Каралеўская Прусія

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Каралеўская Прусія
польск.: Prusy Królewskie
ням.: Königliches Preußen

Правінцыя Каралеўства Польскага

(Рэчы Паспалітай з 1569)

Den tyske ordens skjold.svg
1466 – 1772


Flagge Preußen - Provinz Westpreußen.svg
Flag of Prussia (1466-1772) Lob.svg COA of Prussia (1466-1772) Lob.svg
Сцяг Герб
Rzeczpospolita Royal Ducal.png
Карта Каралеўскай Прусіі (светла-ружовы)
Залежнасць ад Каралеўства Польскае (потым Рэч Паспалітая)
Гісторыя
 - 19 кастрычніка 1466 Заснаванне
 - 1 ліпеня 1569 Страта аўтаноміі
 - 5 жніўня 1772 Уваход у састаў Польшчы

Каралеўская Прусія (ням.: Königliches Preußen; лац.: Prussia Regalis; польск.: Prusy Królewskie) — правінцыя Польскага каралеўства з 1466 года а і пазней - Рэчы Паспалітай з 1569 года і па 1772 год. Каралеўская Прусія ўключала Памеранію, Кульмскую зямлю (Кульмландыю, Kulmerland), Памезанія - Мальборкскае ваяводства (Марыенбург), Гданьск (Данцыг), Торунь (Торн) і Эльблонг (Эльбінг).

Каралеўскую Прусію неабходна адрозніваць ад Герцагства Прусія: каралеўская Прусія была часткай Польшчы, а герцагства Прусія знаходзілася ў васальнай залежнасці ад Польшчы як польскі лен, а з 1657 года стала незалежным (але знаходзілася ў асабістай уніі з герцагствам Брандэрбург з 1618 года. У старых рукапісах (да XVI-XVII стагоддзяў) і на латыні тэрмін Prut(h)enia абазначаў каралеўскую Прусію, герцагства Прусія, а таксама іх агульнага папярэдніка - Дзяржаву Тэўтонскага ордэна. У сучасным мове да месца ўжываць прыметнік Prut(h)enic.

Адміністрацыйна Каралеўская Прусія была часткай вялікапольскай правінцыі, у якую ўваходзілі акрамя Прусіі так сама Вялікая Польшча, Мазовія, ленчыцкае і серадзкае ваяводствы. Сталіцай правінцыі быў горад Познань.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Да ўварвання тэўтонскіх рыцараў у пачатку XIV стагоддзя рэгіён уключаў Усходняе Памор'е і паўднёва-заходнія вобласці Прусіі.

Трынаццацігадовая вайна[правіць | правіць зыходнік]

Падчас трынаццацігадовай вайны (ці «Войны гарадоў »), ў лютым 1454 года Пруская канфедэрацыя (саюз 53 дваран і 19 гарадоў за абмежаванне ўлады Тэўтонскага ордэна, на чале якога стаялі гарады Данцыг, Эльблонг і Торн і дваранства з Кульмландыі) папрасілі польскага караля Казіміра IV аб падтрымцы ў барацьбе супраць улады Тэўтонскага ордэна і аб уваходжанні Прусіі ў склад польскага каралеўства. Паўстанне ахапіла і галоўныя гарады ўсходняй частцы земляў Ордэна, напрыклад, горад Кнайпхоф (цяпер частка Калінінграда). Вайна скончылася ў 1466 годзе Другім Торуньскі мірам, па якім Ордэн саступаў Польшчы права на заходнюю частку Прусіі, уключаючы Усходняе Памор'е, зямлі Эльблонга, Мальбарка і Хелмно (Кульм).

Польскае каралеўства[правіць | правіць зыходнік]

Каралеўская Прусія ў складзе Польшчы валодала значнай аўтаноміяй. У правінцыі быў свой уласны парламент, казначэйства, грашовая адзінка і свае войскі. Яна кіравалася саветам, якія падпарадкоўваюцца польскаму каралю, а членаў савета абіралі мясцовыя феадалы і багатыя гараджане. Прусакам таксама былі адведзены месцы ў польскім Сейме, але аж да Люблінскай уніі яны па ўласным жаданні не карысталіся гэтым правам.

Епіскапства Вармія мела прэтэнзіі на статус імперскага княства-епіскапства, нібыта гэта права было дадзена імператарам Карлам IV. Хаця няма дакументаў, якія пацвярджаюць гэты статус, ён шырока выкарыстоўваўся ў XVII стагоддзі. Епіскапства працягвала адстойваць яго да самага канца Свяшчэннай Рымскай імперыі у 1806 годзе.

Brandenburg Wappen.svg
Preußischer Adler (1871-1914).svg

Гісторыя Брандэнбурга і Прусіі
Паўночная марка
966-1157
Прусы
да 1238
Маркграфства Брандэнбург
1157-1618 (1806)
Дзяржава Тэўтонскага ордэна
1224-1525
Герцагства Прусія
1525-1618
Каралеўская Прусія
1466-1772
Брандэнбург-Прусія
1618-1701
Каралеўства Прусія
1701-1772
Каралеўства Прусія
1772-1870
Каралеўства Прусія ў II Рэйху
1870-1918
Свабодная дзяржава Прусія
1918-1947
Мемельланд
1923—1938
Вольны горад Данцыг
1918-1939
Брандэнбург
1947-1952
Калінінградская вобласць
od 1947
Літоўская ССР
1945-1991
Другая Рэч Паспалітая
1947-1952
Германская Дэмакратычная Рэспубліка
1952-1989
Польская Народная Рэспубліка
1952-1989
Брандэнбург
ад 1990
Літва
ад 1990
Рэспубліка Польшча
ад 1990

Усходняя частка Прусіі засталася пад кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна і яго нашчадкаў. У 1525 годзе вялікі магістар Тэўтонскага ордэна Альбрэхт Гогенцолерн стаў лютэранінам і секулярызаваў (зрабіў свецкім) зямлі ордэна, стварыўшы герцагства Прусію, і стаў яго спадчынным кіраўніком. У 1618 годзегерцагства атрымаў у спадчыну Іаан Жыгімонт, курфюрст Брандэнбурга. Прусія засталася пад уладай Рэчы Паспалітай (і на кароткі час — Швецыі) і таму кіраўнікі Брандэнбурга абавязаныя былі, як прускія герцагі, прыносіць клятву вернасці польскай кароне. Брандэнбург атрымаў Прусію ў непадзельную ўласнасць толькі ў 1657 года у па Веляўска-Быдгашчскаму трактату.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]