Людвіг Лазар Заменгоф

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Лю́двіг Ла́зар За́менгоф
Эліэзер Леві Саменгоф
1908-kl-t-zamenhof.jpg
Дата нараджэння:

15 снежня 1859({{padleft:1859|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:15|2|0}})

Месца нараджэння:

Беласток, Гродзенская губерня, Расійская імперыя

Дата смерці:

14 красавіка 1917({{padleft:1917|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:14|2|0}}) (57 гадоў)

Месца смерці:

Варшава, Каралеўства Польскае

Краіна:

Расійская імперыя

Навуковая сфера:

лінгвістыка

Вядомы як:

стваральнік эсперанта

Узнагароды і прэміі


Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна
Лю́двіг Ла́зар За́менгоф на ВікіСховішчы

Лю́двік Ла́зар Заменго́ф (ідыш: לײזער זאַמענהאָף; польск.: Ludwik Łazarz Zamenhof; эспер.: Ludoviko Lazaro Zamenhof; 15 снежня 1859, Беласток — 14 красавіка 1917, Варшава) — польскі[1] урач-акуліст і лінгвіст яўрэйскага паходжання, вядомы як стваральнік эсперанта - найбольш шырока вядомую з сканструяваных міжнародных моў[2]. Таксама вядомы пад псеўданімам Доктар Эсперанта, пад якім ён апублікаваў у 1887 годзе сваю працу «Міжнародная мова». У 18931897 гадах жыў і працаваў у Горадні.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Першыя гады 1859—1885[правіць | правіць зыходнік]

Лазар Маркавіч Заменгоф (пры нараджэнні Лейзар Мордхавіч Заменгоў)[3] нарадзіўся ў Беластоку, які знаходзіўся ў той час у Расійскай імперыі, першым дзіцём у яўрэйскай сям'і настаўніка нямецкай мовы рэальнага вучылішча Мардэхая (Марка) Фабіанавіча Заменгофа[4][5] і Разаліі Шалемаўны Заменгоф (у дзявоцтве Софер)[6][7]. Марк Фабіянавіч Заменгоф публікаваў у газеце «Гацэфіра» працы па філалогіі старажытнаяўрэйскай мовы, склаў вучэбныя дапаможнікі на іўрыце па яўрэйскаму веравучэнню, геаграфіі і мовазнаўству[8]. Бацькі ажаніліся ў 1858 годзе, за год да нараджэння сына. Пазней ў сям'і нарадзілася яшчэ пяцёра сыноў (Фелікс, Герш, Генрык, Ляон і Аляксандр) і пяць дачок (Фейгл (Фаня), Гітл, Сура-Двойра, Міна і Іда)У сям'і размаўлялі па-руску і на ідыш. Хлопчык яшчэ ў дзяцінстве авалодаў нямецкай і французскай мовамі, іўрытам, а падчас навучання ў гімназіі старажытнагрэчаскай і англійскай мовамі, латынню. Магчыма трохі валодаў іспанскай і літоўскай мовамі, а таксама валапюкам. У 1873 годзе сям'я пераехала ў Варшавау. У жніўні 1874 года Заменгоф паступіў у чатвёрты клас 2-й мужчынскай гімназіі.

Хаця большасць насельніцтва Беластока складалі размаўляўшыя на ідыш яўрэі, у горадзе таксама жылі палякі, немцы і беларусы. Міжэтнічныя аднсіны ў горадзе былі дастаткова напружанымі, і гэта засмучала маладога Людовіка. Ён меркаваў, што галоўная падстава нянавісці і забабонаў была ва ўзаемным непаразуменні, выкліканым адсутнасцю адной агульнай мовы, якая б гуляла ролю нейтральнага сродку зносін паміж людзьмі, які яналежаць да розных народаў і гавроаць на розных мовах.

Заменгоф вывучаў медыцыну ў Маскве (1879—1881), Варшаве (1881—1885), спецыялізаваўся ў афтальмалогіі ў Вене.

Прафесія і эсперанта 1885—1917[правіць | правіць зыходнік]

Яго першы праект па стварэнню штучнай мовы, Ligwe universala, быў гатовы ў пачатку зімы 1878 года, калі Заменгоф быў яшчэ гімназістам. Падчас святкавання свайго дня нараджэння ён разам з сябрамі па гімназіі пеў песню на гэтай мове. Але Заменгоф быў у той час занадта малады, каб апублікаваць сваю працу.

У 1881 годзе ён прыдумаў новы праект, які быў гатовы ў 1885 годзе і апублікаваны 26 ліпеня 1887 года — эсперанта.

Першы падручнік эсперанта Заменгоф змог выдаць дзякуючы грашовай падтрымцы з боку бацькі сваёй будучай жонкі: Клары Заменгоф (Зільбернік), з якой ён пабраўся шлюбам 9 жніўня таго ж года. Неўзабаве нарадзіліся дзеці — Адам (1888) і Сафія (1889); абодва сталі урачамі. У 1904 нарадзілася дачка Лідзія.

Спадзяючыся знайсці лепшы заробак, Заменгоф у кастрычніку 1893 года прыехаў у Гродна[9], дзе адчыніў афтальмалагічны кабінет у доме № 4 па вуліцы Паліцэйскай. Жыллё было нанята ў жанчыны нямецкага паходжання Луізы Рахманін.

У Гродна Заменгоф не толькі меў прыватную ўрачэбную практыку, але таксама ўдзельнічаў у працы Урачэбнага Таварыства Гродзенскай губерні. Таксама быў памочнікам суддзі ў Ведамасным Судзе ў Гродна. Па даследаванням беларускага гісторыка Ф. Ігнатовіча Заменгоф «удзельнічаў у працэсах, вылучаўся сваёй прынцыповасцю і суровасцю».

У 1889 годзе пасаг жонкі пайшоў на развіццё эсперанта. Заменгоф пачаў займацца ўрачэбнай дзейнасцю, але на працягу доўгага часу не меў дастаткова працы (і адноса плацёжаздольных пацыентаў), каб мець дастаткова сродкаў на жыццё, таму на працягу некалькіх гадоў не займаўся эсперанта. Заменгоф пакінуў Гродна у кастрычніку, і да 8 снежня 1897 года пасяліўся ў Варшаве, у небагатым яўрэйскім квартале.

Заменгоф быў першым перакладчыкам мастацкай літаратуры з натуральных моў на эсперанта і першым паэтам на эсперанта, «яшчэ з калыскі заручыўшым эсперанта з паэзіяў». Яго вершы прасякнуты ідэямі братэрства і рэлігійнасцю.

Шыльда на вуліцы Заменгофа ў Тэль-Авіве

Заменгоф стаў нефармальным лідэрам эсперанта-руха, хаця ён ніколі не імкнуўся да славы ці ўлады. Эсперантысты называлі яго Маэстра, але сам Заменгоф не люіў гэты тытул і адмаўляўся заняцьякм-нкбудзь афіцыйны пост унутры эсперанта-руха. З 1895 года ён адышоў ад звязанай з эсперанта дзейнасці, да якой вярнуўся толькі ў 1902 годзе, часткова ў сувязі з кантрактамм на напісанне кніг на эсперанта, падпісаным з французскім выдавецтвам «Ашэт» (Hachette).

29 ліпеня 1905 года у Францыі Заменгоф быў узнагароджаны Ордэнам ганаровага легіёна. У тым жа годзе 5-12 жніўня ён удзельнічаў у І Сусветным кангрэсе эсперантыстаў у французскім горадзе Булонь-сюр-Мэр, пасля чаго ўдзельнічаў у працы ўсіх Сусветны кангрэсаў эсперантыстаў да 1914 года. У 1914 годзе муж і жонка Заменгоф накіроўваліся ў Парыж на адкрыццё X сусветнага кангрэса эсперантыстаў, але 1 жніўня пачалася Першая сусветная вайна і цягнік, у якім яны ехалі, спынілі каля Кёльна ў Германіі. Расійскім удзельнікам прыйшлося вяртацца на радзіу вакольным шляхам праз нейтральныя краіны. Цяжкім ударам для Заменгофа стала гібель на фронце яго малодшага брата Аляксандра 18 ліпеня 1916 года

Заменгоф памёр з-за хваробы сэрца 14 красавіка 1917 года у акупаванай нямецкім войскам Варшаве і быў пахаваны на варшаўскіх яўрэйскіх могілках.

Ідэалагічныя пошукі[правіць | правіць зыходнік]

Спачатку Заменгоф імкнуўся да рускай культуры, але пасля яўрэйскіх пагромаў 18811882 гадоў, звярнуўся да сіянізму, заклікаючы яўрэяў да агульнай эміграцыі ў якую-небудзь краіну для стварэння яўрэскай дзяржавы. Спачатку ён думаў пра якое-небудзь месца ў Амерыцы, пасля пра Палесціну. Але ў 1885 вырашыў, што мэта сіянізму — Палесціна — не з'яўляецца рэальнай: іўрыт, па яго меркаванню, з'яўляўся мёртвай мовай, нацыянальнае пачуццё сярод яўрэяў ацэньваецца памылкова, і, самае галоўнае, Палесціна будзе для яўрэйскай нацыі занадта малой: у ёй змогуць пасяліцца не больш за 2 мільёны яўрэяў. Замест гэтага бачыў будучыню ў свеце, дзе рэлігійныя і моўныя бар'еры будуць зламаныя або пераадоленыя.

Пакінуў сіянізм у 1885 годзе, потым адмовіўся ўступіць у Яўрэйскую Эсперантысцкую Асацыяцыю, лічыў, што яўрэі не павінны ствараць сваю дзяржаву, але асімілявацца з якой-небудзь нацыяй. Заменгоф звярнуўся да інтэрнацыянальнай ідэі, моўным бокам якой з'яўлялася эсперанта, а ідэалагічнай — гамаранізм.

Заменгоф жадаў, каб нацыі зніклі, каб чалавецтва мела адну агульную мову і адну веру ў "найвышэшую істоту". Але потым ён некалькі змяніў свае погляды. Згодна з догмамі гамаранізма, кожная краіна мае нейтральнае імя (напрыклад, Петэрбургская дзяржава, замест Расіі), якім карыстаецца ўсё насельніцтва краіны. Кожны карыстаецца той мовай, якой аддае перавагу, але ў дзяржаўных установах павінны карыстацца нейтральнай мовай. У адносінах да рэлігіі люді застаюцца ў сваёй рэлігіі, калі гэтага жадаюць, але рэлігійныя догмы не павінны супярэчыць навуцы.

Нават сярод эсперантыстаў гамаранізм не меў поспеху, і зараз толькі нешматлікія называюць сябе гамараністамі. Аднадумцы пераконвалі Заменгофа, што гамаранізм можа пашкодзіць распаўсюджванню эсперанта.

У 1915 годзе Заменгоф напісаў заклік да дыпламатаў "Пасля Вялікай Вайны", у якім заклікаў прызнаць падчас перамоваў пасля Першай сусветнай вайны правы нацыянальных меньшасцяў.

Імя і псеўданімы[правіць | правіць зыходнік]

Сапраўднае імя Заменгофа было Эліезер, якое на ідыш мела форму Лейзер, па-руску — Лазар. Імя Людвік ён узяў у гонар Францыса Людвіга, які апублікаваў у 1652 годзе праект штучнай мовы, пра які Заменгоф чытаў падчас вучобы у Маскоўскім універсітэце. Ён пачаў падпісвацца Заменгоф замест Саменгоф пасля пачатку распаўсюджвання эсперанта. У канцы 19 стагоддзя, пасля таго, калі яго брат Леў Заменгоф пачаў падпісвацца «Д-р Л. Заменгоф», ён сам пачаў падпісвацца «Д-р Л. Л. Заменгоф».

Заменгоф карыстаўся шматлікімі псеўданімамі, найбольш вядомы з якіх — Доктар Эсперанта, пад якім ён апублікаваў свой праект штучнай мовы, ад якога з цягам часу утварылася імя мовы.

Іншыя псеўданімы, якія ўжываў Заменгоф — Gamzefon (Hamzefon), Hemza, Amiko, N. N., Anna N., Homo sum, Homarano, D-ro X.

Публікацыі[правіць | правіць зыходнік]

Ушанаванне[правіць | правіць зыходнік]

Дзень Заменгофа[правіць | правіць зыходнік]

Дзень нараджэння Заменгофа - 15 снежня - адзначаецца эсперантыстамі ва ўсім свеце як Zamenhofa Tago, да якога бываюць прымеркаваныя розныя мерапрыемствы - канцэрты, кніжныя выставы і г. д.

Вуліцы Заменгофа[правіць | правіць зыходнік]

Бююст Заменгофа ў Вене

Малая планета[правіць | правіць зыходнік]

Помнікі[правіць | правіць зыходнік]

У некалькіх гарадах света ўсталяваны помнікі і памятныя знакі Заменгофу. Сярод іх:

У філатэліі[правіць | правіць зыходнік]

Паштовая марка ГДР да 100-годдзя эсперанта з партрэтам Заменгофа
  • Заменгофу прысвечаны паштовыя маркі розных краін.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6)
  • Шаблон:ВТ-ЕЭБЕ
  • Aleksander Korĵenkov. Homarano. Nova biografio de L. L. Zamenhof. Kuneeldonis «Sezonoj» kaj Litova Esperanto-Asocio. 2009. 320 p. (эсп.) 

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі