Дуб звычайны

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Дуб звычайны
Quercus robur JPG (d1).jpg
Агульны выгляд дарослага дрэва
Бельгія
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Quercus robur L., 1753

Сінонімы
Арэал
выява
Ахоўны статус
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на ВікіСховішчы
ITIS   19405
NCBI   38942
EOL   1151323
GRIN   t:30739
IPNI   296690-1
TPL   kew-174750

Дуб звычайны, летні, чарэшчаты (Quércus róbur) — лістападнае дрэва; від роду Дуб (Quercus) сямейства Букавыя (Fagaceae).

Назва[правіць | правіць зыходнік]

Відавы эпітэт «чарэшчаты» гэты від атрымаў за доўгія пладаножкі, якія адрозніваюць яго ад іншых відаў.

Апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Illustration Quercus robur0.jpg
Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885

Дрэва, якое дасягае вышыні 20-40 м. Светалюбнае дрэва, расце павольна, можа дажыць да 2000 гадоў, але звычайна жыве 300—400 гадоў. Рост у вышыню спыняецца ва ўзросце 100—200 гадоў, прырост у таўшчыню, хоць і нязначны, працягваецца ўсё жыццё[3]. Верагодна, найстарэйшым прадстаўніком варта лічыць Стэлмужскі дуб з акружнасцю ствала 13 метраў у Літве. Яго ўзрост, па розных ацэнках ад 1500 да 2000 гадоў.

Ствол у дыяметры больш за 1 м, часта разгалінаваны на некалькі тоўстых галін[4].

Каранёвая сістэма складаецца з вельмі доўгага стрыжневага кораня; з 6-8 гадоў пачынаюць развівацца бакавыя карані, якія таксама сыходзяць глыбока ў зямлю.

Крона густая шатраподобная або шырокапірамідальная, асіметрычная, разгалістая, з моцнымі галінамі і тоўстым ствалом (1-1,5 м у дыяметры). У маладых дрэў ствол няправільны, каленчаты, з узростам становіцца прамым і цыліндрычным.

Кара цёмна-шэрая, чарнаватая, тоўстая, з падоўжнымі расколінамі. У маладых дубкоў кара шэрая, гладкая, бліскучая, гадавыя пабегі чырвона-бурыя[4]. На 20-30 годзе на кары ўтвараюцца больш-менш глыбокія расколіны. У дрэў, якія выраслі на волі, кара да 10 см таўшчыні.

Маладыя парасткі пухнатыя, бурыя або чырванавата-шэрыя, бліскучыя, з бурымі плямамі і злёгку даўгаватымі чачавічкамі.

Пупышкі тупа-пяцігранныя, 5 мм даўжынёй і 4 мм шырынёй, бакавыя трохі драбней і адлеглыя, лускавінкі шматлікія, пяцірадныя, акругленыя, бурыя, голыя і толькі па краі ресніцавыя. Усе пупышкі звычайна яйкападобныя, амаль шарападобныя, светла-бурыя, на вяршыні акругленыя або тупа завостраныя, ліставы рубец з 7-15 слядамі. Верхавінкавыя пупышкі акружаны большай часткай некалькімі бакавымі.

Зверху ўніз: мужчынскія суквецці, плады

Лісцеразмяшчэнне чарговае, на вяршыні галінак у выглядзе пучкоў. Лісце даўгаватае, даўгавата-зваротна-яйкападобнае, дадолу звужанае або сэрцападобнае, часта з вушкамі, на вяршыні тупое або з выемкай, пёрысталопасцевае, 40-120 мм даўжынёй, 25-70 мм шырынёй, з чатырма — сям'ю лопасцямі, цвёрдае, амаль скурыстае, зверху цёмна-зялёнае, бліскучае, знізу жаўтлявае або зялёнае, з моцна выбітнымі больш светлымі жылкамі, голыя з абодвух бакоў, з кароткімі хвосцікамі даўжынёй да 10 мм, на зіму заўсёды ападае. Лопасці тупыя, круглявыя, выразы паміж імі неглыбокія.

Кветкі раздзельнаполыя. Цвіценне пачынаецца ў дрэў узростам ад 40 да 60 гадоў, разам з распусканнем лісця, звычайна ў маі. Расліна аднадомная. Тычынкавыя кветкі сабраны ў доўгія павіслыя каташкі 20-30 мм даўжынёй, з дзесяццю і больш кветкамі, па 2-3 разам або адзінкава на вяршынях леташніх парасткаў або ў ніжняй часткі маладых парасткаў. Кожная кветка сядзіць выдалена ад іншай, таму паміж імі ясна бачны кветканос, мае пяці- ці сяміраздзельны, па краях махрысты, перапончаты, зялёны калякветнік, а таксама 5-6 і больш тычынак з кароткімі ніткамі і жоўтымі буйнымі пылавікамі. Жаночыя кветкі звычайна размяшчаюцца на маладых парастках вышэй мужчынскіх, сабраны ў дробныя па два-тры разам на асобным чырвоным сцяблінцы, маюць шасціраздзельны, па краях чырванаваты калякветнік, які акружаны зялёнымі, валасістымі, на вяршыні чырванаватымі лускавінкамі, якія прадстаўляюць сабой будучую плюску. Завязь трохлопасцевая, чырвонага колеру, лычык ніткападобны, трохі выдаецца вонкі. Гнёзды ў завязі фармуюцца толькі пасля апылення, у ліку трох, з двума яйкамі у кожным.

З кожнай завязі звычайна развіваецца толькі па адным жалуду. Жалуды вісяць парамі, радзей па 1-5 на сцяблінцы да 80 мм даўжынёй.

Формулы кветак: Male black symbol.svg\mathrm{\ast \; P_{(4-8)} \; A_{4-12}}; Venus symbol.svg\mathrm{\ast \; P_{(8)} \; G_{(\overline3)}}[5].

Цвіце ў красавіку-маі, распускаецца пазней за іншыя дрэвы[4].

Плод — арэх (жалуды) голы, буравата-карычневы (1,5-3,5 см даўжынёй), на доўгай (3-8 см) пладаножцы. Жалуды размешчаны ў сподачку, або кубкападобнай місачцы — плюсцы (0,5-1 см даўжынёй). Плады спеюць у верасні[4] — кастрычніку.

Вядомыя дзве формы дуба звычайнага — ранняя і позняя. У ранняга дуба лісце распускаецца ў красавіку і на зіму ападае, а ў позняга распускаецца на два-тры тыдні пазней і на маладых раслінах застаецца на зіму.

Батанічная сістэматыка: падвіды[правіць | правіць зыходнік]

Арэал[правіць | правіць зыходнік]

Quercus Robur near Gomel Palace.jpg
Дуб чарэшчаты ў Гомельскім парку

Шырока распаўсюджаны ў Заходняй Еўропе і еўрапейскай часткі Расіі, сустракаецца на поўначы Афрыкі і ў заходняй Азіі. Паўночная мяжа арэалу праходзіць па паўднёвай Фінляндыі і поўначы Ленінградскай вобласці, пры гэтым на заходнім узбярэжжы Нарвегіі, з прычыны ўплыву Гальфстрыму, яна дасягае 65-й паралелі. Па меры прасоўвання на ўсход мяжа арэалу рэзка зрушваецца на поўдзень, а ў Сібіры ў цяперашні час гэты від зусім не жыве. Усходнімі межамі арэалу дуба звычайнага служыць водападзел рэк Волгі і Урала (узвышша Агульны Сырт), а таксама даліны рэк Юрузань і Сылвы(руск.) бел.[6].

На Беларусі дуб звычайны пашыраны па ўсёй тэрыторыі, на поўдні ўтварае дубовыя лясы; найбольш пашыраны на Палессі, дзе захаваліся ўнікальныя поймавыя дубровы[4]. На Беларусі ёсць дубы ва ўзросце 500—550 гадоў, у дыяметры 1,5-1,9 м. Больш за 40 дубоў-волатаў і іх груп абвешчана помнікамі прыроды.

Інтрадукаваны на паўночным усходзе Паўночнай Амерыкі.

Дуб звычайны — адна з асноўных лесаўтваральных парод шыракалістых лясоў Еўропы, а таксама супольнасцяў еўрапейскага лесастэпу, расце побач з грабам, ясенем, ліпай, клёнам, вязам, букам, бярозай, елкаю, піхтай, хвояй і некаторымі іншымі дрэвамі. У сярэдняй лясной зоне буйных масіваў не ўтварае.

Маладыя дубкі (асабліва праросткі) ценялюбныя (для нармальнага развіцця важна перш за ўсё бакавое зацяненне) і адрозніваюцца высокай ценявынослівасцю (доўгі час могуць існаваць пад полагам густога дрэвастою), па меры росту праяўляюць усё большую светлалюбнасць. Да глеб дуб патрабавальны.

Знакамітыя дрэвы[правіць | правіць зыходнік]

Дуб, посаженный Петром I.jpg
Дуб на Ялагіным востраве(руск.) бел. ў Санкт-Пецярбургу, паводле падання, пасаджаны Пятром I

Сярод дубоў, якія з'яўляюцца аднымі з самых доўгажывучых дрэў, маецца нямала знакамітых дрэў. Найбольш вядомыя: Дуб Кайзера(руск.) бел., Запарожскі дуб(руск.) бел., Цар-дуб, Дуб Баўбліс, Стэлмужскі дуб(руск.) бел., Дуб Вацлава Ластоўскага, Дуб чарэшчаты Сахонаўскі, Дуб-капліца(руск.) бел., Дуб Таме-Лауры(руск.) бел..

Шкоднікі і хваробы[правіць | правіць зыходнік]

Патагенныя грыбы[правіць | правіць зыходнік]

На дубе звычайным паразітуе сумчаты грыб Taphrina caerulescens, які вызывае плямістасць і адміранне лісця. Гэты грыб сустракаецца і на іншых відах дубу[7].

На паўднёвым усходзе арэала і ў лесапалосах Валгаградскай вобласці з канца XX стагоддзя адзначана масавае ўсыханне дарослых дрэў з прычыны паразы іншым аскаміцэтам — Ophiostoma roboris.

Можа паражацца таксама сопкай расой дуба, Armillaria mellea і Laetiporus sulphureus.

Патагенныя бактэрыі[правіць | правіць зыходнік]

На тэрыторыі Усходняй Еўропы ў дуба звычайнага адзначаны наступныя важнейшыя бактэрыяльныя захворванні:

  • Бактэрыяльная вадзянка. Пры гэтым захворванні кара і драўніна хутка (на працягу 1-2 сезонаў) «мокнуць» і адміраюць, лісце пакрываецца бурымі плямамі няправільнай формы і доўга не ападае зімой. З моцна паражаных ствалоў вылучаецца багатая бурая слізь. Узбуджальнік — Erwinia multivora.
  • Папярочны рак. На маладых галінах утвараюцца эліптычныя нарасты, з часам павялічваюцца і часта ахопліваюць галіну або ствол па акружнасці. Заражаныя дрэвы не гінуць, але ствалы і галіны абломваюцца па месцах паразы. Узбуджальнік дакладна не выяўлены, часцей за ўсё выяўляецца Pseudomonas quercina[8].

Хімічны склад[правіць | правіць зыходнік]

У кары ўтрымліваецца 10-20 % дубільных рэчываў пірагалавай групы, галавая(руск.) бел. і элагавая кіслоты(руск.) бел., кверцэцін, таксама прысутнічае цукар, тлушчы. У жалудах утрымліваецца да 40 % крухмалу, 5-8 % дубільных рэчываў, бялковыя рэчывы, цукры, тлусты алей — да 5 %. У лісці знойдзеныя дубільныя рэчывы кверцэцін і кверцэтрын, а таксама пентазаны.

Практычнае выкарыстанне[правіць | правіць зыходнік]

Драўнінная, лекавая, фітанцыдная, харчовая, меданосная, фарбавальная, кармавая, дэкаратыўная і фітамеліяраціўная расліна.

Дубільная прамысловасць[правіць | правіць зыходнік]

Кара і драўніна дуба з'яўляюцца крыніцай для атрымання аднаго з лепшых дубільнікаў.

Для дубільнай прамысловасці найлепшай лічыцца кара дуба ва ўзросце 15-20 гадоў. Паколькі кара яго з'яўляецца прыгожым дубільнікам, яе ўжываюць непасрэдна як дубільныя матэрыял, а з дрэва вырабляюць дубільныя экстракты. Маючы вялікую масу, дубовае дрэва з'яўляецца адной з асноўных крыніц для вытворчасці танідаў.

Фарбавальная прамысловасць[правіць | правіць зыходнік]

Лісце дуба ўтрымлівае пігмент кверцыцін, якім у залежнасці ад канцэнтрацыі фарбуюць воўну і валеныя вырабы ў жоўты, зялёны, зелянява-жоўты, карычневы і чорны колеры.

У даўніну з хваробных разрастанняў на лісці дуба, выкліканых галіцамі, — «чарнільных арэшкаў» — рыхтавалі чарніла.

Драўніна[правіць | правіць зыходнік]

Quercus robur MHNT.BOT.2010.6.75.jpg
Драўніна дубу звычайнага

Драўніна дуба мае прыгожую афарбоўку і тэкстуру, адрозніваецца высокай якасцю, трываласцю. Яна шчыльная, моцная, пругкая, добра захоўваецца на паветры, у зямлі і пад вадой, умерана рэпаецца і карабаціцца, лёгка колецца, стойкая супраць загнівання і хатняга грыбка.

Драўніна дуба выкарыстоўваецца ў суднабудаванні, мэблевай прамысловасці, для вытворчасці клёпкі, паркету, шахтавых і гідратэхнічных збудаванняў, для вырабу вобадаў, палазоў, фанеры і струганага шпону, такарных і разьбяных вырабаў, дэталяў конных павозак: дышлаў, аглабель, разводаў, колаў. Драўніна дуба не мае асаблівага паху, з яе вырабляюць бочкі пад каньяк, віно, піва, спірт, воцат, алей.

Драўніна дуба таксама выкарыстоўваецца для вырабу трун. Звычай хаваць нябожчыкаў у драўляных трунах, запазычаны хрысціянствам з вераванняў славянскіх і іншых індаеўрапейскіх плямёнаў, быў распаўсюджаны ім амаль па ўсёй Паўночнай Еўропе (як Усходняй так і Заходняй). Устаноўлена, што на гэтых тэрыторыях у свой час было характэрна пахаванне нябожчыкаў у калодах, зрубах ці магілах вырабленых з розных парод дрэва, у тым ліку і з дубу. У гэтых адносінах драўніна дуба ўжо набывае ў некаторым родзе рытуальны характар ​​(адсюль пайшло жартоўны выраз «даць дуба», у сэнсе «сканаць», «памерці»). Адгалоскі гэтых традыцый дайшлі да нашых дзён у звычайным роспісе хваёвых (або з іншай таннай хвойнай пароды) трунаў «пад дуб»[9].

Асабліва шануецца «мораны дуб» — ствалы дрэў, якія праляжалі на дне азёр ці рэк шмат гадоў. Такая драўніна набывае незвычайную трываласць і амаль чорны колер.

Драўніна дубу з'яўляецца выдатным палівам.

У медыцыне[правіць | правіць зыходнік]

У якасці лекавай сыравіны выкарыстоўваюць кару дуба (лац.: Cortex Quercus). Сыравіну нарыхтоўваюць з маладых парасткаў у перыяд руху соку з красавіка да чэрвеня. Сушаць яе, расклаўшы тонкім пластом у памяшканнях з добрай вентыляцыяй, а таксама на сонцы[10].

Кара мае звязальныя, супрацьзапаленчыя, антысептычныя і кровесуцішальныя ўласцівасці. Адвар кары выкарыстоўваюць для паласкання пры гінгівітах, стаматытах, ангінах, дрэнным паху з рота і пры запаленні слізістай абалонкі глоткі і гартані, у выглядзе ваннаў, абмыванняў і кампрэсаў выкарыстоўваюць для лячэння апёкаў, абмаражэнняў, гнайнікоў і іншых скурных захворванняў, для нажных ваннаў пры потлівасці ног, для абмыванняў крывацечных гемараідальных вузлоў, п'юць пры паносах, дызентэрыі, пры атручваннях алалкоідамі і солямі цяжкіх металаў, страўнікава-кішачных крывацёках, моцных менструацыях.

Свежае здробненыя лісце прыкладваюць да гнайнікоў і ран для іх гаення.

Высушанае насенне дуба, стоўчанае ў парашок, ужываюць пры захворванні мачавога пузыра, пры паносах.

З жалудоў вырабляюць сурагат кавы, які з'яўляецца не толькі пажыўным, але і лячэбным сродкам пры страўнікава-кішачных захворваннях, рахіце, анеміі і залатусе ў дзяцей. Ён карысны таксама нервовахворым і пры празмерных менструальных крывацёках.

У ветэрынарыі кару дуба шырока ўжываюць як сродак супраць расстройстваў страўніка.

Дуб у жывёлагадоўлі[правіць | правіць зыходнік]

Жалуды дуба з'яўляюцца высокапажыўным кормам для дзікіх жывёл і хатніх свіней. Аднак вядомыя выпадкі атручвання жалудамі (асабліва зялёнымі) іншых свойскіх жывёл. Найбольш адчувальныя да атручвання каровы (асабліва дойныя) і коні, менш адчувальныя авечкі. Жалудовая мука падыходзіць і ў ежу чалавека (так бывала ў галодныя гады).

Нярэдка ў пасадках дуба пасвіцца скот, які наносіць вялікую шкоду нармальнаму росту і развіццю маладых раслін.

У зялёным будаўніцтве і дэкаратыўным садоўніцтве[правіць | правіць зыходнік]

20121028Saeuleneiche Hockenheim2.jpg
Форма 'Fastigiata'

Дуб звычайны выкарыстоўваюць у зялёным будаўніцтве як дэкаратыўную і фітанцыдную расліну пры стварэнні прыгарадных гаяў, алей, курцін, адзіночных насаджэнняў у парках і лесапарках. Вядомыя такія дэкаратыўныя формы дуба звычайнага: з пірамідальнай кронай і формай, у якой лісце ападае на 15-20 дзён пазней, чым у звычайнага.

Дуб звычайны рэкамендуецца як галоўная парода ў лесамеліярацыйных насаджэннях, у полеахоўных лясных палосах, у супрацьэразійных насаджэннях па бэльках і ярах, на змытых грунтах. Яго можна высаджваць уздоўж арашальных каналаў, паколькі яго каранёвая сістэма не дрэнажуе сценкі каналаў і не руйнуе іх пакрыццё.

Дуб у пчалярстве[правіць | правіць зыходнік]

Дуб звычайны — вясновы пылканос. Пчолы збіраюць на ім шмат высокапажыўны пылок, у асобныя гады з жаночых кветак збіраюць нектар. Але на дубе часта з'яўляюцца медзвяная раса(руск.) бел. і падзь(руск.) бел.. У месцах, дзе дуб займае вялікія масівы, пчолы збіраюць шмат медзвяной расы і падзі, з якіх выпрацоўваюць непрыдатны для зімовага паглынання мёд. Каб пазбегнуць масавай гібелі пчол падчас зімоўкі такі мёд адпампоўваюць.

Іншае[правіць | правіць зыходнік]

З маладых галін вяжуць венікі для лазні.

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
  3. Нейштадт М. И. Определитель растений средней полосы европейской части СССР. Пособие для средней школы — М.: ГУПИ МП РСФСР, 1954. — С. 169—171. — 495 с.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Дуб черешчатый, или обыкновенный // Лекарственные растения и их применение — 5-е, перераб. и. доп.. — Мн.: «Наука и техника», 1974. — С. 117-120. — 592 с. — 120 000 экз.
  5. Сербин А.Г. и др. Медицинская ботаника. Учебник для студентов вузов — Харьков: Изд-во НФаУ: Золотые страницы, 2003. — С. 134. — 364 с. — ISBN 966-615-125-1.
  6. Семериков Л. Ф. Популяционная структура древесных растений на примере видов дуба европейской части СССР и Кавказа / Отв ред. С. А. Мамаев — М.: Наука, 1986. — С. 48. — 140 с.
  7. Каратыгин И. В. Порядки Тафриновые, Протомициевые, Экзобазидиевые, Микростромациевые — СПб.: «Наука», 2002. — С. 40. — (Определитель грибов России). — ISBN 5-02-026184-X.
  8. Гвоздяк Р. И., Яковлева Л. М. Бактериальные болезни лесных древесных пород / Отв. ред. Билай В. И.; Ин-т микробиологии и вирусологии им. Д. К. Заболотного АН УССР — Киев: Наукова думка, 1979. — С. 28—36. — 244 с. — 850 экз.
  9. Яценко-Хмелевский А. А., Кобак К. И. Анатомическое строение древесины основных лесообразующих пород СССР — Ленингр. лесотехнич. академия им. С. М. Кирова. — Л: РИО ЛТА, 1978. — С. 26-27. — 64 с. — 1000 экз.
  10. Блинова К. Ф. и др. Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева — м: Высш. шк., 1990. — С. 186. — ISBN 5-06-000085-0.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Дуб черешчатый, или обыкновенный // Лекарственные растения и их применение — 5-е, перераб. и. доп.. — Мн.: «Наука и техника», 1974. — С. 117-120. — 592 с. — 120 000 экз.