Людас Гіра

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Людас Гіра
літ.: Liudas Gira
Gira3.jpg
Малюнак Т. Кулакаўскаса(літ.) бел.
Імя пры нараджэнні:

Liudas Gira

Псеўданімы:

E. Radzikauskas

Дата нараджэння:

15 (27) жніўня 1884({{padleft:1884|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:27|2|0}})

Месца нараджэння:

Вільня

Дата смерці:

1 ліпеня 1946({{padleft:1946|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:1|2|0}}) (61 год)

Месца смерці:

Вільня, Літоўская ССР, СССР

Грамадзянства:

Расійская імперыя, Літва, СССР

Род дзейнасці:

паэт, драматург, літаратурны крытык, перакладчык, публіцыст

Гады творчасці:

19021945

Кірунак:

нацыянальны рамантызм

Жанр:

верш, паэма, містэрыя, драма

Людас Канстанцінавіч Гіра (15 (27) жніўня 1884, Вільня — 1 ліпеня 1946, Вільнюс) — літоўскі паэт, літаратурны крытык, драматург, публіцыст, перакладчык, грамадскі дзеяч; народны паэт Літоўскай ССР (1945), правадзейны член Акадэміі навук Літоўскай ССР (1946)[1].

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Людас Гіра ў 1920 годзе

Вучыўся ў Стаклішкескай пачатковай гімназіі(літ.) бел. (каля Коўна) і Віленскай рэальнай гімназіі. У Казані здаў экстэрнам экзамен за 4-ы клас гімназіі і паступіў у Віленскую духоўную семінарыю(руск.) бел.. З 1905 працаваў у рэдакцыях газет «Vilniaus žinios», «Lietuvos ūkininkas»), з 1907 «Viltis»[2].

Браў удзел у дзейнасці Саюза літоўскіх настаўнікаў, быў сакратаром прэзідыума Вялікага Віленскага сейма(руск.) бел. (1905), удзельнічаў у стварэнні Літоўскага навуковага таварыства(літ.) бел. (1907). Пачынаючы з 1911 года быў рэдактарам літаратурных альманахаў і літаратурных часопісаў, укладальнікам анталогій літоўскай паэзіі.

У 1911 годзе нарадзіўся сын Вітаўтас, пасля паэт і празаік Вітаўтас Сірыёс-Гіра. У 1918 годзе быў ваенным камендантам Вільнюса, камандзірам атрада літоўскіх добраахвотнікаў. Трапіў у палон да бальшавікоў і праз паўгода вярнуўся ў Каўнас, яго абмянялі на палонных чырвонаармейцаў. У Каўнасе стаў начальнікам аддзела разведкі міністэрства абароны краю, удзельнічаў у ліквідацыі змовы Польскай ваеннай арганізацыі(руск.) бел. (POW). У 1922—1926 гг . працаваў дырэктарам Дзяржаўнага тэатра ў Каўнасе(руск.) бел.. У 1923 рэдактар ​​літаратурнага часопіса «Skaitymai(літ.) бел.»). У 1924 годзе выйшла напісаная ім «Руска-літоўская граматыка» (Каўнас; паўторнае выданне 1925).

Магіла на могілках Роса

У 19261936 гадах сакратар кнігавыдавецкай камісіі міністэрства асветы. У 19281930 гадах складаўся ў інтэнсіўнай перапісцы з К. Д. Бальмонта і папулярызаваў яго творчасць у літоўскім друку, быў адным з галоўных арганізатараў прыезду Бальмонта ў Літву (1930). У сярэдзіне 1930-х гадоў быў адным з ініцыятараў умацавання літоўска-латышскіх і літоўска-эстонскіх літаратурных і культурных сувязяў, арганізатар і ўдзельнік літаратурных вечароў і абменаў дэлегацыямі пісьменнікаў.

У 19361937 і 19381939 гадах старшыня Таварыства літоўскіх пісьменнікаў(літ.) бел.. Рэдактар літаратурнай газеты «Literatūros naujienos» у 19371938. У 1939 годзе наведаў СССР.

У 1940 з іншымі дэпутатамі Народнага сейма — пісьменнікамі Ю. Паляцкісам, С. Нярыс(руск.) бел., П. Цвіркам — увайшоў у склад так званай паўнамоцнай дэлегацыі, якая хадайнічала перад Вярхоўным Саветам СССР аб прыёме Літвы ў склад Савецкага Саюза. Намеснік наркама асветы Літоўскай ССР у склад 19401941 гадах.

У пачатку Вялікай Айчыннай вайны эвакуіраваны ўглыб СССР, жыў у Пензе да пачатку 1942 года. У 19421944 гадах служыў у Літоўскай дывізіі(руск.) бел. (капітан)[2].

У Літву цяжка хворым вярнуўся летам 1945 года. Пахаваны ў Вільнюсе на могілках Роса.

Памяць[правіць | правіць зыходнік]

Помнік Л. Гіры ў Вільнюсе

У Вільнюсе Вуліца Вільняус(руск.) бел. (Vilniaus gatvė, Віленская) была пераназвана ў вуліцу Гіры (Liudo Giros gatvė, Гірас), але пасля аднаўлення незалежнасці Літвы вуліцы была вернута ранейшая назва. У 1977 годзе ў Вільні ў невялікім скверы на вуліцы Валана насупраць будынка Міністэрства адукацыі і навукі Літвы быў збудаваны помнік (скульптар Віктарас Паліс(літ.) бел., архітэктар Стасіс Шашкявічус). Помнік уяўляў сабой гарэльефны партрэт паэта, высечаны ў глыбе граніту (вышыня 1,2 м) на прамавугольным гранітным пастаменце. 11 верасня 2013 года помнік пасля патрабаванняў былых палітычных вязьняў, ссыльных і прадстаўнікоў іншых правых арганізацый па просьбе Міністэрства адукацыі і навукі Літвы(руск.) бел. быў дэмантаваны і вывезены на тэрыторыю муніцыпальнага прадпрыемства «Грында» у Юсцінішкес(руск.) бел. (непадалёк ад 2-га тралейбуснага парку) на захоўванне[3][4].

Літаратурная дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

Дэбютаваў у літаратуры ў 1902 годзе аповядамі. Вершы пачаў пісаць з 1903 года. Друкаваўся з 1903 года[1]. Выдаў трынаццаць зборнікаў вершаў. Першыя зборнікі паэтыкай блізкія народнай песні. Пасля ў паэзіі з'явіліся элементы сімвалізму, дэкларатыўны патрыятызм, лозунгавасць. З аднолькавым пафасам апяваў па чарзе веліч Літвы, адраджэнне Італіі пры Мусаліні, сталінскі рэжым(руск.) бел..

У драмах «Kerštas» (бел.: Помста, 1910), «Svečiai» (бел.: Госці, 1910) выяўляецца ўплыў драматургіі Станіслава Пшыбышэўскага(руск.) бел., у драматычных творах на гісторыка-нацыянальныя тэмы «Beauštanti aušrelė» (бел.: Зара, якая занімаецца, 1913), «Paparčio žiedas» (бел.: Папараць-кветка, 1928) — Відунаса і Вінцаса Крэве-Міцкявічуса.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны напісаў паэмы «Žalgirio Lietuva» (бел.: Літва Грунвальда, 1942), «Адам Міцкевіч у Паволжы» і вершы, працятыя патрыятызмам, нянавісцю да фашыстаў. Вершы Людаса Гіры ў перакладах на рускую мову ўключаліся ў зборнікі «Живая Литва» (Масква, 1942), «Дорога в Литву» (Масква, 1944).

Вершы пісаў, акрамя літоўскай, на польскай, беларускай (верш "З Новым годам")[1], рускай мовах[5].

Укладальнік першых анталогій літоўскай літаратуры (1911, 1914), у міжваенны гады — паэтычнага зборніка, прысвечанага дзесяцігоддзю незалежнасці Літвы «Sveika Nepriklausomoji» (бел.: Прывітанне, Незалежная, 1928) і першую літоўскую анталогію рэлігійных вершаў «Šventoji Lietuva» (бел.: Святая Літва, 1930). Падрыхтаваў да друку сачыненні літоўскіх пісьменнікаў Лаздзіну Пяледы(руск.) бел., Пранаса Вайчайціса і іншых.

У 19111912 гадах рэдактар альманаха Švyturys(руск.) бел. (бел.: Маяк), у 19131914 гадах рэдактар першага літоўскага літаратурнага часопіса Vaivorykštė(літ.) бел. (бел.: Вясёлка), пазней рэдагаваў Skaitymai(руск.) бел. (бел.: Чытанні, 1923), газету Literatūros naujienos (бел.: Літаратурныя навіны, 19371938). Супрацоўнічаў з часопісамі «Ateitis(літ.) бел.» (бел.: Будучыя), «Vairas(літ.) бел.» (бел.: Руль) і многіх іншых літоўскіх перыядычных выданнях. Пісаў артыкулы для часопісаў і газет на рускай мове «Балтийский альманах(руск.) бел.», «Эхо», «Наше эхо», Сегодня(руск.) бел..

Напісаў вялікую колькасць літаратурна-крытычных артыкулаў. Сярод іх артыкулы пра беларускую, рускую, украінскую(руск.) бел., чэшскую(руск.) бел. літаратуру. Артыкул Л. Гіры "З беларускай літаратуры" (1910) - самы ранні водгук літоўскай крытыкі пра творчасць Я. Купалы[1]. Выступаў таксама як тэатральны крытык.

Падпісваўся Akstinų Vincas, Aldonė V., Ant. Kašėta, B. Dzūkas, Eglė, E. Radzik., Ensexistens, E. Radzikauskas, Erulis, G-lis L., Gerulis, Kuzavas, Kažin kas, Rimbas, Saugus, Szlachcic-Katolik, Teatralas Zukas D. і многімі іншымі псеўданімамі(руск.) бел..

Перакладчыцкая дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

Пераклаў і выдаў асобным зборнікам вершы Т. Шаўчэнкі (1912). Перакладаў на літоўскую мову вершы М. М. Асеева(руск.) бел., К. Д. Бальмонта, С. І. Кірсанава(руск.) бел., В. І. Лебедзева-Кумача(руск.) бел., М. Ю. Лермантава, У. У. Маякоўскага, А. С. Пушкіна, М. С. Ціханава(руск.) бел., Я. Л. Шкляра[1].

У яго перакладах друкаваліся таксама творы Г. Гейне, С. Выспяньскага, С. Пшыбышэўскага(руск.) бел., І. Франко, Л. Кандратовіча, А. Міцкевіча.

Выданні[правіць | правіць зыходнік]

Зборы сачыненняў
  • Raštai(«Сачыненні», 2 т., 1953)
  • Raštai («Сачыненні», 5 т., 1960—1963)
Зборнікі вершаў
  • Dul-dul dūdelė… («Дуль-дуль дудка»; Вільня, 1909)
  • Žalioji pievelė («Зялёны лужок»; Вільня, 1911)
  • Laukų dainos («Песні палёў»; Сейны, 1912)
  • Tėvynės keliais… («Дарогамі радзімы»; Вільня, 1912)
  • Žiežirbos. 1912—1920 m. poezijos («Іскры»; Каўнас, 1921)
  • Žygio godos («Паходныя думы»; Клайпеда, 1928)
  • Šilko gijos («Шаўковыя ніткі»; Каўнас, 1929)
  • Amžių žingsniai («Крокі стагоддзяў»; Каўнас, 1929)
  • Smurtas ir ryžtas («Гвалт і рашучасць»; Масква, 1942)
  • Žalgirio Lietuva («Літва Грунвальда»; Масква, 1942)
  • Tolimuos keliuos («Па далёкіх дарогах»; Каўнас, 1945)
  • Rinktinė poezija («Выбраная паэзія»; Каўнас, 1945)
  • Rinktinė («Выбранае»; Вільнюс, 1951)
  • Ne margi sakalėliai («Не пярэстыя саколікі»; Вільнюс, 1963)
  • Raudonosios aguonos («Чырвоны мак»; Вільнюс, 1969)
Кнігі для дзяцей
  • Trys berželiai («Тры бярозкі»; Вільнюс, 1949)
На рускай мове
  • Стихи («Вершы»; Масква, 1940)
  • Слово борьбы («Слова барацьбы»; Масква, 1940)
  • Избранное («Выбранае»; Вільнюс, 1952)
  • Здравствуй, вихрь! Стихи («Вітаю, віхура! Вершы»; Ленінград, 1960)
Паэмы
  • Milžinkapių daina («Песня курганоў»; Вільня, 1910)
  • Stalino LTSR konstitucija («Сталінская Канстытуцыя Літ. ССР»; Каўнас, 1940)
Драматычныя творы
  • Kerštas («Помста»; Вільня, 1910)
  • Svečiai («Госці»; Вільня, 1910)
  • Beauštanti aušrelė («Зара, якая занімаецца»; Вільня, 1913)
  • Paparčio žiedas («Папараць-кветка»; Клайпеда, 1928)
Гісторыка-літаратурныя і крытычныя працы

Пераклады[правіць | правіць зыходнік]

На беларускую мову творы Гіры перакладалі А. Астапенка, С. Дзяргай, М. Лужанін і іншыя[1].

На рускую мову вершы Л. Гіры перакладалі І. К. Аўраменка, А. Аляксандрава, К. Д. Бальмонт, Д. Бродскі(руск.) бел., Н. Вольпін, А. Гатаў, І. Грыгор'еў, В. Дыннік, М. Замахоўская, В. К. Звягінцава(руск.) бел., М. А. Зянкевіч(руск.) бел., Д. Б. Кедрын(руск.) бел., В. Я. Калычоў(руск.) бел., А. Качаткоў(руск.) бел., Э. Лявонцін, С. Мар(руск.) бел., Л. Озераў(руск.) бел., Л. Астравумаў(руск.) бел., Н. Палякова(руск.) бел., В. Румер(руск.) бел., І. Сяльвінскі(руск.) бел., С. Шэрвінскі(руск.) бел., З. Шышова(руск.) бел., А. Шпірт, А. Штэйнберг(руск.) бел., П. Шубін(руск.) бел., Я. Л. Шкляр, В. Яворская і іншыя.

Вершы Л. Гіры перакладаліся таксама на армянскую, башкірскую, балгарскую, кіргізскую, малдаўскую, польскую, таджыкскую, татарскую, узбекскую, эстонскую мовы.

Зноскі

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Гира Людас Константинович // Биографический справочник — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 147. — 737 с.
  2. 2,0 2,1 Liudas Gira (літ.) . Rašytojai. KitoKs. Праверана 3 студзеня 2014.
  3. Martynas Čerkauskas L. Giros paminklas iš senamiesčio nugrūstas į šalikelę (літ.) . Lrytas. Lrytas (2013-09-11). Праверана 3 студзеня 2014.
  4. Вильнюсский памятник Л. Гиры отправлен на склад. Obzor.lt. Обзор (13 сентября 2013). Праверана 3 студзеня 2014.
  5. Ramutis Karmalavičius Gira, Liudas. Lietuvių literatūros enciklopedija. Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas (2001).

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • История литовской литературы. — Вильнюс: Vaga, 1977. — С. 379—393.
  • Lietuvių rašytojai. Bibliografinis žodynas: A—J. — Vilnius: Vaga, 1979. — С. 541—560.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]