Мікрабіялогія

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Мікрабіялогія — навука пра мікраарганізмы: бактэрыі, архебактэрыі, мікраскапічныя грыбы і водарасці, часта гэты спіс дапаўняецца найпростымі і вірусамі. Вывучае марфалогію, фізіялогію, біяхімію, генетыку, экалогію, філагенію мікраарганізмаў, іх пашырэнне, ролю ў прыродзе (у кругазвароце рэчываў, забруджванні і ачыстцы навакольнага асяроддзя, глебаўтвваральных, геахімічных і іншых працэсах), у жыцці і дзейнасці чалавека (у развіцці хвароб чалавека, жывёл і раслін, страваванні, тэхналагічных працэсах сельскагаспадарчай і прамысловай вытворчасці, утылізацыі адходаў і інш.). Распрацоўвае метады выкарыстання карысных мікробаў і барацьбы са шкоднымі (дыягностыкі, лячэння і прафілактыкі інфекцыйных хвароб, санітарнай ацэнкі і ачысткі асяроддзя і інш.).

Уключае бактэрыялогію, вірусалогію, пратысталогію.

Мікрабіялогія цесна звязана з альгалогіяй, протазаалогіяй, мікалогіяй, фітапаталогіяй, імуналогіяй, цыталогіяй, малекулярнай біялогіяй, генетыкай, біяхіміяй, эпідэміялогіяй, біятэхналогіяй і інш. Мае важнае значэнне для медыцыны, ветэрынарыі, сельскай гаспадаркі, мікрабіялагічнай, харчовай прамысловасці і інш.

Класіфікацыя[правіць | правіць зыходнік]

Паводле навуковых і практычных задач падзяляецца на

  • агульную,
  • водную,
  • глебавую,
  • геалагічную,
  • касмічную,
  • сельскагаспадарчую,
  • медыцынскую (у т.л. санітарную),
  • ветэрынарную,
  • тэхнічную, або прамысловую, мікрабіялогію. Тэхнічная мікрабіялогія вывучае гаспадарча значныя мікраарганізмы, распрацоўвае навуковыя асновы і метады іх выкарыстання для вытворчасці каштоўных рэчываў, у т.л. біялагічна актыўных, і біямас (бактэрыяльныя ўгнаенні, кармавыя і іншыя дрожджы, высокаактыўныя штамы мікробаў іінш.), харчовых прадуктаў, для атрымання металаў з бедных руд, ачысткі сцёкавых вод, апрацоўкі сельскагаспадарчай прадукцыі, барацьбы з хваробамі і шкоднікамі, метады аховы сыравіны, будаўнічых матэрыялаў, харчовых, сельскагаспадарчых і іншых прадуктаў і вырабаў ад псавання мікробамі і інш.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Узнікненне апісальнай мікрабіялогіі звязана з пачаткам назіранняў і апісання мікробаў (А. Левенгук, 1683), фарміраванне мікрабіялогіі як навукі (2-я пал. 19 ст.) — з устанаўленнем мікробнай прыроды браджэння, гніення, інфекцыйных хвароб (Л. Пастэр), з распрацоўкай методыкі атрымання чыстых культур мікраарганізмаў і крытэрыяў выяўлення ўзбуджальнікаў хвароб (Р. Кох).

Вялікі ўклад у развіццё мікрабіялогіі зрабілі В. Л. Амялянскі, М. В. Беерынк, Э. А. Берынг, С. М. Вінаградскі, С. М. Вышалескі, Д. К. Забалотны, Дз. І. Іваноўскі, Б. Л. Ісачэнка, С. П. Костычаў, І. І. Мечнікаў, Л. С. Цанкоўскі, П. Эрліх, М. Ф. Гамалея, С. Кітазата, К. Б. Ніл, Э. Ру і інш.

На Беларусі[правіць | правіць зыходнік]

На Беларусі мікрабіялагічныя даследаванні пачаліся з 192030-х гадоў у БДУ (медыцынскі факультэт), Віцебскім ветэрынарным інстытуце, санітарна-бактэрыялагічным НДІ (Віцебск, 1921), Беларускім пастэраўскім НДІ (Мінск, 1924), інстытутах біялогіі (лабараторыя глебавай мікрабіялогіі, 1934) і хіміі АН Беларусі, Усесаюзным НДІ балотнай гаспадаркі УАСГНІЛ (з 1938), беларускіх навукова-даследчых інстытутах мясцовай прамысловасці і харчовай прамысловасці.

Вялікая роля ў станаўленні мікрабіялогіі належыць І. М. Курбатаву, С. А. Самцэвічу, Г. А. Язубчык, Вышалескаму, К. І. Кудзіну, В. В. Первазванскаму, А. Л. Пескіну, А. І. Рэут.

У вырашэнні праблем

  • агульнай і экалагічнай мікрабіялогіі ўклад зрабілі — П. А. Буланаў, В. І. Калешка і інш.,
  • генетыкі і селекцыі мікраарганізмаў — М. А. Троіцкі, Ю. К. Фамічоў і інш.,
  • медыцынскай мікрабіялогіі — А. А. Адарчанка, М. І. Вальвачоў, В. І. Вацякоў, С. І. Гельберг, Н. А. Ізраіцель, А. П. Красільнікаў, П. Р. Рыцік, Б. Я. Эльберт, С. А. Паўловіч і інш.,
  • ветэрынарнай мікрабіялогіі — Д. Дз. Буцьянаў, Х. С. Гарагляд, В. А. Лянькова, В. І. Лянькоў, В. Ф. Пятроў, Р. У. Тузава і інш.,
  • тэхнічнай мікрабіялогіі — Н. І. Астаповіч, В. Р. Бабіцкая, А. С. Вечар, М. В. Залашка, А. І. Зінчанка, С. П. Каваленка, А. Г. Лабанок, А. С. Самсонава і інш.

Навукова-даследчая работа вядзецца ў інтытутах Нацыянальнай АН Беларусі (мікрабіялогіі, генетыкі і цыталогіі, эксперыментальнай батанікі), навукова-даследчых інстытутах Акадэміі аграрных навук Беларусі (эксперыментальнайй ветэрынарыі, жывёлагадоўлі, земляробства і кармоў, аховы раслін і інш.), Беларускім НДІ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі, іншых сельскагаспадарчых і медыцынскіх навукова-даследчых інтстытутах і ўстановах, БДУ, БСГА, Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце, Віцебскай акдэміі ветэрынарнай медыцыны, Мінскім медыцынскім інстытуце і інш.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2000. — 544 с.: іл. ISBN 985-11-0169-9 (т. 10), ISBN 985-11-0035-8.