Горад Полацк

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Горад
Полацк
Полацк
Polatsk Place Liberty.JPG
Плошча Свабоды ў Полацку
Сцяг Герб
Сцяг
Герб
Каардынаты Каардынаты: 55°29′00″ пн. ш. 28°48′00″ у. д. / 55.483334, 28.8 (G) (O) (Я)55°29′00″ пн. ш. 28°48′00″ у. д. / 55.483334, 28.8 (G) (O) (Я)
Краіна
Вобласць
Раён
Першае згадванне
Плошча
40,77[1] км²
Насельніцтва
82 547[2] чалавек (2009)
Шчыльнасць
2 057 чал./км²
Нацыянальны склад
беларусы — 80,03 %,
рускія — 14,75 %,
украінцы — 1,86 %,
іншыя — 3,36 %
Часавы пояс
Тэлефонны код
+375 214
Паштовы індэкс
211291, 211400—211402, 211404—211415, 211422
Аўтамабільны код
2
Полацк (Беларусь)
Полацк
Полацк
Полацк (Віцебская вобласць)
Полацк
Полацк

По́лацк (афіц. транс.: Polack) — горад у Віцебскай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Полацкага раёна, на рацэ Заходняя Дзвіна пры ўпадзенні ў яе ракі Палата. У 100 км ад Віцебска. Вузел чыгунак, лініі на Маладзечна, Віцебск, Невель (Расія), Даўгаўпілс (Латвія) і аўтамабільных дарог. Насельніцтва 83,7 тыс. чалавек (2009). Знаходзіцца непадалёк ад Наваполацка, разам з якім складае гэтак званы Полацкі рэгіён.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Заснаванне[правіць | правіць зыходнік]

Упершыню Полацк (летапісны Полотеск, Полотьск, Полтеск, ням. летапіс. Плоцэке[3], у скандынаўскіх сагах Palteskjuborg) згадваецца ў «Аповесці мінулых гадоў» пад 862—865. Але гэтая дата, відаць, не вельмі дакладная, бо летапіс пісаўся праз 200—250 гадоў пасля падзей. Звычайна першую згадку Полацка звязваюць з паведамленнем «В лето 6370 [862] и прия власть Рюрик, и раздал мужем своим грады, овому Полотеск, овому Ростов, другому Белоозеро...»[4], але гэта, відаць, устаўка пазнейшага летапісца, бо ў IX ст. яшчэ не існавала Растова (з'явіўся ў канцы X ст.), які тут згадваецца разам з Полацкам. Іпацьеўскі летапіс паказвае Рурыка і яго «мужоў» у якасці заснавальнікаў гарадоў:

" И прия Рюрикъ власть всю одинъ... и роздая мужемъ своимъ волости и городы рубити овому Полътескъ, овому Ростовъ... "

[5]

Верагодная згадка Полацка датычыць паходу на палачан, паводле «Аповесці мінулых гадоў», кіеўскіх князёў Аскольда і Дзіра, які адбыўся ў тыя ж 862—865 гады «Того же лета воеваша Асколд и Дир Полочан и много зла сътвориша».

Але дзе знаходзіўся Полацк у IX ст., летапісы не паведамляюць. Адказ на гэта пытанне паспрабаваў даць беларускі археолаг А. М. Ляўданскі, які ў 1928 заклаў некалькі шурфоў на гарадзішчы. У выніку раскопак ім былі знойдзены археалагічныя матэрыялы, у першую чаргу ляпная кераміка IX—X стст. Гэта дазволіла яму зрабіць выснову, што старажытнны Полацк знаходзіўся на гарадзішчы[6]. З высновай А. М. Ляўданскага пагадзіліся вядомыя беларускія археолагі Г. В. Штыхаў і С. В. Тарасаў. Яны лічылі, што Полацк развіваўся як цэнтр племяннога аб'яднання крывічоў у IX ст. знаходзіўся на гарадзішчы[7].

Развіццё[правіць | правіць зыходнік]

Фрагмент прывілея Полацку на магдэбургскае права

У 9 ст. Полацк размяшчаўся на гарадзішчы (плошча часткі, якая захавалася каля 1 га) на правым беразе Палаты (адсюль назва). Хуткаму развіццю Полацка спрыяла яго выгоднае размяшчэнне на гандлёвым шляху з Рыжскага заліва да Кіева і Чорнага мора, праз вярхоўі Заходняй Дзвіны і Волгі да краін Усходу (частка шляхоў з вараг у грэкі і з вараг у арабы). У 10—13 ст. цэнтр Полацкага княства. У 11 ст. на тэрыторыі сённяшняга Верхняга замка пабудаваны Полацкі Сафійскі сабор. У 12 ст. сфарміравалася самабытная школа дойлідства, пабудаваныя Полацкі княжацкі храм і княжацкі палац, Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр, заснаваны Полацкія Спаскі і Багародзіцкі манастыры і інш. У 12 ст. тут працавалі майстар-ювелір Лазар Богша (стварыў крыж Еўфрасінні Полацкай) і дойлід Іаан, які пабудаваў Полацкую Спаскую царкву. З сяр 13 ст. Полацк у складзе ВКЛ, самы вялікі яго горад у 14—16 ст., меў адмысловыя правы («Полацкія прывілеі»). Тут былі створаныя Полацкія Евангеллі 12—14 ст., у горадзе пры Сафійскім саборы з 11 ст. была бібліятэка. Каля 1490 у Полацку нарадзіўся дзеяч культуры эпохі Адраджэння Ф. Скарына. У 1498 Полацк атрымаў магдэбургскае права. З 1504 цэнтр Полацкага ваяводства. З 16 ст. горад меў свой герб. Падчас вайны 1654—1667 заняты рускімі войскамі, паводле Андрусаўскага перамір'я (1667) вернуты Рэчы Паспалітай. У 2-й пал. 17 — 1-й пал. 18 ст. прыйшоў у заняпад. У 1772 да Расіі адыйшла правабярэжная, у 1793 — левабярэжная частка горада. З 1776 цэнтр Полацкай губерніі, у 1778—1796 — намесніцтва, з 1796 цэнтр павета Беларускай, з 1802 Віцебскай губерніі. З 1924 Полацк — цэнтр раёна, у 1924—1930 і 1935—1938 цэнтр акругі. З 1938 у Віцебскай вобласці. У 1944—1954 цэнтр Полацкай вобласці. У 1989 Полацк стаў першым у Беларусі гісторыка-культурным горадам-запаведнікам.

14 студзеня 2013 указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь за нумарам 27 «Аб аб'яднанні раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання Рэспублікі Беларусь, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр» Полацк быў пазбаўлены статусу горада абласнога падпарадкавання.

Дэмаграфія[правіць | правіць зыходнік]

  • 2006 — 82,4 тыс. чал.
  • 2007 — 81,7 тыс. чал.
  • 2009 — 83,7 тыс. чал.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Прадпрыемствы хімічнай, машынабудаўнічай і металаапрацоўчай, лёгкай, харчовы, будаўнічых матэрыялаў, паліграфічнай прамысловасці. Полацкая ЦЭС. Полацк — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцінічны комплекс «Славянскі», гасцініца «Дзвіна».

Культура[правіць | правіць зыходнік]

У горадзе створаны Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік, які ўключае стала дзеючыя музеі: Полацкі краязнаўчы музей, Музей беларускага кнігадрукавання, Полацкі музей-бібліятэку Сімеона Полацкага, Полацкі музей традыцыйнага ручнога ткацтва Паазер'я, Полацкі музей баявой славы, Полацкі музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора, Полацкі дзіцячы музей, музей Тусналобавай-Марчанка, Полацкую стацыянарную выстаўку «Прагулка па Ніжнепакроўскай», прыродна-экалагічны музей Мастацкую галерэю.

З 2003 працуе філіял Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Я. Коласа.

У Полацку размяшчаецца гісторыка-філалагічны факультэт Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта (астатнія — ў Наваполацку).

Славутасці[правіць | правіць зыходнік]

Сафійскі сабор

Спорт[правіць | правіць зыходнік]

Гарады-пабрацімы[правіць | правіць зыходнік]

Галерэя[правіць | правіць зыходнік]

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь» (па стане на 1 студзеня 2011 г.)
  2. Перепись населения — 2009. Витебская область(руск.)  Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  3. Хроніка Вартберга.
  4. Полное собрание русских летописей (далей — ПСРЛ). Т. 1. Лаврентьевская летопись. — 2-е изд. — М., 2001. — С. 20.
  5. ПСРЛ. Т. 2. Ипатьевская летопись. — 2-е изд. — М., 2001. — С. 14.
  6. Ляўданскі, А. М. Археолёгічныя досьледы ў Полацкай акрузе // Запіскі аддзелу гуманітарных навук БАН. Кн. 2. Працы археолёгічнай камісіі. Т. 2. — Мн., 1930. — С. 165—166.
  7. Штыхов, Г. В. Древний Полоцк. — Мн., 1975. — С. 24—25; Штыхов, Г. В. Средневековые города Беларуси и их предшественники (к проблеме восточнославянского протогорода) // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия: Гуманитарные науки. — 2008. — № 1. — С. 2; Тарасаў, С. В. Полацк IX—XVII стст.: гісторыя і тапаграфія. — Мн., 1998. — С. 36.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]