Літоўская мова

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Літоўская мова
Саманазва:

Lietuvių kalba

Краіны:

Беларусі, Польшчы і 14 іншых краінах

Рэгіёны:

Літва, Беларусь, Польшча і іншыя

Афіцыйны статус:

Літве, Еўрапейскі Саюз

Арганізацыя, якая рэгулюе:

Дзяржаўнай камісіяй літоўскай мовы (Valstybinė lietuvių kalbos komisija)

Агульная колькасць носьбітаў:

4 мільёны

Класіфікацыя
Катэгорыя:

Мовы Еўразіі

Індаеўрапейская

Балцкія
Усходнебалцкія
Літоўская
Моўныя коды
ISO 639-1:

lt

ISO 639-2:

lit

ISO 639-3:

lit

Гл. таксама: Праект:Лінгвістыка

Літо́ўская мо́ва (літ.: lietuvių kalba) — мова ўсходнебалтыйскай падгрупы балтыйскіх моў, якой карыстаецца каля 4 млн асоб — галоўным чынам, літоўцы — у Літве, а таксама ў Беларусі, паўночна-ўсходняй Польшчы, Расіі, ЗША, Канадзе, Аўстраліі і Германіі. З'яўляецца дзяржаўнай мовай Літвы.

Вылучэнне з цэнтральнай групы балтыйскіх моў і складванне ранніх форм літоўскай мовы адносяць да V—VII стст.[1] Сучасныя формы пачалі складвацца пасля XIII ст. у выніку цеснага ўзаемадзеяння ўсходнебалтыйскіх моў, якія апынуліся ў межах Вялікага Княства Літоўскага[2]. Першыя пісьмовыя помнікі з'явіліся ў XVI ст.

Сучасная літоўская літаратурная мова пачала стварацца з 1880-х гг. на аснове балцкіх гаворак вакол горада Марыямпале (па сучаснай класіфікацыі — сувалкійская гаворка аўкштайцкага дыялекта літоўскай мовы, складзеная пад уплывам гаворак яцвягаў[3][4]). Алфавіт літаратурнай мовы на лацінскай графічнай аснове.

Лінгвісты вылучаюць дзве групы гаворак (дыялектаў): аўкштайцкая група гаворак (дыялект) і жамойцкая група гаворак (дыялект), якія ў сваю чаргу падзяляюцца на паддыялекты[5].

Алфавіт[правіць | правіць зыходнік]

Дзеля запісу літоўскай мовы з XVI ст. выкарыстоўваецца трохі змененая лацінка. Гвалтоўнае насаджэнне кірыліцы, якое адбывалася ў другой палове 1860-х гадоў, выклікала супраціўленне і вынікаў не прынесла. У 19011905 гадах была праведзена рэформа правапісу, калі былі ўнесены змены таксама і ў алфавіт.

Літоўскі алфавіт складаецца з 32 літар: a ą b c č d e ę ė f g h i į y j k l m n o p r s š t u ų ū v z ž

Дзеля запісу некаторых зычных і галосных гукаў выкарыстоўваюцца камбінацыі, напрыклад, ch — х.

Граматыка[правіць | правіць зыходнік]

Граматыка літоўскай мовы няпростая, але падпарадкаваная строгім правілам. Літоўская — мова з развітай сістэмай флексій, што робіць яе падобнай на лацінскую, асабліва ў сваім фіксаванні склонавых канчаткаў і выкарыстанні для апісання назоўнікаў размешчаных перад ім прыметнікаў ці іншых назоўнікаў, якія ставяцца ў родным склоне. Адрозніваецца сем склонаў назоўнікаў (linksniai): vardininkas (назоўны), kilmininkas (родны), naudininkas (давальны), galininkas (вінавальны), įnagininkas (творны), vietininkas (месны) i šauksmininkas (клічны).

У літоўскай мове няма артыкляў.

Існуе чатыры часы дзеясловаў: цяперашні, будучы, мінулы, радзей выкарыстоўваецца шматразовы мінулы.

Літоўская мова адрозніваецца багаццем форм дзеепрыметнікаў, якіх некалькі дзесяткаў.

Націск з'яўляецца рухомым і свабодным, што азначае, што можа падаць на любы склад у выразе, а таксама змяняць сваю пазіцыю пры змене выразу.

Літоўская мова вельмі цікавая для мовазнаўства, бо шмат у чым захавала першапачатковую фанетыку і марфалагічныя асаблівасці індаеўрапейскай мовы.

Лексіка[правіць | правіць зыходнік]

Базавая лексіка літоўскай мовы мае невялікую колькасць запазычанняў. Ёсць старыя запазычанні (senieji skoliniai) з моў суседніх рэгіёнаў. Сярод іх: stiklas (шкло), muilas (мыла), gatvė ад славянскага «гатво», дарога, spinta ад нямецкага der Spind. Прысутнічаюць таксама словы лацінскага і грэчаскага паходжання (ciklas, schema і г.д.). Пасля аднаўлення Літвой незалежнасці ўзмацняецца ўплыў англійскай мовы (hakeris, singlas і іншыя).

Гаворкі літоўскай мовы[правіць | правіць зыходнік]

Карта дыялектаў літоўскай мовы
жамойцкая гаворка      заходнежамойцкі дыялект паўночнажамойцкі дыялект:      крэцінгскія гаворкі      цяльшэйскія гаворкі паўднёважамойцкі дыялект:      варняйскія гаворкі      расейняйскія гаворкі аўкштайцкая гаворка заходнеаўкштайцкі дыялект:      шаўляйскія гаворкі      каўнаскія (сувалкійскія) гаворкі      клайпедскія гаворкі усходнеаўкштайцкі дыялект:      панявежскія гаворкі      шырвінцкія гаворкі      анікшчэйскія гаворкі      купішкенскія гаворкі      уцянскія гаворкі      вільнюскія гаворкі      паўднёвааўкштайцкі (дзукійскі) дыялект

Літоўская мова падзяляецца на дзве асноўныя гаворкі (дыялекты): аўкштайцкая гаворка (aukštaičių tarmės) і жамойцкая гаворка (žemaičių tarmės). У аўкштайцкай гаворцы вылучаюць тры асноўныя групы гаворак (паддыялекты): усходняя, заходняя і паўднёвая (дзукская). У жамойцкай гаворцы (дыялекце) таксама вылучаюць тры групы гаворак (паддыялекты): заходняя, паўночная і паўднёвая. Часам жамойцкая гаворка разглядаецца як асобная жамойцкая мова.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Языки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 34.
  2. Языки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 34—35; Балтийские языки
  3. На тэрыторыі вакол гарадоў Марыямпале і Сувалкі ў старажытнасці жыло заходнебалцкае племя яцвягаў. Паводле даследаванняў сучаснага літоўскага лінгвіста Зігмаса Зінкявічуса менавіта на базе гаворак яцвягаў у Вялікім Княстве Літоўскім былі складзены сучасныя паўднёвыя гаворкі аўкштайцкага дыялекта літоўскай мовы, якія далі пачатак сучаснай літоўскай літаратурнай мове, надаўшы ёй пазней арэол вельмі старажытнай мовы ў цэлым. Гл.: Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы... С. 100. Балцкія гаворкі ў Вільні і Віленшчыне не захаваліся да нашага часу, бо яшчэ ў часы існавання Вялікага Княства Літоўскага яны былі выцеснены ці заменены славянскімі гаворкамі.
  4. Языки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 95.
  5. Языки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 94, 146.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Александравичюс, Ю.Ю. Литовский язык : [самоучитель] / Ю.Ю. Александравичюс. — Вильнюс : Мокслас, 1989. — 533 с.
  • Амбразас, В. Литовский язык / В. Амбразас, В. Вайткявичюте, А. Валяцкене и др. — В кн.: Языки народов СССР. — Москва : АН СССР, 1966. — Т. I.
  • Балтийские языки в настоящем и прошлом / АН ЛатвССР, Ин-т языка и литературы ; ред. А. Блинкена. — Рига : Зинатие, 1985. — 249 с.
  • Вячорка, В. Кароткая граматыка літоўскай мовы. Мінск, 2010. — 116 с. (Серыя «Беларускія ЕўраГраматыкі») ISBN 978-985-448-091-6
  • Грамматика литовского языка / Грамматика литовского языка / АН ЛитССР, Ин-т литов. яз. и лит.; ред. В. Амбразас. — Вильнюс, 1985. — 800 с.
  • Зинкявичюс, З. Литовская диалектология / З. Зинкявичюс. — Вильнюс : Минтис, 1966. — 542 с.
  • Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы / З. Зинкявичюс, А. Лухтанас, Г. Чеснис. — Вильнюс : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. — 144 с.
  • Молчанова, А.А. Балтийские славяне и северо-западная Русь в раннем средневековье / А.А. Молчанова. — Москва : Московский педагогический государственный университет, 2007. — 279 с.
  • Языки мира: Балтийские языки / РАН. Ин-т языкознания; Ред. кол.: В.Н. Топоров, М.В. Завьялова, А.А. Кибрик и др. — Москва : Academia, 2006. — 224 с.
  • Vaitekūnas, S. The Population of Lithuania / S. Vaitekūnas. — Vilnius : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2009. — 150 с.
  • ENCYCLOPEDIA LITUANICA I—VI. Boston, 1970—1978.
  • Gertrud Bense u.a.: Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena. Mayer Verlag GmbH, Jena/Erlangen (1994), ISBN 3925978380
  • Jähnert, Katrin. Litauisch — Wort für Wort. REISE KNOW-HOW Verlag Peter Rump GmbH, Bielefeld (2003), ISBN 3-89416-244-9
  • Križinauskas, J.A. Vokiečių-lietuvių lietuvių-vokiečių kalbų žodynas. Deutsch-litauisches litauisch-deutsches Wörterbuch / J.A. Križinauskas. — Vilnius : TEV Verlag, 2003. ISBN 9986-546-94-X
  • Lietuvių kalbos žodynas, t. 1-8, Vilnius, 1941-1970.
  • Lietuvių kalbos gramatika, t. 1-2, Vilnius, 1965-1971.
  • Schleicher, August. Handbuch der litauischen Sprache. — Bde. — 1856/1857.
  • Zinkevičius, Z. Lietuvių dialektologija, Vilnius, 1966.
  • Zinkevičius, Z. Lietuvių kalbos dialektologija. Vilnius, 1994
  • Zinkevičius, Z. Lietuviu kalbos istorija / Z. Zinkevičius; Rec. V. Ambrazas. — T.6, Lietuviu kalba naujaisiais laikais. — Vilnius : Mokslo ir encikl. l-kla, 1994. — 394 p.
  • Zinkevičius, Z. Lietuviu kalbos istorija  : rodykles ir bibliogr. / Z. Zinkevičius. — T.6, Lietuviu kalba naujaisiais laikais. — Vilnius : Mokslo ir encikl. l-kla, 1995. — 374 p.
  • Zinkevičius, Z. The history of the Lithuanian language / Z. Zinkevičius ; Inst. of Lithuanian lang.; Ed. R. Bendes. — Vilnius : Mokslo ir encikl. l-kla, 1996. — 333 p.
  • Kazlauskas, J. Lietuvių kalbos istorinė gramatika, Vilnius, 1968.
  • Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius, 1972.
  • Remys, E. Review of Modern Lithuanian Grammar/ E. Remys ; Lithuanian Research and Studies Center. — Chicago, 2003.
  • Schmalstieg, W.R. Early Lithuanian Grammars // Lituanus. — Vol. 28, No.1/1982.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае раздзел, напісаны
літоўскай

Сцяг Еўрасаюза Афіцыйныя мовы Еўрапейскага Саюза Сцяг Еўрасаюза
англійская | балгарская | венгерская | іспанская | грэчаская | дацкая | ірландская | італьянская | латышская | літоўская | мальтыйская | нідэрландская | нямецкая | партугальская | польская | румынская | славацкая | славенская | фінская | французская | чэшская | шведская | эстонская