Горад Невель

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Горад
Невель
руск.: Невель
Сцяг Герб
Сцяг
Герб
Nevel-kraevedcheskij.jpg

Каардынаты: 56°01′00″ пн. ш. 29°56′00″ у. д. / 56.016667° пн. ш. 29.933333° у. д. (G) (O) (Я)56°01′00″ пн. ш. 29°56′00″ у. д. / 56.016667° пн. ш. 29.933333° у. д. (G) (O) (Я)

Краіна
Рэгіён
Першае згадванне
Горад з
Насельніцтва (2010)
16 395[1] чалавек
Часавы пояс
Тэлефонны код
81151
Паштовы індэкс
182510
Аўтамабільны код
60

Невель (Расія)
Невель
Невель

Невель (Пскоўская вобласць)
Невель
Невель

Невель (руск.: Невель), горад (з 1772 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Невельскага раёна Пскоўскай вобласці. Насельніцтва 17,8 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 16 стагоддзі.

Горад размешчаны на возеры Невель, у 242 км ад Пскова. Чыгуначны вузел.

Назва[правіць | правіць зыходнік]

Тапонім «Невель» утварыўся ад назвы возера Невель (Неўль). Тым часам гідронім, імаверна, паходзіць ад балцкага «nevo» — балоцістае месца.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Папярэднікам Невеля лічыцца горад Емянец Полацкага княства, першы ўспамін пра які датуецца 1185. Паводле беларускага даследчыка Міхася Ткачова, гэты тапонім утварыўся ад назвы ракі Еменка, якая ўпадала ў возера Невель[2].

Уласна Невель упершыню згадваецца ў XV ст. як горад у Таропецкай воласці Вялікага Княства Літоўскага[3]. У XVI ст. паселішча мела значэнне абароннага пункту (замка) на мяжы Літвы і Масквы. У 1562 гетман вялікі Мікалай Радзівіл «Руды» з войскам колькасцю 4 тыс. (паводле іншых звестак 1,5 тыс.) чал. разбіў пад Невелем 15- (25—) -тысячнае маскоўскае войска, аднак у тым жа годзе пасля аблогі 45-тысячным войскам горад захапіла Маскоўская дзяржава. У 1580 кароль і вялікі князь Стэфан Баторы вызваліў Невель, аднак паводле Ям-Запольскага міру (1582) яго мусілі перадаць маскоўскаму гаспадару.

Невельская бітва, 1562

У 1617 Невель вярнуўся да Вялікага Княства Літоўскага, дзе ўвайшоў у склад Полацкага ваяводства. 3 сакавіка 1623 кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў месту Магдэбургскае права і герб: «у срэбным полі павержаны вой — Галіяф, над якім стаіць Давід з мячом»[3] (пацвярджаліся каралём і вялікім князем Станіславам Аўгустам Панятоўскім 14 лістапада 1762). Цягам 16331634 Невель быў сталіцай павета Смаленскага ваяводства. У 1649 кароль і вялікі князь Ян Казімір перадаў Невельскае староства Янушу Радзівілу, які збудаваў тут касцёл. З пачаткам Трынаццацігадовай вайны (16541667) у 1655 Невель захапілі маскоўскія войскі Аляксея Міхайлавіча, але ў адпаведнасці з мірным дагаворам (1678) горад застаўся за Вялікім Княствам Літоўскім.

У 1678 Невель пацярпеў ад вялікага пажару[4]. Станам на 1681 тут было 367 двароў, на 1700 — 394, на 1712 — 270[4]. У 1731 у месце налічвалася 403 дымы[4].

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Невель апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, дзе стаў цэнтрам павету Полацкага намесніцтва, з 1796 Беларускай, з 1802 Віцебскай губерні. Станам на 1780 у месце існавалі праваслаўны манастыр, грэка-каталіцкая царква і касцёл. На 1799 у Невельскім павеце дзейнічалі 21 драўляная праваслаўная царква, 1 мураваная і 11 драўляных грэка-каталіцкіх, 1 мураваны і 2 драўляныя касцёлы; у самім месце на гэты ж час 6 драўляных цэркваў, дзве мураваныя, адзін касцёл і мураваны мужчынскі манастыр, 2 мураваныя і 144 драўляныя прыватныя будынкі, 2 крамы, 2 вадзяныя млыны, 2 вучэльні, 15 мураваных і 37 драўляных крамаў, 15 вуліц. У пач. XX ст. Невель знаходзіўся на скрыжаванні 2 чыгунак і меў развітую прамысловасць, у гэты час ад колішняга замка засталіся толькі валы[5].

25 сакавіка 1918 Невель абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 згодна з пастановай І з'езду КП(б) Беларусі горад увайшоў у склад Беларускай ССР, дзе зрабілася цэнтрам павета («падраёна») Віцебскага раёна[6]. Аднак 16 студзеня маскоўскія бальшавікі адабралі Невель разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР, з 1924 у Пскоўскай губерні (з 1957 у Пскоўскай вобласці). У 1926 кіраўніцтва БССР прасіла вярнуць горад у склад Беларусі, але Масква не задаволіла гэтую просьбу[7]. У Другую сусветную вайну з 1941 да 1944 Невель знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй.

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

  • XVIII стагоддзе: 1780 — 835 мяшчан і 123 юдэі[3]; 1799 — 2908 чал., з іх мяшчан-хрысціян 1793, іўдзеяў 767; купцоў-хрысціян 107, іўдзеяў 7; шляхты 53, духавенства 17, вайскоўцаў 33[3]
  • XIX стагоддзе: 1896 — 9062 чал., з іх паводле веры: праваслаўных 3467, каталікоў 596, раскольнікаў 185, пратэстантаў 142, іўдзеяў 4587, магаметанаў 15, іншых 70; паводле стану: шляхты 140, духоўнага саслоўя 85, ганаровых грамадзян і купцоў 248, мяшчан 6875, ваеннага стану 1093, сялян 525, іншых 96[8]
  • XX стагоддзе: 1959 — 14 634 чал. (6465 муж. і 8169 жан.)[9]; 1970 — 17,8 тыс. чал.[10]; 1993 — 22,2 тыс. чал.[11]
  • XXI стагоддзе: 2002 — 18 545 чал.[12]; 2009 — 16 633 чал.; 1 студзеня 2010 — 16 395 чал.; 14 кастрычніка 2010 (перапіс) — 16 324 чал.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Завод аўтаматычных тэлефонных станцыяў; швацкае аб'яднанне; малочна-кансервавы камбінат; абутковая і мэблевая фабрыкі; льнозавод.

Транспарт[правіць | правіць зыходнік]

Невель знаходзіцца на аўтамабільнай магістралі E95 і з'яўляецца чыгуначным вузлом. Дзейнічаюць 2 чыгуначныя вакзалы — Невель-1 і Невель-2. Невель-1 размяшчаецца на чыгуначнай лініі Вялікія Лукі — Полацк, а Невель-2 — на чыгуначнай магістралі Санкт-Пецярбург — Віцебск.

Турыстычная інфармацыя[правіць | правіць зыходнік]

Паштовая станцыя

Дзейнічае Невельскі краязнаўчы музей (у будынку колішняй паштовай станцыі).

Славутасці[правіць | правіць зыходнік]

  • Гістарычная забудова (XIX — пач. ХХ стст.; фрагменты)
  • Паштовая станцыя
  • Плябанія пры зруйнаваным касцёле Св. Георгія
  • Царква Найсв. Тройцы
  • Царква Св. ап. Іаана Багаслова

Страчаная спадчына[правіць | правіць зыходнік]

Замак на старой паштоўцы
  • Замак (XVI ст.)
  • Касцёл Св. Георгія (XVIII ст.)
  • Сабор Успення Прасв. Багародзіцы
  • Сінагога

Вядомыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Численность населения районов Псковской области на 1 января 2010 г. Псковстат
  2. Уладзімір Міхневіч. Невель, Пскоўская вобласць // «Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё», 19 студзеня 2009.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Невель // Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
  4. 4,0 4,1 4,2 Васіль Варонін. Невель // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 353.
  5. Шаблон:Крыніцы/Геаграфія Беларусі (Вільня, 1922 С. 290.
  6. У якіх межах былі абвешчаныя Беларуская Народная Рэспубліка і БССР? // 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002.
  7. Беларускія тэрыторыі ў 20-м стагоддзі: вернутае // «Радыё Свабода», 8 сакавіка 2007.
  8. Невель, уездный город Витебской губернии // Горад Невель // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  9. Всесоюзная перепись населения СССР 1959 года
  10. Невель // Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  11. Невель // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. П. Шишков. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1998. — 640 с.: ил. ISBN 5-85270-262-5.
  12. Всероссийская перепись населения 2002 года

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі