Міндоўг

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Міндоўг
ст.-рус.: Мидогъ, Миндогъ
Міндоўг
Фрагмент пячаткі, якая прыпісваецца Міндоўгу, з выявай гаспадара на стальцы.
1-ы кароль Літвы
1253 — 12 верасня 1263
Каранацыя: 29 чэрвеня 1253
Папярэднік: пасада заснавана
Пераемнік: пасада скасавана
Наследнік: Войшалк
1-ы вялікі князь літоўскі
канец 1240-х — 1263
Папярэднік: пасада заснавана
Пераемнік: Транята
Наследнік: Войшалк
 
Веравызнанне: паганства;
з 1250/1251 каталіцтва, адмовіўся ў 1261
Нараджэнне: каля 1195
Смерць: 1263({{padleft:1263|4|0}})
Дынастыя: Міндоўгавічы(укр.) бел.
Бацька: князь, імя невядома
Маці: імя невядома
Жонка: 1) імя невядома (паводле В. Тацішчава, княжна цвярская[1])
2) Марфа, удава князя Вішымута Булевіча
Дзеці: сыны: Войшалк, Рэпек, Рукля, Рэпля, Герстухен;
дачка: імя невядома, жонка Шварна Данілавіча

Міндоўг (каля 1195 — 12 верасня[2] 1263) — першы вялікі князь літоўскі (кан. 1248—1253), першы і апошні[3] кароль літоўскі (1253—1260).

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Упершыню згадваецца Галіцка-Валынскім летапісам у канцы 1219[4] пад імем Мидогъ разам з братам Даўспрункам, як чацвёрты з пяці старэйшых літоўскіх князёў, якія разам з іншымі шаснаццаццю літоўскімі князямі — жамойцкімі, дзяволцкімі, Рушкавічамі і Булевічамі — заключылі мір з галiцка-валынскiмi князямi Данілам і Васількам Раманавічамі:

«Бж҃иимъ повелениемь . прислаша кнѧзи Литовьскии . к великои кнѧгини Романовѣ . и Данилови и Василкови . миръ дающе бѧхоу же имена Литовьскихъ кнѧзеи се старѣшеи . Живинъбоудъ . Давъѧтъ . Довъспроункъ . братъ его Мидогъ . братъ . Довъӕловъ . Виликаилъ . а Жемотьскъıи кнѧз̑ Ерьдивилъ . Въıкъıнтъ . а Роушьковичевъ . Кинтибоуть . Вонибоут̑ . Боутовить . Вижѣикъ . и сн҃ъ его Вишлии . Китении . Пликосова . а се Боулевичи . Вишимоут̑ егоже оуби Миндого тъ . и женоу его поѧлъ . и братью его побилъ . Едивила . Спроудѣика . а се кнѧзи . из Дѧвол̑твъı . Юдьки . Поукѣикъ . Бикши . Ликиикъ си же вси миръ даша . кн҃зю Данилови . и Василкоу . и бѣ землѧ покоина . Лѧхом же не престающимъ . пакостѧщимъ . и приведе на нѧ Литвоу И воеваща Лѧхъı . и много оубиства створиша в нихъ»

— Іпацьеўскі летапіс[5].

Наступным разам Міндоўг трапляе на старонкі таго ж летапісу ўвясну 1238[6], разам з Ізяславам Новагародскім, калі Даніла Раманавіч паслаў іх ваяваць супраць Конрада Мазавецкага.

У сяр. ліпеня 1245 Даніла пасылае да Міндоўга па дапамогу супраць венграў, Міндоўг паслаў войска, але яно не паспела да вырашальнай бітвы пры Яраславе 17 ліпеня 1245 года.

У кан. 1248[7] Міндоўг выганяе з Літвы сваіх пляменнікаў Таўцівіла і Едзівіда з-за даўняй іх варожасці да яго і нібыта нават пасылае на іх забойцаў, захоплівае іх уладанні і з гэтага часу становіцца адзінаўладцам ва ўсёй Літоўскай зямлі. Таўцівіл з Едзівідам бягуць да Данілы, іх сястра — яго жонка. У 1249[7] Даніла пачынае рыхтавацца да вайны з Міндоўгам, стварае супраць яго вялікую кааліцыю з жамойтаў, ятвягаў, рыцараў Лівонскага ордэна, атрадаў полаўцаў. Узімку 1249—1250[7] Даніла ідзе вайной супраць Міндоўга да Новагародка. Таўцівіл з данілавай дапамогай ваюе з Міндоўгам увесь 1250 год[7], каб разбурыць небяспечную для сябе кааліцыю Міндоўг у пач. 1251[7] прымае каталіцкае хрышчэнне, цяпер ужо ён з дапамогаю рыцараў Лівонскага ордэна ваюе з сваімі пляменнікамі, ідзе ў Жамойць да Цверамета, горада Вікінта — дзядзькі і саюзніка Таўцівіла і Едзівіда. Цверамет ён узяць не здолеў, у сутычцы быў паранены ў сцягно і адступіў з Жамойці ў Літоўскую зямлю. Цяпер Таўцівіл пераследуе яго і Міндоўг зачыняецца ад пагоні ў замку Варуце[8], Міндоўг высылае з замка супраць Таўцівіла свайго шурына Лонгвіна, пасля сутычцы пад Варутай Таўцівіл адступае і звяртаецца да Данілы па дапамогу. Тым часам Міндоўг другім шлюбам ажаніўся з Марфай.

Узімку 1251—1252[7] Даніла пасылае вялікае войска, якое спусташае ўсе ўладанні Міндоўга. І хоць Міндоўг пасылае свайго сына, магчыма Войшалка, ваяваць у адказ ваколіцы Турыйска, але змушаны пайсці на перамовы, Таўцівіл жа прыехаў да Даніла, відаць, каб пераконваць не заключаць міру. Ці то ўмовы прапанаваныя Міндоўгам не задавальняюць Данілу, ці то аргументы Таўцівіла былі пераканаўчыя, але мір не быў заключаны і ў кан. 1252[9] Даніла з вялікім войскам зноў ідзе супраць Міндоўга да Новагародка.

У 1253, 6 ліпеня ў дзень св. Пятра і Паўла[10] (або 29 ліпеня[11]), Міндоўг карануецца ад iмя Папы рымскага на караля Літвы, магчыма каранацыя адбылася ў Новагародку. У 1254[9] сын Міндоўга — Войшалк, заключае мір з Данілам, выдае сваю сястру за яго сына Шварна і перадае Новагародак, Ваўкавыск і Слонім іншаму яго сыну — Раману.

У 1260 годзе Міндоўг адмаўляецца ад хрысціянства, пасля чаго фармальна губляе правы на каралеўскi тытул, і пачынае разам з жамойтамі вайну з Iнфлянцкiм (Лівонскім) ордэнам, уступіўшы для гэтага ў саюз з наўгародскім князем Аляксандрам Яраславічам і інш. рускімі князямі.

Увосень 1263[12] Міндоўг разам з двума малодшымі сынамі быў забіты ў выніку змовы.

Вядомыя граматы Міндоўга[правіць | правіць зыходнік]

  • 1253 — на дазвол бязмытнага гандалю ў ВКЛ для рыжскіх купцоў; валодае ўсімі прыкметамі аўтэнтычнасці[13], але не мае агульных рысаў з іншымі граматамі, упершыню апублікавана Ф. Г. фон Бунге (Bunge[14] № 243);
  • 1253, ліп. — на дараванне Лівонскаму ордэну земляў у Жамойці; аўтэнтычная[13], упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 252);
  • 1254 — на дараванне земляў літоўскаму біскупу Хрысціяну; аўтэнтычная[13], упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 263);
  • 1255, кастр. — на дараванне Лівонскаму ордэну Селоніі; аўтэнтычная[13], упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 286);
  • 1255, кастр. — да папы рымскага па зацвярджэнне даравання Селоніі; аўтэнтычная[13], упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 287);
  • 1257 — на паўторнае дараванне Лівонскаму ордэну земляў у Жамойці; фальсіфікат[13]; упершыню апублікавана Э. Рачыньскім (CDL[15] № 8)
  • 1257 — на дараванне Лівонскаму ордэну ўсёй Жамойці; фальсіфікат[13], упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 294);
  • 1259, 7 жн. — на дараванне Лівонскаму ордэну Дайнавы, Скаловіі і Жамойці; аўтэнтычная[13], упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 342);
  • 1260, сяр. чэрв. — на дараванне Літвы Лівонскаму ордэну ў выпадку безпатомнай смерці; фальсіфікат[13], упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 354);
  • 1261, 7 жн. — на паўторнае дараванне Лівонскаму ордэну Селоніі (з апісаннем яе межаў); фальсіфікат[13], упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 363).

Гістарыяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Міндоўг (гравюра 16 ст.)
Міндоўг. Гравюра 1578 г.

У гістарыяграфіі дасюль няма кансэнсусу па асноўных пытаннях біяграфіі Міндоўга, якія былі сфармуляваныя яшчэ З. Івінскісам[16] (1939): 1) ці належала Міндоўгу вызначальная роля ва ўтварэнні ВКЛ; 2) якое было паходжанне Міндоўга; 3) дзе была сталіца Міндоўга; 4) якія з грамат Міндоўга з'яўляюцца аўтэнтычнымі; 5) калі Міндоўг быў больш шчырым — прымаючы хрысціянства ці вяртаючыся ў паганства; 6) якая мусіць быць ацэнка яго дзейнасці з пазіцый сённяшняга часу.

У сярэдзіне 16 ст. Мацей Стрыйкоўскі заўважыў што Міндоўг не застаўся ў літоўскай народнай памяці ў адрозненні ад шматлікіх іншых асоб, у т. л. міфічных, а згадваецца толькі на старонках рускіх летапісаў. Стрыйкоўскі быў здзіўлены гэтым фактам вельмі, бо лічыў Міндоўга больш вартым памяці літоўцам, як стваральнік літоўскай дзяржавы.

Распаўсюджана меркаванне, што Міндоўг разам са сваімі баярамі прыняў праваслаўе ў Навагародку і толькі пасля з палітычных прычын перайшоў у каталіцтва, але гэта меркаванне грунтуецца на паведамленні позняга Густынскага летапісу. Паводле Галіцка-Валынскага летапісу Міндоўг быў паганцам да прыняцця каталіцкага хрышчэння.

Сучаснасць[правіць | правіць зыходнік]

Помнік Міндоўгу ў Вільні

У 1991 з нагоды каранацыі Міндоўга 6 ліпеня ў Літве ўпершыню святкаваўся Дзень дзяржавы. У 2003 у гэты дзень у Вільнюсе адбыліся ўрачыстасці з нагоды 750-годдзя ўтварэння Літоўскай дзяржавы. У афіцыйных мерапрыемствах прынялі ўдзел прэзідэнт Польшчы Аляксандр Квасьнеўскі, прэзідэнт Эстоніі Арнольд Руйтэль, вялікі герцаг люксембургскі Анры і вялікая герцагіня Марыя Тэрэза Местрэ, шведскі кароль Карл XVI Густаў з жонкай Сільвіяй.

Падчас урачыстасцяў былі адкрытыя помнік каралю Міндоўгу скульптара Рэгімантаса Мідвікіса (архітэктары Альгімантас Насвітіс, Рычардас Крыштопавічус, Інэса Алістратавайтэ) каля галоўнага будынка Нацыянальнага музея Літвы і новы мост над Віліяй — мост кароля Міндаўгаса.

Зноскі

  1. Татищев, В. Н. История Российская // ЛитМир — электронная библиотека. (Часть 3, глава 42.)
  2. Паводле звестак Т. Нарбута.
  3. Літоўцы таксама час ад часу называюць некаранаваным каралём Вітаўта, таксама ў пачатку 20 ст. была спроба пераўтварыць Літву ў каралеўства на чале з Міндаўгасам II.
  4. Грушевський М. Хронологія подій Галицько-Волинського літопису // Записки Наукового товариства ім. Шевченка. Львів, 1901. Т. 41. С. 1-72., С.16.
  5. ПСРЛ. Т. 2. Ипатьевская летопись. — СПб., 1908. — Стлб. 736.
  6. Грушевський М. Цыт. арт. С.27-28.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Грушевський М. Цыт. арт. С.35.
  8. Дакладная лакалізацыя гэтага горада пакуль не вызначаная.
  9. 9,0 9,1 Грушевський М. Цыт. арт. С.37.
  10. Паводле меркаваннія Т. Баранаўскаса.
  11. E. Gudavičius: Lietuva neturi monarchijos tradicijų (Партал DELFI)
  12. Грушевський М. Цыт. арт. С.43.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 13,7 13,8 13,9 Аўтэнтычнасць падаецца паводле К. Малечыньскага: Maleczyński K. W sprawie autentyczności dokumentów Mendoga z lat 1253—1261 // Ateneum Wileńskie. Wilno, 1936. R.11;
  14. Liv-, Est- uhd Curländisches Urkundenbuch, nebst Regesten /Ed. F. G. von Bunge. Bd.1 (1093—1300). Reval, 1853.
  15. Codex diplomaticus Lithuaniae. / Ed. E. Raczyński. Vratislaviae, 1845.
  16. Ivinskis Z. Lietuvos istorija: iki Vytauto Didžiojo mirties. — Roma, 1978 (репринт: Vilnius, 1991).

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]