Намітка

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
М. М. Філіповіч. Жанчына ў намітцы.1928
Манекен жанчыны ў беларускім нацыянальным касцюме ў інтэр'еры хаты ў Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту

На́мітка, наметка — старажытны традыцыйны жаночы галаўны ўбор усходніх славян. Яе насілі замужнія жанчыны ў Беларусі, Літве, паўднёвых абласцях Расіі(руск.) бел. і Украіне. Намітка з'яўляецца абавязковым элементам жаночага нацыянальнага касцюму беларусаў і ўкраінцаў(укр.) бел.. Уяўляе сабой паласу з вельмі тонкага белага кужэльнага льнянога палатна, радзей — з канаплянай ці шаўковай тканіны, шырынёй 30-70 сантыметраў і даўжынёй ад трох да пяці метраў, якая пэўным чынам завязваецца вакол галавы паверх каптура ці подвачкі(укр.) бел..

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Бабуля ў нацыянальным касцюме. Добра відаць традыцыйную беларускую намітку

У княжую эпоху жанчыны накрывалі галаву тканінай[1] — прастакутным кавалкам палатна памерам 2 м на 40-50 см белага або пурпурнага колеру з упрыгожанымі канцамі. Існавала два спосабы звязвання ўбруса: яго накідвалі на галаву, пакідаючы шыю свабоднай або абмотвалі вакол шыі пад падбародкам. У Іпацьеўскім летапісе таксама згадваецца падобны галаўны ўбор — павойнік[2]. Першы спосаб нашэння выкарыстоўваўся на Бойкаўшчыне(укр.) бел. яшчэ ў пачатку ХХ стагоддзя.

У XVI—XVIII стагоддзях жанчыны таксама насілі абрус. Але пачынаючы з XV—XVI стагоддзяў на мініяцюрах пачынаюць з'яўляцца жанчыны ў намітках. У пісьмовых крыніцах тэрмін «наміткі» згадваецца пад 1565 годам у Львоўскай гарадской кнізе, а таксама ў «актавай кнізе Жытомірскага гарадскога ўрада XVI ст.». У Лохвіцкай ратушнай кнізе другой паловы XVII ст. з'яўляюцца тэрміны «намётка» і «перамётка». Але самай распаўсюджанай назвай гэтага галаўнога ўбору ў той час быў «серпанок(укр.) бел.». Намёткі і серпанок адрозніваліся матэрыялам. Намёткі выраблялася са звычайнага палатна, серпанок — з вельмі тонкай.

У XVIII стагоддзі было наладжана прамысловая вытворчасць серпанкоў на фабрыках[3].

У XIX стагоддзі намёткі была вядомая па ўсёй тэрыторыіБеларусі і Украіны. У гэты час яе ткалі з лепшых гатункаў лёну ў хатніх умовах тонкімі, як марля. У пачатку XX стагоддзя наміткі яшчэ сустракаліся ў побыце месцамі па вёсках. У перадваенныя гады пераміткі насілі ў заходніх абласцях Украіны, а ў Карпатах і на Валыні яны затрымаліся і да другой паловы ХХ стагоддзя, але шырокага ўжывання ўжо не мелі і паступова сышлі з выкарыстання зусім.

Зараз намёткі з'яўляюцца часткамі мастацкіх калекцый, таварам на антыкварных кірмашах, адзеннем фальклорных калектываў. Павышаецца цікавасць да іх у сучасных замужніх жанчын, якія хочуць апранацца традыцыйна на падзеі ў стылі этна. Майстар-класы са старажытнымі спосабамі завязвання праводзяць у Музеі Івана Ганчара(укр.) бел., Нацыянальны музей народнага мастацтва Гуцульшчыны і Пакуцця імя І. Кобрынскага(укр.) бел., Нацыянальны музей ў Львове(укр.) бел..

Назвы[правіць | правіць зыходнік]

У розных рэгіёнах наміткі называлі па-рознаму. На Валыні намітку называлі «плат», на ўкраінскім Палессі — «завивало», на Лемкаўшчыне — «рубок», на Букавіне — «рушник»[4]; на Валынскім Палессі — «намітець»[5]; на Гуцульшчыне, усходзе Закарпацця, захадзе Букавіны, поўдні Заходняга Падолля Поділля — «перемітка»[5]; Буковині[5] та Східному Поділлі[6] — «рантух»; на Західному Поліссі — «серпанок», на Чарнігаўскім Палессі — «зав'язка»[5]; на Усходнім Падоллі — «нафрама»[6][7], рускія звалі падобны галаўны ўбор убрус, полотенце, ширинка, подширье, фата, гомылька[8].

Тканіна[правіць | правіць зыходнік]

Тканіна для наміткі ткалася спецыяльная. Ніткі вутка не прыбіваліся шчыльна адна да адной, таму гатовае палатно нагадвала марлю. У якасці матэрыяла на Беларусі часцей за ўсё бралі лён, радзей каноплю, у Кіеўскай вобласці наміткі рабілі з белага шоўку[9].

Завязванне[правіць | правіць зыходнік]

Намітка, Роўненшчына
Дзяўчына з Палесся у намітцы
Перамітка, Цярнопальшчына

У залежнасці ад мясцовасці існавала каля 30 розных спосабаў завязвання намітак[10]. Пад намітку жанчыны апраналі чапец, які мог быць сатканы з грубых нітак хатняга прадзення, а мог быць сшыты з пакупных палотнаў і упрыгожаны залатой вышыўкай у залежнасці ад дастатку сям'i. Часам на галаву клалі выразаныя з дрэва падложкі для таго, каб форма наміткі была больш выразнай і прыгожай. У якасці падложкі маглі выкарыстаць таксама валік з кудзелі, абшыты палатном, на які накручвалі валасы ці подвачку — абруч з лазы або ясеня шырынёй у далонь і памерам у абхоп галавы. Палотнішча абмотвалася вакол галавы, спускаючы канцы на плечы і спіну.

Намітка закрывала лоб і шыю, прыцягваючы ўвагу да вачэй і надаючы ім асаблівае ззянне, таму нават немаладыя жанчыны выглядалі больш прыгожымі. Звісаючыя канцы наміткі падкрэслівалі паставу.

Часцей за ўсё адзін канец наміткі праходзіў пад барадой і драпіраваўся над плячом, а другі спадаў на спіну. Часам абодва канцы завязваліся ззаду, напрыклад, у магілёўскім строі, над ілбом ці па баках, напрыклад, у Капыльска-Клецкім строі[10].

У некаторых выпадках завязаную намітку замацоўвалі доўгімі шпількамі, каб яе можна было здымаць і надзяваць як шапку і не завязваць кожны раз нанова[10].

Аздабленне намітак[правіць | правіць зыходнік]

Наміткі ўпрыгожваліся складанай вышыўкай, часта з сімвалічнымі традыцыйнымі ўзорамі ці арнаментам[10]. Вышыўка размяшчалася па краю і на канцах наміткі. Выкарыстоўваліся таксама каклюшныя карункі ці мохрыкі[11]пухавіцкім, маларыцкім і кобрынскім строях)[10] і узорнае ткацтва.

Святочныя наміткі ўпрыгожвалі зелянінай, букетамі штучных і жывых кветак, папяровым веерам, як у ляхавіцкім строі, пер'ем, як у кобрынскім строі, каробачкай з двума «рожкамі» з пукоў фарбаванага пер'я, як у касцюме свацці ў маларыцкім строі[10].

На Заходнім Палессі наміткі былі пераважна палатняныя, толькі ў сяле Крупава(укр.) бел. Дубровіцкага раёна(укр.) бел. Ровенскай вобласці выраблялі тонкае кісейнае палатно. Аздаблялі канцы прастакутнымі палосамі вышыўкі ці ткацтва, а таксама часта чало — вузкую палоску, якая пры вывязванні аказвалася над тварам. Чало не абавязкова знаходзілася пасярод намёткі, а магло быць размешчана бліжэй да аднаго з бакоў. Гэта залежала ад плануемага спосабу завязвання. Таксама, з прычыны таго, што пры завязванні намётка складалася ў некалькі разоў, частка яе паверхні заставалася ўтоенай, так палескія жанчыны мелі магчымасць рабіць некалькі варыянтаў узораў на канцах і два розных чала, якія аказваліся бачны па чарзе ў залежнасці ад жадання ўладальніцы. Дэкарыраванне ажыццяўлялі пераборным ткацтвам чырвонай ніткай або вышыўкай заваліканнем чырвоным з украпваннем чорнага (сіняга) або выразаннем («рыззю») з даданнем прамой гладдзі(укр.) бел. і верхаплуту белым (ці з даданнем чырвонага і сіняга).

Пакуцкія(укр.) бел. і гуцульскія(укр.) бел. пераміткі былі палатнянымі і ўпрыгожаны на канцах пераборным ткацтвам з сусальнымі срэбнымі і залатымі кветкамі, таксама мелі пэндзлікі[12].

Абрадавае значэнне[правіць | правіць зыходнік]

Па народных вераваннях намітка мела значэнне абярэга, яе адсутнасць магла прывесці да псуты ў гаспадарцы. Таму жанчыны ад вяселля і да смерці ўбіралі покрыва кожны раз, выходзячы з хаты.

Першапачаткова намітку насілі і ў будні, і ў святы, але пасля з-за дастаткова вялікай складанасці завязвання яна стала ўборам для асаблівага выпадку: свята, кірмашу, якога-небудзь абраду, напрыклад, вяселля, яе таксама апраналі ў царкву.

Часцей за ўсё жанчына ўпершыню апранала намітку на ўласнае вяселле. На Палессі маладой пасля вянчання ў царкве надзявалі намітку, і яна насіла яе цэлы дзень. Па прыезду нявесты, у хаце жаніха свёкар здымаў намітку і сяброўкі расчэсвалі нявесце валасы, закручвалі іх на тканку і надзявалі чапец і хустку[13]. Шлюбавая намітка захоўвалася ўсё жыццё і ўкладывалася ў труну жанчыны.

Зноскі

  1. Стельмащук, 1993, с. 55
  2. Стельмащук, 1993, с. 55-56
  3. Стельмащук, 1993, с. 74
  4. Рукотвори, 2009
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Стельмащук, 1993, с. 136
  6. 6,0 6,1 Косміна О. Ю.(укр.) бел. Традиційне вбрання українців. — К. : Балтія-Друк, 2008. — Т. 1 : Лісостеп; Степ. — 2008. — 160 с. : іл. ISBN 966-8137-51-5
  7. Гальчевська Л. А. Традиційні головні убори українців Східного Поділля кінця ХІХ-ХХ ст..
  8. Украінскія нацыянальныя касцюмы (руск.) 
  9. Воропай О. Звичаї нашого народу — К.: Оберіг, 1993. — 592 с.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мінск: БелСЭ, 1989. — 575 с.: іл. ISBN 5-85700-014-9. (бел.) 
  11. Скребок, баратинки и намитка (руск.) 
  12. Рэпартаж тэлеканала 24 (укр.) 
  13. Адзенне. Жаночы касцюм. Галаўныя уборы // Партал беларускага фальклору

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Commons
Nuvola apps kaboodle.svg Вонкавыя відэафайлы
Nuvola apps kaboodle.svg Намітка
Nuvola apps kaboodle.svg «Прывід з Давыд-гарадка»