Грэгар Іаган Мендэль

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Грэгар Іаган Мендэль
Gregor Johann Mendel
Gregor Mendel.png
Дата нараджэння

22 ліпеня 1822({{padleft:1822|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:22|2|0}}) ці 20 ліпеня 1822({{padleft:1822|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:20|2|0}})

Месца нараджэння

Хейцэндорф (цяпер Гинчыцэ, частка вёски Вражне), Сілезія, Аўстрыйская імперыя

Дата смерці

6 студзеня 1884({{padleft:1884|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:6|2|0}}) (61 год)

Месца смерці

у Брно, Аўстра-Венгрыя

Грамадзянства

Flag of the Habsburg Monarchy.svg Аўстрыйская імперыя
Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg Аўстра-Венгрыя

Навуковая сфера

Генэтыка

Месца працы

COA abbot AT Mendel Gregor Johann.png Старабрненскі манастыр

Альма-матэр

Венскі ўніверсітэт

Вядомы як

Бацька Генэтыкі, першаадкрывальнік Законаў спадчыннасці

Сайт:

mendelweb.org

Сістэматык жывой прыроды
Band 1x200px.png
Аўтар найменняў шэрага батанічных таксонаў. У батанічнай (бінарнай) наменклатуры гэтыя назвы дапаўняюцца скарачэннем «Mendel».

Грэгар Іаган Мендэль (ням.: Gregor Johann Mendel; 1822, Гінчыцы, Сілезія, Аўстрыйская імперыя (сёння Чэхія) – 6 студзеня 1884, Брно, Аўстра-Венгрыя) — аўстрыйскі біёлаг і батанік, які сыграў вялікую ролю ў развіцці ўяўлення аб спадчыннасці. Адкрыццё ім заканамернасцяў спадчынасці монагенных прыкмет (гэтыя заканамернасці вядомыя зараз як Законы Мендэля) стала першым крокам на шляху да сучаснай генетыцы.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Помнік-бюст Г. Медэлю ў Калтушах. Фота 2011 г.

Іаган Мендэль нарадзіўся 20 ліпеня 1822 года ў сялянскай сям'і Антона і Разіны Мендэль у невялічкім мястэчку Хейцэндорф (Аўстрыйская імперыя, пазней Аўстра-Венгрыя, цяпер Гінчыцэ (частка вёскі Вражнэ каля Новага Йічына, Чэхія). Дата 22 ліпеня, якая часта прыводзіцца ў літаратуры як дата яго нараджэння, на самой справе з'яўляецца датай яго хрышчэння[1]

Акрамя Іагана у сям'і былі дзьве дачкі (старэйшая і малодшая сёстры). Цікаўнасць да прыроды ён пачаў праяўляць рана, ўжо хлопчыкам, калі працаваў садоўнікам. Пасля двуг гадоў вучобы ў філасофскіх класах інстытута Ольмуца (цяпер Оломоўц, Чэхія), у 1843 ён пастрыгся ў манахі Аўгусцінскага манастыра Святога Фамы у Бруне (цяпер Брно, Чэхія) і ўзяў імя Грэгар. З 1844 па 1848 год вучыўся ў Брунскім багаслоўскім інстытуце. У 1847 годзе стаў святаром. Самастойна вывучаў мноства навук, замяняў адсутных выкладчыкаў грэчаскай мовы і матэматыкі ў адной са школ. Здаючы экзамен на званне настаўніка, атрымаў, як не дзіўна, незадавальняльныя адзнакі па біялогіі і геалогіі. У 1849-1851 гадах выкладаў у Эноймскай гімназіі лацінскую і грэчаскую мовы. У перыяд з 1851 па 1853 гады, дзякуючы ігумену манастыра, абучаўся натуральнай гісторыі ў Венскім ўніверсітэце, у тым ліку пад кіраўніцтвам Унгерна - аднаго з першых цытолагаў света.

Будучы ў Вене, мендэль зацікавіўся працэсам гіьрыдызацыі раслін і, ў прыватнасці, рознымі тыпамі гібрыдных патомкаў і іх статыстычнымі суадносінамі.

У 1854 годзе мендэль атрымаў месца выкладчыка фізікі і натуральнай гісторыі ў Вышэйшай рэальнай школе ў Бруне, не будучы дыпламаваным спецыялістам. Яшчэ дзьве спробы здаць экзаммен па біялогіі ў 1856 годзе скончыліся правалам, і Мендэль заставаўся яяк і раней, манахам, а пазней - абатам Аўгусцінскага манастыра ў Старе Брно.

Удахнаўлённы вывучэннем змен прызнакаў раслін, з 1856 па 1863 год ён стаў праводзіць вопыты на гарохе ў эксперыментальным манастырскім садзе і сфармуляваў законы, якія тлумачаць механізмы спадчыннасці, вядомыя нам як «Законы Мендэля».

8 сакавіка 1865 года Мендэль паведаміў аб выніках сваіх вопытаў брунскаму Таварыству прыродазанаўцаў, якое ў канцы наступнага года выдала канспект яго даклада ў чарговым томе «Прац Таварыства...» пад назвай «Вопыты над расліннымі гібрыдамі». Гэты том апынуўся ў 120 бібліятэках універсітэтаў света. Мендэль заказаў 40 асобных копій сваёй працы, амаль усе з якіх разаслаў буйным даследчыкам-батанікам. Але праца не выклікала цікаўнасці ў сучаснікаў.

Мендэль зрабіў адкрыццё надзвычайнай важнасці, і сам спачатку, быў, верагодна, ў гэтым упэнены. Але потым ён распачаў шэраг спроб падцвердзіць гэтае адкрыццё на іншых біялагічных відах, і з гэтай мэтай правёў серыю вопытаў па скрыжаванню разнавіднасцяў ястрабка - расліны з сям'і Астравых, а потым - па скрыжаванню разнавіднасцяў пчол. У абодвух выпадках яго чакала трагічнае расчараванне: вынікі, атрыманыя ім на гарохе, на іншых выідах на падцвержаваліся. Прычына была ў тым, што механізмы апладнення і ястрабка і пчолаў, мелі асаблівасці, аб якіх навуке яшчэ не было вядома (размнажэнне шляхам партэнагенэза), а метадамі скрыжавання, якімі карыстаўся Мендэль у сваіх вопытах, гэтыя асаблівасці не ўлічваліся. У выніку вялікі вучоны сам разупэўніўся, што зрабіў адкрыццё.

У 1868 годзе Мендэль быў абраны абатам Старабненскага манастыра і больш біялагічнымі даследаваннямі не заўмаўся. толькі ў пачатку XX стагоддзя, з развіццём уяўленняў аб генах, была асазнана ўся важнасць зробленых ім вывадаў (пасля таго, як шэраг вучоных, незалежна адзін ад другога, зноў адкрылі ўжо вынайдзеныя Мендэлем законы спадчыннасці).

Мендэль памёр 6 студзеня 1884 года і не быў прызнаны сучаснікамі. На яго магіле ўсталявана пліта з надпісам «Мой час яшчэ прыйдзе!»

На ўскраіне брно ў Старабрненскім манастырэ аўгусцінцаў усталяван мемарыяльная дошка і помнік каля агародчыка. У музее Мендэля маюцца яго рукапісы, дакументы і малюнкі. Таксама ёсць старынны мікраскоп і іншыя інструменты, якія вучоны выкарыстоўываў падчаспрацы.

Выява Мендэля ёсць на аўстрыйскай паштовай марке 1984 года.

Друкаваныя працы[правіць | правіць зыходнік]

  • Мендэль Г. Вопыты над расліннымі гібрыдамі // Працы Бюро па прыкладной батаніке. 1910. № 11. С. 479-529.

Зноскі

  1. Mendel: Man and Mind // Артыкул на сайце Музея Мендэля(англ.) 

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]