Наўруанцы

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Наўруанцы
(Eñame Naoero)
Auweyida-Eigamoiya-nauruansubjects.jpg
Агульная колькасць 5100
Рэгіёны пражывання Науру
Мова наўруанскі
Рэлігія культ продкаў, хрысціянства
Блізкія этнічныя групы тунгару, маршальцы

Наўруанцы (саманазва Eñame Naoero) — мікранезійскі народ, карэнныя насельнікі Науру. Невялікая наўруанская дыяспара ёсць таксама ў Аўстраліі. Агульная колькасць на Науру (2012 г.) - 5100 чал.[1]

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Паходжанне наўруанцаў застаецца вельмі спрэчным. Наўруанская мова адносіцца да ўсходняй мікранезійскай групы аўстранезійскіх моў, аднак значна адрозніваецца ад моў іншых мікранезійскіх народаў. Знешне наўруанцы больш падобны на палінезійцаў.

Доўгі час дамінавала думка, што продкамі наўруанцаў былі мікранезійцы, але яны доўгі час знаходзіліся пад уплывам палінезійцаў і, магчыма, меланезійцаў. Генетычныя даследаванні на Науру паставілі апошні факт пад сумненне.

Відавочна, аўстранезійскія продкі наўруанцаў прыбылі на востраў каля 2000 - 3000 гадоў таму (ясных археалагічных сведчанняў гэтаму няма) і ў далейшым развіваліся ізалявана. Характэрна, што самі наўруанцы не мелі міфаў аб перасяленні з іншых земляў і лічылі, што з'яўляюцца мясцовымі выхадцамі. Менавіта ізаляцыя вызначыла асаблівасці іх мовы і культуры.

Науру быў адкрыты ў 1798 г. брытанскім мараплаўцам Джонам Фернам. Аднак сталыя кантакты тубыльцаў з еўрапейцамі завязаліся толькі ў другой палове XIX ст. Увоз сучаснай зброі і алкаголю спрыялі разладу паміж правадырамі. У 1878 г. паміж мясцовымі плямёнамі ўспыхнула вайна, якая цягнулася каля 10 гадоў і прывяла да скарачэння насельніцтва з 1400 да 900 чалавек.

У 1888 г. Науру трапіў пад пратэктарат Германіі. У 1900 г. тут былі знойдзены багатыя радовішчы фасфатаў. Іх здабыча ператварылася ў галоўную эканамічную галіну, садзейнічала хуткай каланізацыі, заняпаду земляробства і татальнаму разбурэнню традыцыйнай культуры.

Пад час I Сусветнай вайны кантроль над востравам усталявалі аўстралійцы. Пасля вайны Ліга Нацый прадставіла права апекі над Науру Вялікабрытаніі, Аўстраліі і Новай Зеландыі. Створаная імі адміністрацыя садзейнічала ўладкаванню жыцця тубыльцаў па прыкладу еўрапейскіх краін. Адначасова пасля смерці караля Наўру ў 1920 г. быў створаны савет мясцовых правадыроў.

Змена вобразу жыцця прывяла да распаўсюджання невядомых раней сярод астравіцян хвароб - грыпу і дыябету. Эпідэмія грыпу ўспыхнула адразу пасля вайны і прывяла да смерці 12 чалавек. Першы выпадак дыябету быў зафіксаваны ў 1925 г. Пазней дыябет стаў даволі распаўсюджанай хваробай, так што ў канцы XX ст. наўруанцы лідзіравалі па колькасці хворых на яе сярод усіх жыхароў Зямлі. Значная частка ўлады была сканцэнтравана ў руках здабываючай кампаніі. На Наўру з'явіліся рабочыя з Азіі і іншых астравоў Акіяніі.

У 1940 г. Науру быў абстраляны нямецкім ваенным суднам, а ў 1942 г. - захоплены Японіяй. Японцы заставаліся на востраве да 1945 г. Значная частка мясцовага насельніцтва была перавезена імі на астравы Чуўк, а на Науру паселеныя рабочыя-тунгару.

Пасля вайны выжылыя астравіцяне вярнуліся на радзіму. У 1968 г. Науру атрымала незалежнасць і хутка ператварылася ў адну з найбагацейшых краін свету. Амаль палову насельніцтва склалі кантрактныя рабочыя, пераважна кітайцы. Наўруанцы займалі адміністрацыйныя пасты, мелі прывілегіі пры атрыманні працы, на іх карысць пераразмяркоўваўся дзяржаўны бюджэт. Узровень жыцця карэнных насельнікаў быў адным з самых высокіх у свеце.

Перыяд дабрабыту скончыўся ў 2000 г., калі былі вычарпаны запасы фасфатаў. Большая частка паверхні вострава аказалася ператворанай у пустыню, непрыдатную для вядзення сельскай гаспадаркі. Нягледзячы на знешнюю дапамогу, гэта прывяло да масавай міграцыі іншаэтнічнага насельніцтва, з'яўленню вострых сацыяльных і палітычных праблем.

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Да прыходу еўрапейцаў наўруанцы падзяляліся на 12 тэрытарыяльна-родавых аб'яднанняў, якія вялі адлік сваяцтва па жаночай лініі. Кожнае з аб'яднанняў мела сваю ясна акрэсленую тэрыторыю, называла яе сваім імем і атаясамляла яе з сабой. Прыналежнасць зямлі была пазней замацавана ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле Науру. Чальцы аб'яднання ірула лічыліся познімі прышэльцамі, таму мелі адносна нізкі статус.

На чале кожнага аб'яднання стаяў мужчына-правадыр. Астатнія абшчыннікі падзяляліся на 2 высакародныя сацыяльныя пласты тэманібэ і эма, простых земляробаў амэненгамэ і энгамэ і залежных або рабоў ідзіа і іціора. Прадстаўнікі залежных пластоў жылі на зямлі тэманібэ і аддавалі ім амаль усе прадукты сваёй працы. Прыналежнасць да сацыяльнага пласту вызначалася нараджэннем ад пэўнай маці або шлюбам з жанчынай, якая мела больш высокі статус.

Наўруанцы займаліся земляробствам і рыбалоўствам, разводзілі рыбу ва ўнутранай замкнёнай лагуне Буада. Традыцыйныя гаспадарчыя заняткі вывучаны даволі дрэнна. Аднак той факт, што наўруанцы прызвычаіліся да існавання на малым ізаляваным каралавым востраве і, у адрозненні ад жыхароў Рапануі і многіх пакінутых палінезійцамі астравоў Акіяніі, да пачатку здабычы фасфатаў не зведалі экалагічнай катастрофы, сведчыць пра эфектыўнасць іх ладу жыцця.

Каланізацыя, заняпад земляробства і горкі вопыт II Сусветнай вайны прывялі да разбурэння традыцыйных абшчын, але наўруанцы працягваюць атаясамляць сябе з пэўным месцам нараджэння і сваім матрылінейным сваяцтвам. Гэта зафіксавана ў заканадаўстве Науру. Вось чаму ўсе прапановы перасяліць іх з вострава, якія гучалі з боку аўстралійцаў з 1950-ых гг., не былі падтрыманы самімі тубыльцамі. Большасць карэнных наўруанцаў адмовілася пакідаць радзіму пасля 2000 г.

Аднак захаванне старых традыцый і ігнараванне новай рэчаіснасці часам прыводзяць да нечаканых праблем. Так, у традыцыйным наўруанскім грамадстве заахвочвалася ўкормленасць сярод жанчын. Дзяўчыны да шлюбу нават жылі ў асобных хацінах, дзе мала рухаліся і не гулялі пад сонцам. Тоўстыя бледныя нявесты лічыліся найпрыгажэйшымі. Але змена ладу жыцця, пераход да імпартных прадуктаў прывялі да праблем з атлусценнем (хварэе каля 75% наўруанцаў) і дыябетам (хварэе каля 45%).

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі