Маліна звычайная

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Маліна звычайная
Маліна
Плады маліны
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Rubus idaeus L.

Сінонімы
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS   24947
NCBI   32247
EOL   11161286
GRIN   t:32348
IPNI   298089-2
TPL   tro-27800177

Маліна звычайная, або чырвоная[3] (Rubus idaeus) — расліна сямейства ружавых. З'яўляецца дыагнастычным відам для класу расліннасці Epilobietea angustifolii.

Расце па высечках, лясах, хмызняках, берагах рэк. Часта разводзіцца ў садах.

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Rubus idaeus - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-124.jpg

Маліна звычайная — лістападны паўкуст са шматгадовым карэнішчам, з якога развіваюцца двухгадовыя надземныя сцеблы вышынёй 1,5-2,5 метра.

Карэнішча звілістае, дравяністае, са шматлікімі даданымі каранямі, якія ўтвараюць магутную разгалінаваную сістэму.

Сцеблы прамастаячыя. Парасткі першага года травяністыя, зялёныя з шызым налётам, сакавітыя, пакрытыя тонкімі, звычайна частымі мініятурнымі шыпамі. На другі год парасткі дранцвеюць і набываюць карычневы колер, адразу пасля плоданашэння засыхаюць, але з таго ж кораня на наступны год вырастаюць новыя сцеблы.

Лісце авальнае, чарговае, чэрашковае, складанае, няпарнаперыстае з 3—7 (звычайна 3—5) пільчастымі, зверху амаль голымі, знізу лямцава-апушанымі лісточкамі. Зверху цёмна-зялёнае, знізу бялёсае, апушана дробнымі валасінкамі.

Кветкі 5-пялёсткавыя, белаватыя, каля 1 см у папярочніку, сабраныя ў невялікія пэндзлепадобныя суквецці, размяшчаюцца на верхавінах сцеблаў або ў пазухах лісця. Пялёсткі карацей долей кубачка. У сярэдняй паласе Расіі маліна квітнее з чэрвеня па ліпень, часам аж да жніўня. У Беларусі цвіце ў маі-чэрвені, ягады выспяваюць у ліпені.

Плады ўяўляюць сабой сакаўныя невялікія валасістыя касцянкі, зрослыя на кветаложы у складаны плод. Плод, як правіла, чырвонага колеру (ад ружовага да насычанага бардовага), аднак сустракаюцца сарты жоўтага і нават чорнага колеру (ажынападобныя)[4].

Плады з'яўляюцца звычайна на другі год. У першы год на парастках замяшчэння ў пазухах лісця толькі закладваюцца 2 кветкавыя пупышкі, з якіх на другі год адрастаюць пладовыя галінкі. У паўднёвых раёнах плады з'яўляюцца і на парастках першага года ў сярэдзіне восені. Існуюць таксама ремантантныя сарты маліны, адаптаваныя да ўмоў сярэдняй паласы Расіі, здольныя пладаносіць на парастках першага года[5].

Хімічны склад[правіць | правіць зыходнік]

Плады ўтрымліваюць да 11 % цукраў (глюкозу, фруктозу, пентозу), сляды эфірнага масла, пекцінаыя і бялковыя рэчывы, слізь, вітаміны C, A, B; 1-2 % арганічных кіслот (яблычная, цытрынавая, вінная, саліцылавая і інш .), спірты (вінны, ізаамілавы, фенілэцілавы), кетоны (ацэтаін, дыацэціл, β-янон), антацыяны цыянін, кацехіны (D-кацехіны, L-эпігалакацехін), да 0,3 % дубільных рэчываў[6][7].

3 мінеральных злучэнняў мякаць пладоў маліны ўтрымлівае шмат жалеза.

Насенне ўтрымлівае да 22 % тлустага алею[7].

Значэнне і ўжыванне[правіць | правіць зыходнік]

Плады маліны

Ягады маліны маюць выдатныя смакавыя якасці. Плады маліны ўжываюць як свежымі, так і марожанымі або выкарыстоўваюць для падрыхтоўкі варэння, жэле, мармеладу, сокаў. Малінавыя віны, настойкі, лікёры валодаюць высокімі смакавымі якасцямі.

У якасці лекавай сыравіны выкарыстоўваюць плады маліны (лац.: Fructus Rubi idaei). Плады збіраюць спелымі, без кветаножак і кветкаложа. Сушаць пасля папярэдняга правяльвання у сушылках пры тэмпературы 50-60° C, расклаўшы сыравіну тонкім пластом на тканіне або паперы[8]. У медыцыне сушаныя плады ўжываюцца як патагонны сродак, сіроп — для паляпшэння густу мікстуры.

У выкарыстоўваюцца плады і лісце пры прастудзе, грып, як гарачкапаніжальны сродак.

Саліцылавая кіслата пладоў аказвае патагоннае, гарачкапаніжальнае і супрацьпрастуднае дзеянне. Сухія ягады маліны ў народнай медыцыне заварваюць як асобна, так і ў патагонных зборах пры прастудных захворваннях, грыпе, ангінах. Маліна карысная пры малакроўі, атэрасклерозе і гіпертанічнай хваробе. Сіроп са свежых ягад дабаўляюць у непрыемныя на смак і пах лякарствы. Як вонкавы сродак маліну выкарыстоўваюць для выдалення вугроў і прышчоў. У народнай медыцыне адвары і настоі лісця і кветак маліны ўжываюць пры кашлі, як адхарквальны сродак, пры ліхаманкавым стане, захворваннях горла, вачэй. Водныя настоі лісця выкарыстоўваюць пры энтэрытах, калітах, а таксама пры скурных хваробах, імі палошчуць горла пры стаматытах і ангінах[9].

Меданос. Дзякуючы таму, што кветка маліны нахілена ўніз, пчала, якая здабывае нектар, знаходзіцца як бы пад натуральным падстрэшкам і можа працаваць нават падчас дробнага цёплага дажджу. З нектара, сабранага з 1 га квітнеючай лясной маліны, пчолы атрымліваюць 70 кг мёду, а з 1 га садовай маліны — 50 кг. Малінавы мёд змяшчае 41,34 % левулезы і 33,57 % глюкозы, валодае прыемным пахам і густам[10]. Пчолы, збіраючы нектар, павялічваюць ураджайнасць маліны на 60-100 %[11].

Лісце можа служыць для заварванне гарбаты. Яно змінаецца рукамі, лісце вылучае сок і чарнее, а затым іх сушаць на печы.

Распаўсюджанне[правіць | правіць зыходнік]

Расце ў сырых лясах, хмызняках, на ўзлесках, на высечках, га́рах, лясных палянах і прасеках, сярод іншых кустоў па берагах рэк і ў ярах. Сустракаецца ў еўрапейскай частцы Расіі, Украіне, на Каўказе, у Сібіры; распаўсюджана ў Беларусі[12]. Шырока культывуецца як ягадная расліна.

Краіны-лідэры па вырошчванні маліны:

Вытворчасць маліны па гадах (FAOSTAT)
тыс. тон.
Краіна 1985 1995 2005
Сцяг Расіі Расія 0 85 175
Сцяг Сербіі і Чарнагорыі Сербія і Чарнагорыя 0 53 90
Сцяг ЗША ЗША 14 32 62
Сцяг Польшчы Польшча 38 40 38
Сцяг Германіі Германія 26 27 20
Сцяг Украіны Украіна 0 8 20
Сцяг Канады Канада 15 20 13
Сцяг Вялікабрытаніі Вялікабрытанія 23 11 11
Сцяг Венгрыі Венгрыя 26 18 10
Сцяг Францыі Францыя 6 7 8

Агратэхніка[правіць | правіць зыходнік]

Маліна патрабавальная да ўрадлівасці, паветра- і вільгацезабеспячэння верхняга перагнойнага гарызонта глебы, дзе размешчана асноўная маса каранёў. Таму пад перадпасадачную апрацоўку глебы ўносяць высокія дозы арганічных і мінеральных угнаенняў. Пасадку маліны праводзяць восенню або вясной. Адлегласць паміж кустамі: пры куставым спосабе вырошчвання 0,7—1 м, пры палосным — 0,25—0,5 м. Добрыя ўраджаі магчымы толькі пры шпалернай культуры. На ўзроўні сярэдняй вышыні парасткаў нацягваюць два паралельныя рады дроту або сінтэтычнага шпагату з абодвух бакоў паласы раслін, шырынёй 30—50 см. Пры куставым спосабе вырошчвання парасткі падвязваюць веерам — да аднараднай шпалеры з двух радоў дроту[9].

Далейшы догляд за насаджэннямі заключаецца ў рыхленні глебы і знішчэнні пустазелля, абрэзцы кустоў, унясенні ўгнаенняў, правядзенні паліваў, барацьбе са шкоднікамі і хваробамі. Глеба ў радах і міжрадкоўях павінна быць рыхлая, без пустазелля, а ў радах (палосах) — пад пастаянным слоем 10—15-сантыметровай мульчы з торфу, перагною і інш[9].

Калі каранёвыя парасткі дасягнуць вышыні 30—50 см, праводзяць нарміроўку маладых парасткаў, спалучаючы з рыхленнем глебы. Пасля апошняга збору ягад усе парасткі, якія адплоданасілі, выразаюць да ўзроўню глебы. Зімой маліна можа падмярзаць, гэта звязана не толькі з вялікімі маразамі, але і з рэзкімі перападамі тэмператур. Найбольш просты спосаб аховы маліны ад падмярзання — прыгінанне парасткаў да зямлі[9].

Шкоднікі[правіць | правіць зыходнік]

Пашкоджанні парасткаў[правіць | правіць зыходнік]

  • Pennisetia hylaeiformis (syn. Bembecia hylaeiformis) Lasp.. Матылёк з кантрасна афарбаваным сінявата-чорным целам, з празрыстымі шклопадобнамі крыламі, некалькі нагадвае вос. Кукалка карычневая. Даўжыня гусеніц да 30 мм. Гусеніцы зімуюць ўнутры сцеблаў у іх заснавання. З вясны актыўна сілкуюцца, выядаючы іх асяродак. Скончыўшы развіццё, усярэдзіне хадоў ператвараюцца ў кукалак, папярэдне зрабіўшы некалькі адтулін для выхаду матылькоў. Матылькі з'яўляюцца ў чэрвені — ліпені і адкладаюць яйкі на глебу каля аснаванняў сцеблаў. Якія выйшлі з яек гусеніцы ўгрызаюцца ў сцеблы і карані, выклікаючы на іх ўздуцці. Пашкоджаныя сцеблы слаба пладаносяць, падсыхаюць, надломваюцца у аснавання.
У якасці прафілактыкі рэкамендуецца дбайная нізкая выразка і спальванне пашкоджаных і завялых парасткаў і своечасовае выдаленне адпладанасіўшых сцеблаў[13].
Распаўсюджанне: Амурская вобласць, поўдзень Хабараўскага края, Сахалінская вобласць, Прыморскі край; лясная і лесастэпавая зоны. Умераная Еўразія[14].

Пашкоджанні бутонаў[правіць | правіць зыходнік]

Пашкоджанні пладоў[правіць | правіць зыходнік]

  • Малінны жук звычайны (Byturus tomentosus). Дарослыя жукі і лічынкі пашкоджваюць ягады і кветкі. Жукі зімуюць у глебе на глыбіні 5-10 см паблізу кустоў маліны. Па заканчэнні зімоўкі сілкуюцца тычачкамі і песцікамі кветак розных раслін, а затым пераходзяць на маліну, ядучы маладыя лісце і выгрызаючы змесціва бутонаў. Яйцакладка ажыццяўляецца на маладыя лісточкі, а затым у маладыя кветкі. Лічынкі сілкуюцца пладаложам, а часам і касцяніцай, з-за чаго ва ўжытку ягады называюць «чарвівыя». Акукліванне лічынак адбываецца ў глебе[19].
  • Lampronia corticella L.. Пярэднія крылы 5-7 мм даўжынёй, шэра-карычневыя з фіялетавым адлівам, ўпрыгожаны залаціста-жоўтымі плямамі рознай велічыні, з якіх два найбольш буйных прымыкаюць да задняга краю. Вусікі кароткія. Еўразійскі лясны від. Матылькі лятаюць днём, у канцы чэрвеня і ліпені. Гусеніцы насяляюць на маліне[20].

Пашкоджанні пупышак[правіць | правіць зыходнік]

  • Incurvaria rubiella Bjerk.. Маленькі начны матылёк з жоўтай галавой. Размах крылаў 11-14 мм. Пярэднія крылы пурпурна-карычневыя, бліскучыя з жоўтымі крапінкамі. Заднія крылы шэрыя з чорнымі серабрыстымі махрамі. Зімуе ў стадыі вусеня ў маленькіх белых шчыльных коканах пад адсталай карой старых сцеблаў маліны, у пяньках або на паверхні глебы. Ранняй вясной гусеніцы выходзяць з коканаў і пранікаюць у пупышкі маліны. Пашкоджаныя пупышкі засыхаюць, развіваюцца толькі адзінкавыя лісточкі. Сілкуючыся змесцівам пупышкі, вусень прагрызае ход да сярэдзіны парасткаў. Скончыўшы харчаванне, акукляюцца ў сярэдзіне парасткаў або ўнутры пупышкі. Кукалкі карычневыя, 5-8 мм. Праз некалькі дзён з кукалак выходзяць матылькі. Лёт адбываецца ў перыяд цвіцення маліны. Яйкі адкладаюцца па адным у кожнай кветцы. Вусені сілкуюцца пладаложам ягад да пачатку іх паспявання, а затым спыняюць развіццё, спускаюцца да аснавання парасткаў і ўпадаюць у дыяпаўзу[21]

Пашкоджанні лісцеў[правіць | правіць зыходнік]

  • Tetranychus urticae C.L.Koch[22]
  • Eriophyes gracilis Nal.. У перыяд распускання пупышка гэты від кляшчоў можна выявіць на ніжнім баку лісця. Пры вялікай колькасці кляшчоў ліст пакрываецца бледна-зялёнымі масляністымі плямамі, форма ліста становіцца выродлівай. Дарослыя самкі зімуюць пад лускавінкамі пупышак[19].
  • Amphorophora rubi Kalt.
  • Aphis ideai. Цела яйкападобнае, даўжынёй 1,8-2,1 мм. Светлая, жаўтлява-зялёная, зелянява-белая. Трубачкі і хвосцік светлыя. Вусікі дасягаюць ½ даўжыні цела. Пасяляецца на ніжнім баку ліста. Прыкметнай дэфармацыі лісця не выклікае. Сустракаецца ў чэрвені — жніўні[23].

Пашкоджанні каранёў[правіць | правіць зыходнік]

Маліна ў культуры[правіць | правіць зыходнік]

Маліна ў філатэліі[правіць | правіць зыходнік]

Паштовыя маркі з малінай звычайнай выпушчаны поштай Беларусі і Узбекістана.

Маліна ў геральдыцы[правіць | правіць зыходнік]

Выява маліны выкарыстана на гербах некалькіх адміністрацыйных адзінак.

Маліна ў жывапісе[правіць | правіць зыходнік]

Самыя розныя мастакі малявалі маліну на сваіх палотнах. Сярод іх Ганна Мунтэ-Норстэд(шведск.) бел., Сара Мірыям Піл(англ.) бел., Вільям Мэйсан Браўн, Леві Уэлс Прэнціс, Фёдар Талстой(руск.) бел., Іван Хруцкі і іншыя.

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Двухдольныя».
  3. Пярэднеў У. Маліна // БЭ ў 18 т. Т. 10. Мн., 2000.
  4. Малина и ежевика. Видовой состав. (руск.) . selplod.ru (15.04.2009). Архівавана з першакрыніцы 26 жніўня 2011. Праверана 6 мая 2010.
  5. Евдокименко С. Н. Биологический потенциал ремонтантных форм малины и селекционные возможности его использования (руск.) . DiBase.ru (16.03.2009). Архівавана з першакрыніцы 26 жніўня 2011. Праверана 6 мая 2010.
  6. Под ред. Борисова М. И. Лекарственные свойства сельскохозяйственных растений — Мінск: Ураджай, 1974. — С. 236. — 336 с.
  7. 7,0 7,1 Вехов В. Н. и др. Культурные растения СССР / Отв. ред. Т. А. Работнов — М.: Мысль, 1978. — С. 144. — 336 с.
  8. Блинова К. Ф. и др. Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева — м: Высш. шк., 1990. — С. 209. — ISBN 5-06-000085-0.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.
  10. Иойриш Н. П. Пчёлы в жизни людей — Киев: Урожай, 1969. — С. 41—42. — 183 с.
  11. Абрикосов Х. Н. и др. Малина // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф. — 1955.
  12. Дикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К., Михайловская В. А., Манциводо Н. И.—2-е изд.—Мн.: Ураджай, 1981.
  13. Малинная стеклянница — Bembecia hylaeiformis на сайце Вредители в вашем саду (руск.) 
  14. Pennisetia hylaeiformis Lasp. — Малинная стеклянница на сайце Центральная научная сельскохозяйственная библиотека Российской академии сельскохозяйственных наук (ГНУ ЦНСХБ Россельхозакадемии) (руск.) 
  15. Муха малинная на сайце Вредители плодовых и ягодных культур (руск.) 
  16. Беляев А. А. Защита малины от малинной побеговой галлицы и стеблевых микозов в Западной Сибири — Автореферат диссертации на соискание учёной степени доктора сельскохозяйственных наук. — Новосибирск, 2010.
  17. Власова Э. А., Ларина Э. И. Защита ягодных культур — Лениздат, 1974.
  18. Попов С. Я. Трофические связи малинно-земляничного долгоносика Anthonomus rubi Herbst (Coleoptera, Curuculionidae) // Энтомологическое обозрение. — 1996. — Т. 75. — № 2. — С. 263-272.
  19. 19,0 19,1 Казаков И. В., Кичина В. В. Малина — М.: Россельхозиздат, 1976. — 76 с.
  20. Моль продоксидовая малинная / Lampronia corticella (Linnaeus, 1758) на сайце Бабочки Южного Урала: Справочник-определитель. (руск.) 
  21. Савковский П. П. Атлас вредителей плодовых и ягодных культур — 5-е изд., доп. и перераб. — К.: Урожай, 1990. — 96 с.
  22. Обыкновенный паутинный клещ на сайце Сингента (руск.) 
  23. Aphis idaei Goot — Малинная тля на сайце Центральная научная сельскохозяйственная библиотека Российской академии сельскохозяйственных наук (ГНУ ЦНСХБ Россельхозакадемии) (руск.) 

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]