Карней Чукоўскі

Карней Чукоўскі, партрэт І. Рэпіна (1910)

Карней Іванавіч ЧУКОЎСКІ (руск.: Корне́й Ива́нович Чуко́вский, сапр. Мікалай Васілевіч Карнейчукоў; 31.3.1882, Санкт-Пецярбург — 28.10.1969) — рускі пісьменнік, крытык, дзіцячы паэт, літаратуразнавец, перакладчык. Доктар філалагічных навук (1957).

Біяграфія пісьменніка

Мікалай Карнейчукаў нарадзіўся 19 (31) сакавіка 1882 года ў Санкт-Пецярбургу. Ен быў незаконнанароджаным сынам Эмануіла Левенсана і Кацярыны Карнейчукавай. Пасля таго як Э. Левенсан пакінуў сваю незаконную сям'ю і ажаніўся, яго маці з дзецьмі пераехала ў Адэсу. З гэтага часу будучы пісьменнік рос бязбацькавічам і бачыў свайго бацьку даволі рэдка. Пасля рэвалюцыі 1917 г. літаратурны псеўданім М. Карнейчукава - Карней Іванавіч Чукоўскі стаў яго паспартным імем.

З 1901 г. Чукоўскі пісаў артыкулы для перыядычнага выдання "Адэскія навіны". 26 мая 1903 г. ажаніўся на Марыі Гольдфельд. У гэтым жа годзе быў камандыраваны ў Лондан, дзе пачалося яго доўгае сяброўства з англійскай літаратурай.

У 1905 г. пачаў выдаваць у Пецярбургу сатырычны часопіс "Сігнал" разам, што прывяло яго да збліжэння з пецярбургскімі пісьменнікамі. З 1906 г. жыў у мястэчку Куокала (зараз Рэпіна) пад Пецярбургам.

Да рэвалюцыі 1917 г. і пасля яе пісаў аналітычныя артыкулы па творчасці рускіх і савецкіх пісьменнікаў: Някрасава, Чэхава, Караленкі, Блока, Ахматавай Маякоўскага. Таксама публікаваў свае пераклады з англійскай У.Уітмена. У 1920-я гг. напісаў шэраг сваіх казак для дзяцей, якія сталі культавымі і зрабілі яму імя: "Мойдадзір", "Тараканішча" і інш. У канцы 1920-х -30-я гг. К. Чукоўскі сутыкнуўся з моцнай апазіцыяй яго творчасці з боку ўплывовых асоб у літаратуры. У той час ішла барацьба за класавы падыход у літаратуры(напрыклад, стварэнне негатыўных вобразаў дзяцей непралетарскага паходжання і станоўчых герояў з дзяцей працоўных класаў), што было непрыемна К. І Чукоўскаму, бо ен вельмі любіў дзяцей і праводзіў з імі шмат часу. Таксама літаратурныя крытыкі таго часу лічылі шкодным чытаць дзіцям чароўныя казкі, таму што ў іх апісываліся нерэальныя падзеі. Нават узнік тэрмін "чукоўшчына". У 1931 г. ад цяжкай хваробы памерла дачка пісьменніка, Мурачка, якой ен прысвяціў шмат вершаў. А ў 1938 г. быў расстраляны зяць К.Чукоўскага Мацвей Бранштэйн.

У 1930-я гг. Чукоўскі займаўся распрацоўкай тэорыі мастацкага перакладу і перакладам англійскай і амерыканскай літаратуры на рускую: М. Твена, О. Уайльда, Р. Кіплінга.

Таксама, у 1933 г. выдаў свае філалагічнае даследванне дзіцячай гаворкі "Ад двух да пяці", у якім ен сабраў дзіцячыя выказванні з усяго СССР на розныя тэмы, уключая такія сур'езныя як смерць і рэлігія, сістэматызываў іх і правеў паралелі з рознымі дыялектамі рускай мовы. Апошнія гады свайго жыцця пісьменнік правеў на сваей дачы ў Перадзелкіна. Сярод яго апошніх праектаў - спроба арганізаваць выданне пераказу біблейскіх апавяданняў для дзяцей. У 1968 г. быў апублікаваны збор "Вавілонская вежа і іншыя старажытныя легенды", але свайго чытача ен убачыў толькі ў 1990 г. Іншымі пасмертнымі выданнямі К. Чукоўскага стаў яго дзеннік "Чукоккала", які ен веў на працягу дзясяцігоддзяў.

Памер 28 кастрычніка 1969 г. ад віруснага гепатыту. Пахаваны на могілках у Перадзелкіна.

Творчасць

Аўтар казак у вершах «Кракадзіл» (1916), «Мыйдадзір» (1923), «Тараканішча» (1923), «Муха-цакатуха» (1924), «Бармалей» (1925), «Тэлефон», «Хвядорына гора» (абедзве 1926), «Айбаліт» (1929), «Лімпапо» (1935).

Галоўныя асаблівасці яго паэтычнага свету — багацце і зменлівасць зрокавых вобразаў, мілагучнасць паэтычнай мовы, рухомасць рытму, дакладнасць і лаканічнасць паэтычнага выказвання, гульнёвы характар вершаваных твораў.

Карней Чукоўскі — адзін з заснавальнікаў савецкай школы тэорыі мастацкага перакладу («Прынцыпы мастацкага перакладу», 1919; «Высокае майстэрства», 1941), яму належаць выдатныя пераклады У. Уітмена (1907, «Мой Уітмен», 2-е выд. 1969).

Аўтар даследавання «Майстэрства Някрасава» (1952, Ленінская прэмія 1962), літаратурна-крытычнага эсэ пра пісьменнікаў і дзеячаў культуры (кніга «Сучаснікі», 1962).

Крытычная спадчына К. І. Чукоўскага ў савецкай літаратуры

Найбольш грунтоўна К. Чукоўскі даследваў асобу і творчасць Някрасава. Яму ўдалося прасачыць сувязь асабістых трагедый паэта і яго даволі сумнай творчасці, у якой часта прысутнічалі вобразы смерці, магіл, трунаў. Чукоўскі апісвае Някрасава як шчырую двудушную асобу, якая асуджае ў сваіх творах свае ўласныя дзеянні; прычыну гэтага К. І. Чукоўскі бачыў у пераломным часе і барацьбе кансерватыўных і рэвалюцыйных плыняў у расійскім грамадстве часоў жыцця і дзейнасці гэтага паэта.

Грунтоўна, рознабакова Чукоўскі аналізаваў творчасць і іншых пісьменнікаў дарэвалюцыйнай Расіі і СССР у наступных артыкулах: "Талстой, як мастацкі геній", "Уладзімір Караленка як публіцыст", "Ранні Бунін", "Ахматава і Маякоўскі", "Дзве душы М. Горкага", "Аляксандр Блок як чалавек і паэт". Цікава яго заўвага наконт неалагізмаў, якія ўнеслі ў рускую мову Маякоўскі і некаторыя іншыя паэты: "гэтыя новаўвядзенні законны і каштоўны, але бязумоўна столь жа законны і каштоўны тыя ганьба і праклены, якімі іх сустракаюць раўніцелі старазапаветнага слова... разбушаваўшаеся слова будзе ўведзена ў берагі, усялакая рухлядзь і дрэнь пройдзе, а моцнае і патрэбнае застанецца". Пры гэтым ен у доказ гэтай думкі праводзіць паралелі з стварэннем дзеясловаў у англійскай мове ад уласных імен, напрыклад, to outherod Herod (пераірадзіць Ірада, быць больш жорсткім, чым Ірад, біблейскі цар, які загадаў забіць маленькіх дзяцей у Віфлееме)".

Нядзіва, што Чукоўскаму было крыўдна культавая папулярнасць яго твораў для дзяцей і малавядомасць яго навуковых літаратурных даследванняў.

Працы аб перакладзе

• Прынцыпы мастацкага перакладу (1919, 1920)
• Мастацтва перакладу (1930, 1936)
• Высокае мастацтва (1941, 1964, 1966)

Адносіны з савецкай уладай

Напэўна, сярод савецкіх пісьменнікаў ня было тых, хто быў згодны з усім, што рабілася ў краіне і ў савецкай літаратуры. Аднак ня многія мелі мужнасць публічна выказаць сваю незадаволенасць. Некаторыя сучасныя даследчыкі творчасці К. Чукоўскага лічаць, што ен нянавідзеў савецкую ўладу. Аднак, на прыкладзе кнігі "Ад двух да пяці" можна заўважыць, што гэта было ня зусім так. У гэтым творы аўтар вядзе палеміку з прыхільнікамі класавага падыходу ў літаратуры і прыводзіць доказы карыснага ўплыву казак на ўраўнаважаннае развіцце асобы дзіцяці. Але з другога боку ен піша і пра дрэнны ўплыў пурытанскага рэлігійнага выхавання дзяцей у Англіі Новага часу, а таксама ўхваляе анцірэлігійны светапогляд савецкіх дзяцей (на падставе такіх дзіцячых фраз: "бабуля, а чаму ў цябе над іконай стоп-сігнал свеціць?")

З аднаго боку Чукоўскі пісаў адрачэнне ад казак у 1929 г., калі савецкія чыноўнікі ад літаратуры затравілі яго за яго творчасць, з другога боку ен, ужо прызнаны ў Савецкім саюзе і за яго межамі пісьменнік, маючы розныя ўзнагароды ад савецкай улады, у 1966 годзе падпісаў лісту 25-ці дзеячоў культуры і навук генеральнаму сакратару ЦК КПСС Л. І. Брэжняву супраць рэабілітацыі Сталіна і сябраваў з дысідэнтамі. Усе гэтыя факты падводзяць да высновы, што Чукоўскі ня быў крывадушнікам у тым, аб чым пісаў. Ен як і большасць іншых пісьменнікаў СССР згаджаўся з аднімі з'явамі савецкай рэчаіснасці і ня мог прымірыцца з іншымі. Таксама трэба памятаць, што яго творчасць была апалітычнай і таму ў яго працах ня часта можна сустрэць тое, што можна трактаваць як прасавецкае, так і анцісавецкае.

Выбраная бібліяграфія

• Собр. соч. Т. 1-6. М., 1965-69.
• От двух до пяти. Мн., 1982.

Беларускія пераклады

• Майдадзір. Мн., 1953.
• Казкі. Мн., 1959.

На беларускую мову творы К. Чукоўскага перакладалі Ю. Гаўрук, У. Дубоўка, А. 3арыцкі, А. Куляшоў, Я. Сіпакоў і інш.

Літаратура

• Петровский М. Книга о Корнее Чуковском. - М., 1966.
• Смирнова В. О детях и для детей. 2-е изд. - М., 1967.

Спасылкі

• сайт К. І. і Л. К. Чукоўскіх
• Чукоккала