю прыпадае каля 30 % чыгуначных пасажыраперавозак, 20 % аўтамабільных грузаперавозак па ўвозе і 40 % — па вывазе.

Мінскі метрапалітэн

Развіццё Мінскага метрапалітэна

У Мінске дзейнічае адзіная ў рэспубліцы сістэма метрапалітэну. Першая чарга Мінскага метрапалітэна адкрылася ў 1984-м годзе. Цяпер ён складае дзве лініі, 25 станцыі, агульная даўжыня — 30,3 км. З цэнтрам ён злучае Першамайскі, Партызанскі і Фрунзенскі раёны. Ідзе будаўніцтва галіны на Малінаўку (Маскоўскі раён). Адкрыццё наступных 3-х станцый запланавана на 2012 г. У будучыні плануецца трэцяя лінія, якая злучыць цэнтр горада з Кастрычніцкім і Савецкім раёнамі.

Мінская гарадская электрычка

Электрацягнік Мінскай гарадской электрычкі Stadler FLIRT на чыгуначным вакзале Мінск-Пасажырскі

З 2011 года рэалізуецца праект па стварэнні гарадской электрычкі — сеткі маршрутаў чыгуначнага грамадскага транспарта ў межах Мінска і найбліжэйшага прыгарада. На наступны момант дзейнічае дзве лініі гарадской электрычкі, да Заслаўя і Рудзенска. Плануецца адкрыццё яшчэ трох.

Аэрапорты

Горад абслугоўваюць два аэрапорты[40] — Мінск-1 і Нацыянальны аэрапорт Мінск, у якія здзяйсняюць рэгулярныя рэйсы 18 авіякампаній.

Культура

Музеі

У Мінску 18 музеяў:

Тэатры

У горадзе 17 тэатраў: Нацыянальны тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы, Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага, Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр, Беларускі дзяржаўны тэатр лялек, Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача, Тэатр-студыя кінаакцёра, Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі, Дзяржаўны маладзёжны тэатр эстрады, Драматычны тэатр Беларускай арміі, Беларускі дзяржаўны маладзёжны тэатр, Новы драматычны тэатр, Сучасны мастацкі тэатр, ІнЖэст, Эксперыментальны тэатр EYE, Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч», Тэатр сатыры і гумару «Хрыстафор»

Працуюць: Беларуская дзяржаўная філармонія, Мінскі цырк, кінастудыя «Беларусьфільм», Мінскі заапарк. 11 дамоў культуры, 9 палацаў культуры, у т.л. Палац Рэспублікі. 8 народных тэатраў.

Грамадства

Сістэма адукацыі

Галоўны корпус Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта — найстарэйшай вышэйшай навучальнай установы горада

У Мінску размешчана 22 вну дзяржаўнай формы ўласнасці[41] (у тым ліку Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь, Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт, Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі, Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі, і іншыя), 9 прыватных вну і 1 прафсаюзны (Міжнародны інстытут працоўных і сацыяльных зносін)[42]. У першай палове 1990-х гадоў працаваў Польскі народны ўніверсітэт.

Таксама ў горадзе дзейнічае больш 200 сярэдніх агульнаадукацыйных школ, больш 25 гімназій, 33 сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў[43].

Спорт

Стадыён «Дынама»
Спартыўныя збудаванні
  • Футбольныя:
  • Хакейныя:
  • Іншыя:

У 2007 у Мінску 3519 спартыўных будынкаў, у т.л. 18 буйных стадыёнаў, 664 спартыўныя залі, 57 плавальных басейнаў, 6 манежаў, 5 спартыўных будынкаў са штучным лёдам, 138 стралковых ціраў. У ліку найболей буйных: «Мінск-Арэна», Мінскі палац спорту, палац воднага спорту, Футбольны манеж, Мінскі лядовы палац спорту, палац тэніса, стадыёны «Дынама», «Трактар», спартыўны аздараўленчы комплекс «Алімпійскі» і інш.

У горадзе маюцца дзве футбольныя каманды, якія ўваходзяць у вышэйшую лігу Беларусі — «Дынама» і «Мінск». Раней у вышэйшай лізе ўдзельнічалі прафесійныя футбольныя каманды з Мінска «Тарпеда» (у 2004 годзе клуб збанкрутаваўся, выступае ў ніжэйшых лігах), «Партызан» (раней — «МТЗ-РІПА»; з 2012 года па фінансавых прычынах клуб выступае ў ніжэйшых лігах), «Зорка-БДУ» (выступае ў другой лізе), «Лакаматыў» (зараз — СКВІЧ, выступае ў Першай лізе), «Атака» (спыніў існаванне ў 1997 годзе), «Дынама-93» (спыніў існаванне ў 1998 годзе). У горадзе базуюцца хакейныя клубы «Дынама» (КХЛ), «Юнацтва-Мінск» (ВХЛ), «Юніёр» (Беларуская экстраліга) і «Юнацтва» (МХЛ). Таксама ў горадзе ёсць 3 мужчынскіх баскетбольных клуба: Цмокі-Мінск, Віталюр, Бдуір, і 2 жаночых: Цмокі-Мінск і Гарызонт. У горадзе ёсць тытулаваная мужчынская каманда па гандболу — клуб СКА, а таксама створаны ў 2008 годзе клуб «Дынама».

Экалогія

Трубы ЦЭЦ-2

Мінск знаходзіцца на другім месцы ў Беларусі па ўзроўню забруджвання паветра (31 тыс. тон супраць 50 тыс. тон у Наваполацку)[46]. Узровень забруджвання значна скараціўся за 20 год удвая з 65 тыс. тон[47]. Агульны ўзровень забруджвання ў Мінску склаў 247,4 тыс. тон, у тым ліку 85 % — ад аўтамабіляў[48]. Найбольш распаўсюджаныя небяспечныя забруджвальнікі — азон, хром-VI, дыяксід азоту і вуглевадароды C12-C19[48]. Рэспубліканскі цэнтр радыяцыйнага кантролю і маніторынгу навакольнага асяроддзя кантралюе сярэднесутачныя канцэнтрацыі цвёрдых часціц РМ-10, дыяксыду азоту, узровень фармальдэгіду, дыяксыду вугляроду, дозы гама-выпраменьвання[49] Часам у Мінску назіраецца перавышэнне дазволенага ўзроўню фармальдэгіду і аміаку ў паветры[48]. У 2008 годзе былі агучаны планы вынясення МАЗ і МТЗ за гарадскую мяжу[47].

Архітэктура і славутасці

Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі

У Мінску створана 5 ахоўных зон:

Каля былога Мінскага замчышча сфарміравалася ахоўная зона гісторыка-культурнай спадчыны.

Захаваліся помнікі архітэктуры:

Страчаная спадчына

Грэка-каталіцкая царква Святога Духа (адбудавана ў 2011 годзе)
Мінская мячэць
Халодная сінагога (1928)

Гісторыя архітэктурна-горадабудаўнічага аблічча

Панарамны від пл. Незалежнасці ўначы
Панарамны від пл. Незалежнасці ўначы


Сады і паркі

У Мінску налічваецца 26 паркаў, 159 сквераў і 26 бульвараў агульнай плошчай больш 2 тыс.га. Шматлікія паркі пабудаваны яшчэ ў 80-я гады XX-га стагоддзі і на сапраўдны момант маюць патрэбу ў рэканструкцыі. Акрамя таго, тэмпы будаўніцтва новых аб'ектаў зялёнай гаспадаркі адстаюць ад тэмпаў узвядзення жылля. Таму ў 20112015 гадах у Мінску будзе рэалізавана праграма будаўніцтва і рэканструкцыі паркаў, сквераў і бульвараў[51].

Вакол Мінска і ў гарадскіх межах створаныя зоны адпачынку мясцовага значэння:

Побач з горадам размешчаны курорт рэспубліканскага значэння «Ждановічы». У прыгараднай зоне адпачынку находзяцца спартыўна-аздараўленчыя комплексы «Стайкі» і «Раўбічы».


Музеі

У Мінску размешчана больш 20 музеяў (з улікам ведамасных — 150). У іх прадстаўлены як сталыя экспазіцыі, так і перыядычна дзеючыя выстаўкі.

Кінатэатры

Мультыкомплекс «Беларусь»

На снежань 2010 года ў Мінску працавалі наступныя кінатэатры[52]:

У канцы 2010 года адкрыўся першы недзяржаўны 3D кінатэатр горада, першы прэміум-класа[54]

Помнікі

Плошча Перамогі

Фантаны

Міжнародныя адносіны

Прадстаўніцтвы міжнародных арганізацый[55]

Будынак Выканкама СНД у Мінску

Гл. таксама Спіс дыпламатычных місій у Беларусі

Гарады-пабрацімы

У Мінска ёсць некалькі гарадоў-пабрацімаў[57][58][59]:

  1. Сцяг Вялікабрытаніі Нотынгем, Вялікабрытанія1957 года)
  2. Сцяг Японіі Сэндай, Японія1973 года)
  3. Сцяг Індыі Бангалор, Індыя1973 года)
  4. Сцяг Францыі Ліён, Францыя1976 года)
  5. Сцяг Бразіліі Белу-Арызонці, Бразілія1987 года)
  6. Сцяг Кітая Чанчунь, Кітай1992 года)
  7. Сцяг Польшчы Лодзь, Польшча1992 года)
  8. Сцяг Германіі Бон, Германія1993 года)
  9. Сцяг Нідэрландаў Эйндховен, Нідэрланды1994 года)
  10. Сцяг Украіны Кіеў, Украіна1997 года)
  11. Сцяг Таджыкістана Душанбэ, Таджыкістан (21 ліпеня 1998 года)
  12. Сцяг Малдавіі Кішынёў, Малдавія2000 года)
  13. Сцяг Кубы Гавана, Куба2005 года)
  14. Сцяг Ірана Тэгеран, Іран2006 года)
  15. Сцяг ААЭ Абу-Дабі, ААЭ2007 года)
  16. Сцяг Турцыі Анкара, Турцыя2007 года)
  17. Сцяг Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі Ціраспаль, Прыднястроўе
  18. Сцяг ЗША Дэтройт, ЗША

Гарады-партнёры[60]:

  1. Сцяг Казахстана Алма-Ата, Казахстан1994 года)
  2. Сцяг Расіі Санкт-Пецярбург, Расія2000 года)
  3. Сцяг Кыргызстана Бішкек, Кіргізія2008 года)
  4. Сцяг В'етнама Хашымін, В'етнам2008 года)
  5. Сцяг В'етнама Ханой, В'етнам2008 год)

Вядомыя асобы

Гл. таксама

Зноскі

  1. Адзіны рэестр адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак Рэспублікі Беларусь (дадзенае значэнне, пачынаючы з 2008 г., з'яўляецца актуальным)
  2. В Минске проживают 1 млн 906 тыс. человек
  3. 69 гадоў таму Менск стаў Мінскам, (бел.) 
  4. Крамко І. І. Штыхаў Г. В. Калі Менск стаў Мінскам // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, П15 2001. С. 36
  5. Численность населения Минска превысила 1,9 млн человек
  6. К ВОПРОСУ О ВЫДЕЛЕНИИ ГРАНИЦ МИНСКОЙ АГЛОМЕРАЦИИ Озем Г. З., Запрудский И. И.
  7. 7,0 7,1 Беларусь и война 1812 года: Документы / сост. А. М. Лукашевич, Д. Л. Яцкевич; редкол.: В. И. Адамушко (гл. ред.) [и др.]. — Минск: Беларусь, 2011. — С. 203—229.
  8. Мікалай Ладуцька стаў мэрам Мінска без усякіх в.а. , naviny.by (2010-06-25).
  9. 9,0 9,1 9,2 Лемцюгова. Тапонімы распавядаюць. Мн., 2008.
  10. У. В. Анічэнка. Украінізмы // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. У 5 т. Т.5. С.351.
  11. Загарульскі Э. М. Заходняя Русь IX—XIII стст. — Мн.: Універсітэцкае, 1998. — 240 с. — ISBN 985-09-0152-7.
  12. Тэкст Магдэбургскага права
  13. Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 19, poz. 174
  14. Дзяржаўны камітэт па маёмасці Рэспублікі Беларусь. ДУП «Нацыянальнае кадастравае агенцтва». гл. файл «Табліца кадастравых коштаў земляў ацэначных зон г. Мінск.xlsx»
  15. Дэмаскоп Weekly — Дадатак. Даведнік статыстычных паказчыкаў
  16. http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-5.pdf
  17. Часопіс «Пра нерухомасць» № 7 ад 5 красавіка 2010 г.
  18. У Мінску пабудуюць два прыбытковых дома
  19. Каго выкінуць з «чаргі» на жыллё і што будзе з льготнымі крэдытамі
  20. Чарга тых, хто мае патрэбу ў паляпшэнні жылля, за год вырасла больш за на 62 тысячы сем'яў
  21. Будаўніцтва жылля для чаргоўнікаў у Мінску падаражэе не больш чым на 12 %
  22. Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт: Рашэнне ад 23 верасня 2010 года № 2214
  23. У Мінску пачалі скупляць кватэры коштам ды мільёна долараў і даражэй
  24. Топ-10 самых дарагіх кватэр Мінска
  25. Лукашэнка: «Не трэба збіраць у Мінску ўсё насельніцтва Беларусі»
  26. 26,0 26,1 У Мінску сярэдні дапаможнік па беспрацоўі складае каля 22 долараў , telegraf.by (2011-02-28).
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 Колькі рэальна беспрацоўных у Мінску? , Беларускія навіны (2011-02-23).
  28. Бюджэт пражытковага мінімуму павялічылі амаль на 5% , Беларускія навіны (2011-02-03).
  29. 29,0 29,1 Лукашэнка запатрабаваў паменшыць дапамогу па беспрацоўі , telegraf.by (2010-09-16).
  30. Каля чвэрці мінскіх школьнікаў маюць залішнюю масу цела
  31. Чацвёртую частку паступленняў у бюджэт Мінска забяспечылі 5 платнікаў , afn.by (2011-02-23).
  32. 32,0 32,1 Топ-10 найбуйнейшых падаткаплатнікаў Мінска , Беларуская дзелавая газета (2011-04-22).
  33. 33,0 33,1 Больш 55% паступленняў у бюджэт Мінска за першы квартал забяспечана платнікамі недзяржаўнага сектара эканомікі , БелаПАН (2011-04-22).
  34. Мінск - асноўны плацельшчык ПДВ , Беларуская дзелавая газета (2010-01-26).
  35. Чвэрць падатковых паступленняў у бюджэт Мінска прыйшло ад малога бізнесу , Беларускія навіны (2011-02-04).
  36. У Мінску 15 гасцініц прывядуць у адпаведнасць з міжнароднымі стандартамі
  37. У Мінску 15 гасцініц прывядуць у адпаведнасць з міжнароднымі стандартамі
  38. Начныя клубы і дыскатэкі Мінска
  39. В минувшем году минчане и гости столицы личным авто и такси чаще предпочитали общественный транспорт, Минский курьер (2 марта 2010)
  40. Аэрапорты Мінска
  41. Спіс дзяржаўных вну
  42. Спіс прыватных вну
  43. Спіс дзяржаўных ССНУ Мінска
  44. Футбольны манеж
  45. Помнік Максіму Багдановічу ідэальны для катання на скейце
  46. За 2010 год забруджванне паветра ў Беларусі зменшылася на 17,5 %
  47. 47,0 47,1 Заводы МАЗ і МТЗ вынесуць за рысу гораду
  48. 48,0 48,1 48,2 Не сосновый бор, но дышать можно смело
  49. Анастасия Янушевская. Данные мониторинга свидетельствуют об ухудшении состояния атмосферного воздуха в Минске за последнюю неделю // «БелаПАН», 4 красавіка 2009.
  50. Аляксей Ярмоленка. Мінская Фара // «Наша Вера», № 2 (44), 2008.
  51. Паркі Мінска з 12 верасня пераходзяць на восеньскі рэжым працы
  52. Кінатэатры сталіцы
  53. Сталічныя кінатэатры «Салют» і «Цэнтральны» адкрыюцца 1 студзеня
  54. У Мінску адкрыўся першы недзяржаўны 3D кінатэатр прэміум-класа
  55. Дыпламатычныя прадстаўніцтвы замежных дзяржаў у Рэспубліцы Беларусь
  56. ПРАВА.RU — У Мінску зачынены офіс АБСЕ
  57. Гарады, пародненыя з г. Мінскам
  58. Ёсць нагода: Сусветны дзень гарадоў-пабрацімаў
  59. Пекін стане пабрацімам Мінска
  60. Гарады, з якімі ў г. Мінска падпісаны дагаворы пра супрацоўніцтва

Літаратура

  • Минск // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9;

Спасылкі