Кафізма
Кафізма (грэч. κάθισμα), у набажэнскай традыцыі праваслаўнай царквы — раздзел Псалтыры.
Змест |
Склад і спосаб чытання [правіць]
Псалтыр падзеленая на 20 кафізм такім чынам, каб усе кафізмы былі прыблізна аднолькавай даўжыні. Таму розныя кафізмы ўтрымоўваюць розны лік псаломаў. Больш за ўсё псаломаў у 18-й кафізме, туды ўключаныя 15 псаломаў (псаломы 119—133)[1], названыя «песнямі ступеняў». Кафізма 17-я, насупраць, утрымоўвае толькі адзін псалом, падзелены на 3 часткі. Гэта псалом 118.
Кожная кафізма, у сваю чаргу, дзеліцца на тры часткі, названыя «стаціі» (греч. στασεις) або «славы». Гэты другі назоў адбываецца ад усхвалення, якое прынята чытаць паміж славами (якое пачынаецца словами "Слава Айцу и Сыну и Святому духу...").
Такім чынам, дзяленне псалтыры на кафізмы можа быць прадстаўлена наступнай табліцай:
| Кафізма | 1 Слава | 2 Слава | 3 Слава |
|---|---|---|---|
| I | 1-3 | 4-6 | 7-8 |
| II | 9-10 | 11-13 | 14-16 |
| III | 17 | 18-20 | 21-23 |
| IV | 24-26 | 27-29 | 30-31 |
| V | 32-33 | 34-35 | 36 |
| VI | 37-39 | 40-42 | 43-45 |
| VII | 40-48 | 49-50 | 51-54 |
| VIII | 55-57 | 58-60 | 61-63 |
| IX | 64-66 | 67 | 68-69 |
| X | 70-71 | 72-73 | 74-76 |
| XI | 77 | 78-80 | 81-84 |
| XII | 85-87 | 88 | 89-90 |
| XIII | 91-93 | 94-96 | 97-100 |
| XIV | 101-102 | 103 | 104 |
| XV | 105 | 106 | 107-108 |
| XVI | 109-111 | 112-114 | 115-117 |
| XVII | 118:1-72 | 118:73-131 | 118:132-176 |
| XVIII | 119-123 | 124-128 | 129-133 |
| XIX | 134-136 | 137-139 | 140-142 |
| XX | 143-144 | 145-147 | 148-150 |
Псалом 151, які ёсць ў грэчаскай і, адпаведна, славянскай Бібліі, прымыкае да канца 20-й кафізмы; у храмавым набажэнстве, аднак, ён не выкарыстоўваецца.
Набажэнскае ўжыванне [правіць]
У храме [правіць]
Для набажэнскага выкарыстання Псалтыр размеркаваная паміж вячэрняй і утраняў такім чынам, каб на працягу тыдня прачытваліся ўсе 20 кафізм. У нармалёвым выпадку кафізмы чытаюцца запар, адна на вячэрні, дзве на утрані, пры гэтым прымаюцца да ўвагі наступныя меркаванні:
- Тыдзень пачынаецца з нядзелі, таму першая кафізма чытаецца на нядзельнай вячэрні, г. зн. у суботу ўвечар;
- У свята, калі напярэдадні служылася Усяночнае дбанне, кафізмы на вячэрні не чытаецца. Паколькі Статут мяркуе здзяйсненне дбання напярэдадні кожнай нядзелі, у нядзелю ўвечар кафізмы не бывае.
- 17-я кафізма, «бязгрэшныя», павінна была бы чытацца раніцай у пятніцу. Паколькі, аднак, у будныя дні гэтая кафізма ўжо чытаецца на палуночніцы, то яна (разам з папярэдняй ёй 16-й кафізмай) пераносіцца на суботу.
Адпаведна, размеркаванне кафізм у звычайныя перыяды года выглядае наступным чынам (вячэрня ў дадзенай табліцы ставіцца да літургічнаму дню, т. е., напрыклад, нядзельная вячэрня — гэта вячэрня ў суботу ўвечар):
| Дзень | Вячэрня | Утрэня |
|---|---|---|
| Няд | 1 | 2, 3, (17)[2] |
| Пн | — | 4, 5 |
| Аўт | 6 | 7, 8 |
| Сер | 9 | 10, 11 |
| Чац | 12 | 13, 14 |
| Пят | 15 | 19, 20 |
| Суб | 18 | 16, 17 |
На вячэрні свята, якое мае паліелей або вышэй, радавая кафізма пакідаецца, а замест яе спяваецца тая жа першая кафізма, што і на нядзельнай вячэрні, але толькі першая яе стація (т. н. «Блажен муж». На вячэрні напярэдадні вялікіх Гасподніх святаў кафізмы не бывае зусім (за выключэннем вечара суботы, калі патрэбна 1-я кафізма, і вечара нядзелі, калі спяваецца «Блажен муж»). Кафізмы на утрані патрэбна чытаць заўсёды, нават у вялікія святы (за выключэннем Велікоднай сядміцы, якая мае спецыяльны набажэнскі статут).
У восеньска-зімовы перыяд года (з 22 верасня па 20 снежня і ад 15 студзеня да суботы ў сядміцы мытара і фарысея) парадак чытання кафізм некалькі змяняецца. Кафізма, неабхадная ў будныя дні на вячэрні, пераносіцца на утрань таго жа (каляндарнага) дня, такім чынам, на утрані чытаецца 3 кафізмы, а на вячэрні — заўсёды кафізма 18. Пры гэтым у пятніцу і суботу на утрані па-ранейшаму дзве кафізмы, у суботу ўвечар па-ранейшаму 1-я кафізма, і ў нядзелю ўвечар па-ранейшаму кафізмы няма.
Спецыяльны расклад чытання кафізм выкарыстоўваецца падчас Вялікага паста. У гэты перыяд Псалтыр прачытваецца на працягу тыдні не адзін, а два раза. Для дасягнення гэтай мэты кафізмы чытаюць не толькі на вячэрні і утрані, але і на гадзінах, пасля звычайных псаломаў. Ва ўсё седмицы Вялікага паста, акрамя пятай, выкарыстоўваецца наступны расклад:
| Дзень | Вячэрня | Утраня | 1 Гадзіна | 3 Гадзіна | 6 Гадзіна | 9 Гадзіна |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Няд | 1 | 2, 3 | — | — | — | — |
| Пан | — | 4, 5, 6 | — | 7 | 8 | 9 |
| Аўт | 18 | 10, 11, 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| Сер | 18 | 19, 20, 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| Чац | 18 | 6, 7 ,8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| Пят | 18 | 13, 14, 15 | — | 19 | 20 | — |
| Суб | 18 | 16, 17 | — | — | — | — |
На пятай сядміцы Вялікага паста ў чацвер чытаецца Вялікі канон прп. Андрэя Крыцкага. З прычыны гэтага расклад на гэтай сядміцы перабудаваны такім чынам, каб на утрань чацвярга прыходзілася толькі адна кафізма. Ёсць таксама альтэрнатыўны расклад, для тых выпадкаў, калі на чацвер прыходзіцца Звеставанне і чытанне Вялікага канону пераносіцца на аўторак.
На Страснай сядміцы Псалтыр прачытваецца адзін раз, з панядзелак па сераду ўключна, пасля чаго чытанне кафізм пакідаецца цалкам (за выключэннем Бязгрэшных, якия пяюцца з хвалой на утрані Вялікай Суботы).
На Светлай сядміцы кафізмы не чытаюцца.
У хатняй (кялейнай) малітве [правіць]
Псалтыр таксама шырока выкарыстоўваецца ў хатняй або кялейнай малітве. Яна можа чытацца альбо як замена храмавага набажэнства, якое верник не змог наведаць, альбо самастойна, як частка малітоўнага правіла. Для гэтай мэты ў большасці выданняў праваслаўнай Псалтыры пасля кафізм друкуюцца адмысловыя пакутныя трапары і малітвы.
