Людвіг Лазар Заменгоф

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Лю́двіг Ла́зар За́менгоф
Эліэзер Леві Саменгоф
1908-kl-t-zamenhof.jpg
Дата нараджэння:

15 снежня 1859(1859-12-15)

Месца нараджэння:

Беласток, Гродзенская губерня, Расійская імперыя

Дата смерці:

14 красавіка 1917(1917-04-14) (57 гадоў)

Месца смерці:

Варшава, Каралеўства Польскае

Краіна:

Сцяг Расійскай імперыі Расійская імперыя

Навуковая сфера:

лінгвістыка

Вядомы як:

стваральнік эсперанта

Узнагароды і прэміі


Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна

Лю́двік Ла́зар Заменго́ф (ідыш: לײזער זאַמענהאָף; польск.: Ludwik Łazarz Zamenhof; эспер.: Ludoviko Lazaro Zamenhof; 15 снежня 1859, Беласток — 14 красавіка 1917, Варшава) — урач і лінгвіст, вядомы як стваральнік эсперанта. У 18931897 гадах жыў і працаваў у Горадні.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Першыя гады 1859—1885[правіць | правіць зыходнік]

Заменгоф нарадзіўся ў Беластоку, які знаходзіўся ў той час у Расійскай імперыі, у яўрэйскай сям'і настаўніка нямецкай мовы Мардэхая (Марка) Заменгофа і Разаліі (у дзявоцтве Софер). У сям'і размаўлялі па-руску і на ідыш. Хлопчык яшчэ ў дзяцінстве авалодаў нямецкай і французскай мовамі, іўрытам, а падчас навучання ў гімназіі старажытнагрэчаскай і англійскай мовамі, латынню. Магчыма трохі валодаў іспанскай і літоўскай мовамі, а таксама валапюкам.

Заменгоф вывучаў медыцыну ў Маскве (1879—1881), Варшаве (1881—1885), спецыялізаваўся ў афтальмалогіі ў Вене.

Прафесія і эсперанта 1885—1917[правіць | правіць зыходнік]

Яго першы праект па стварэнню штучнай мовы, Ligwe universala, быў гатовы ў пачатку зімы 1878 года, калі Заменгоф быў яшчэ гімназістам. Падчас святкавання свайго дня нараджэння ён разам з сябрамі па гімназіі пеў песню на гэтай мове. У 1881 годзе ён прыдумаў новы праект, які быў гатовы ў 1885 годзе і апублікаваны 26 ліпеня 1887 года — эсперанта.

Першы падручнік эсперанта Заменгоф змог выдаць дзякуючы грашовай падтрымцы з боку бацькі сваёй будучай жонкі: Клары Заменгоф (Зільбернік), з якой ён пабраўся шлюбам 9 жніўня таго ж года. Неўзабаве нарадзіліся дзеці — Адам (1888) і Сафія (1889); абодва сталі урачамі. У 1904 нарадзілася дачка Лідзія.

Спадзяючыся знайсці лепшы заробак, Заменгоф у кастрычніку 1893 года прыехаў у Гродна, дзе адчыніў афтальмалагічны кабінет у доме № 4 па вуліцы Паліцэйскай. Жыллё было нанята ў жанчыны нямецкага паходжання Луізы Рахманін.

Заменгоф, які не валодаў уласнай нерухомай маёмасцю, жыў разам з жонкай — Кларай Аляксандраўнай (якая нарадзілася ў Каўнасе, дзе скончыла гімназію) і дзецьмі: Адамам і Сафіяй, якія вучыліся дома. Жонка не працавала. Яны дэкларавалі, што паходзяць з месцічаў, па веравызнанні — іудзеі, мову, якой карыстаюцца ў сям'і, назвалі рускую. Сям'я мела двух служанак: 23-гадовую пакаёўку польскага паходжання Соф'ю Антонаўну Баранцэвіч, сялянку з былой шляхецкай сям'і, якая працавала тут да 1895 года, і 37-гадовую паварыху, сялянку, каталіцкага веравызнання, з вёскі Сухаволя.

У Гродна Заменгоф не толькі меў прыватную ўрачэбную практыку, але таксама ўдзельнічаў у працы Урачэбнага Таварыства Гродзенскай губерні. Таксама быў памочнікам суддзі ў Ведамасным Судзе ў Гродна. Па даследаванням беларускага гісторыка Ф. Ігнатовіча Заменгоф «удзельнічаў у працэсах, вылучаўся сваёй прынцыповасцю і суровасцю».

У 1889 годзе пасаг жонкі пайшоў на развіццё эсперанта. Заменгоф пачаў займацца ўрачэбнай дзейнасцю, але на працягу доўгага часу не меў дастаткова працы (і адноса плацёжаздольных пацыентаў), каб мець дастаткова сродкаў на жыццё, таму на працягу некалькіх гадоў не займаўся эсперанта. Заменгоф пакінуў Гродна у кастрычніку, і да 8 снежня 1897 года пасяліўся ў Варшаве, у небагатым яўрэйскім квартале. Толькі каля 1900 года ён крыху палепшыў свой фінансавы стан.

У той час эсперанта мела поспех у Заходняй Еўропе. Як супрацоўнік эсперантамоўнага журнала La Revuo і як аўтар у выдавецтве Hachette, ён меў дастаткова даходу, каб удзельнічаць у Сусветных Кангрэсах эсперантыстаў. Заменгоф наведваў усе Сусветныя Кангрэсы.

На пачатку Першай сусветнай вайны Заменгоф ехаў на дзесяты Сусветны Кангрэс эсперантыстаў. З-за ваенных падзей паміж Расіяй і Германіяй быў вымушаны вярнуцца ў Варшаву праз Скандынавію. У Варшаве займаўся галоўным чынам перакладамі казак Андэрсэна і частак Старога Запавету. З-за хваробы кінуў урачэбную практыку, якой заняўся яго сын Адам.

Падчас сваёй эсперантысцкай дзейнасці Заменгоф напісаў некалькі эсперантамоўных вершаў, пераклаў на эсперанта малітву «Ойча наш», Стары запавет, творы Генрыха Гейнэ, Чарльза Дыкенса , Уільяма Шэкспіра, Мікалая Гогаля, Ганса Хрысціяна Андэрсена, Ёагана Вольфганга Гётэ, Фрыдрыха Шылера, Элізы Ажэшка.

Заменгоф памёр з-за хваробы сэрца ў 1917 годзе.

Ідэалагічныя пошукі[правіць | правіць зыходнік]

Спачатку Заменгоф імкнуўся да рускай культуры, але пасля яўрэйскіх пагромаў 18811882 гадоў, звярнуўся да сіянізму, заклікаючы яўрэяў да агульнай эміграцыі ў якую-небудзь краіну для стварэння яўрэскай дзяржавы. Спачатку ён думаў пра якое-небудзь месца ў Амерыцы, пасля пра Палесціну. Але ў 1885 вырашыў, што мэта сіянізму — Палесціна — не з'яўляецца рэальнай: іўрыт, па яго меркаванню, з'яўляўся мёртвай мовай, нацыянальнае пачуццё сярод яўрэяў ацэньваецца памылкова, і, самае галоўнае, Палесціна будзе для яўрэйскай нацыі занадта малой: у ёй змогуць пасяліцца не больш за 2 мільёны яўрэяў. Замест гэтага бачыў будучыню ў свеце, дзе рэлігійныя і моўныя бар'еры будуць зламаныя або пераадоленыя.

Пакінуў сіянізм у 1885 годзе, потым адмовіўся ўступіць у Яўрэйскую Эсперантысцкую Асацыяцыю, лічыў, што яўрэі не павінны ствараць сваю дзяржаву, але асімілявацца з якой-небудзь нацыяй. Заменгоф звярнуўся да інтэрнацыянальнай ідэі, моўным бокам якой з'яўлялася эсперанта, а ідэалагічнай — гамаранізм.

Заменгоф жадаў, каб нацыі зніклі, каб чалавецтва мела адну агульную мову і адну веру ў "найвышэшую істоту". Але потым ён некалькі змяніў свае погляды. Згодна з догмамі гамаранізма, кожная краіна мае нейтральнае імя (напрыклад, Петэрбургская дзяржава, замест Расіі), якім карыстаецца ўсё насельніцтва краіны. Кожны карыстаецца той мовай, якой аддае перавагу, але ў дзяржаўных установах павінны карыстацца нейтральнай мовай. У адносінах да рэлігіі люді застаюцца ў сваёй рэлігіі, калі гэтага жадаюць, але рэлігійныя догмы не павінны супярэчыць навуцы.

Нават сярод эсперантыстаў гамаранізм не меў поспеху, і зараз толькі нешматлікія называюць сябе гамараністамі. Аднадумцы пераконвалі Заменгофа, што гамаранізм можа пашкодзіць распаўсюджванню эсперанта.

У 1915 годзе Заменгоф напісаў заклік да дыпламатаў "Пасля Вялікай Вайны", у якім заклікаў прызнаць падчас перамоваў пасля Першай сусветнай вайны правы нацыянальных меньшасцяў.

Імя і псеўданімы[правіць | правіць зыходнік]

Сапраўднае імя Заменгофа было Эліезер, якое на ідыш мела форму Лейзер, па-руску — Лазар. Імя Людвік ён узяў у гонар Францыса Людвіга, які апублікаваў у 1652 годзе праект штучнай мовы, пра які Заменгоф чытаў падчас вучобы у Маскоўскім універсітэце. Ён пачаў падпісвацца Заменгоф замест Саменгоф пасля пачатку распаўсюджвання эсперанта. У канцы 19 стагоддзя, пасля таго, калі яго брат Леў Заменгоф пачаў падпісвацца «Д-р Л. Заменгоф», ён сам пачаў падпісвацца «Д-р Л. Л. Заменгоф».

Заменгоф карыстаўся шматлікімі псеўданімамі, найбольш вядомы з якіх — Доктар Эсперанта, пад якім ён апублікаваў свой праект штучнай мовы, ад якога з цягам часу утварылася імя мовы.

Іншыя псеўданімы, якія ўжываў Заменгоф — Gamzefon (Hamzefon), Hemza, Amiko, N. N., Anna N., Homo sum, Homarano, D-ro X.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6)

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]