Новая Зеландыя

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Новая Зеландыя
New Zealand
Aotearoa
Flag of New Zealand.svg Герб Новай Зеландыі
Сцяг Новай Зеландыі Герб Новай Зеландыі

Каардынаты: 41°35′00″ пд. ш. 173°03′00″ у. д. / 41.583333° пд. ш. 173.05° у. д. (G) (O) (Я)

New Zealand (orthographic projection).svg
Гімн: «God Defend New Zealand»
Дата незалежнасці Дамініён: 26 верасня 1907
Вэстмінстэрскі статут: 11 снежня 1931 (прыняты 25 лістапада 1947)
Канстытуцыйны Указ: 13 снежня 1986
(ад Вялікабрытаніі)
Афіцыйныя мовы англійская, маоры, жэставая мова
Сталіца Велінгтан
Найбуйнейшы горад Окленд
Форма кіравання Канстытуцыйная манархія
Манарх
Генерал-губернатар
Прэм'ер-міністр
Елізавета II
Джэры Матэпараі
Джон Кей
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
74-я ў свеце
268 680 км²
2,1
Насельніцтва
• Ацэнка (2010)
Шчыльнасць

4 377 000 чал. (123-я)
15,88 чал./км²
ВУП
  • Разам (2008)
  • На душу насельніцтва

$146,028 млрд.[1]  (58-ы)
$34 121[1]
ІРЧП (2011) 0,908 (вельмі высокі) (5-ы)
Валюта Новазеландскі долар (NZD)
Інтэрнэт-дамены .nz
Тэлефонны код +64
Часавыя паясы UTC +12
«God Save the Queen» выкарыстоўваецца ў якасці гімна на афіцыйных цырымоніях у прысутнасці манарха.

Новая Зеландыя (англ.: New Zealand; маоры звычайна: Aotearoa) — геаграфічна ізаляваная астраўная краіна ў паўднёвай частцы Ціхага акіяна, бліжэйшымі да Новай Зеландыі значнымі па памерах тэрыторыямі сушы з'яўляюцца Новая Каледонія на паўначы на адлегласці 1.500 км, Аўстралія на паўночным захадзе на адлегласці каля 1.600 км праз Тасманава мора і матэрыковая частка Антарктыды на адлегласці амаль што 3.000 км на поўдзень. Асноўная тэрыторыя Новай Зеландыі размешчана на двух галоўных астравах — Паўночным і Паўднёвым, а таксама на шматлікіх невялікіх астравах. Самымі значнымі па плошчы сярод апошніх з'яўляюцца востраў Сцюарт, Вялікі Бар'ерны востраў і астравы Чатэм. Сталіца — Велінгтан

Ні па геаграфічным, ні па культурным асаблівасцям Новую Зеландыю немагчыма адназначна аднесці да аднаго з кантынентаў. Тэрыторыя краіны ляжыць часткова на Аўстралійскай, часкова на Ціхаакіянскай літасферных плітах, а насельніцтва паходзіць пераважна з двух розных культурных рэгіёнаў: нашчадкі ў асноўным брытанскіх каланістаў у еўрапейскім і карэннае насельніцтва маоры ў палінезійскім культурным поясе Акіяніі.

Новая Зеландыя ўваходзіць у склад Каралеўстваў Садружнасці. Да Каралеўства Новая Зеландыя, галоўным прадстаўніком якога з'яўляецца брытанскі манарх, належаць таксама на прынцыпе «беспрымусовай асацыяцыі» (in free association) адміністрацыйна незалежныя тэрыторыі Астравоў Кука і Ніуэ, а таксама новазеландская калонія Такелау. Акрамя гэтага, Новая Зеландыя заяўляе аб сваіх тэрытарыяльных прэтэнзіях на рэгіён Рос у Антарктыдзе, які, адпаведна, стаў бы пятай часткай Каралеўства Новая Зеландыя.

За Новай Зеландыяй замацавалася назва «зялёны востраў». Выклікана гэта ў першую чаргу адносна нізкай шчыльнасцю засялення і адпаведна некранутай рукой чалавека дзівоснай прыгажосцю прыроды, а таксама незвычайна разнастайнай і звязанай з ізаляваным геаграфічным месцазнаходжаннем непаўторнай вегетацыяй.

Геаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Геаграфічнае месцазнаходжанне і тапаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Новая Зеландыя — краіна з самай вялікай адлегласцю да Цэнтральнай Еўропы: часткі тэрыторыі Новай Зеландыі знаходзяцца якраз у геаграфічна супрацьлеглым Іспаніі месцы і, такім чынам, утвараюць яе антыподы. Тэрыторыю Новай Зеландыі ўтвараюць два галоўныя астравы, аддзеленыя адзін ад другога пралівам Кука, і шматлікія значна меншыя астравы. Некаторыя з астравоў, такія як востраў Сцюарта, Вялікі Бар'ерны востраў, знаходзяцца дастаткова блізка ад узбярэжжа двух галоўных астравоў Новай Зеландыі. Адлегласць да самай дальняй новазеландскай тэрыторыі на поўначы — астравоў Кермадэк — складае звыш 1.000 км, самы дальні ўсходні пункт краіны — архіпелаг Чатэм — ляжыць на адлегласці звыш 700 км ад Паўночнага вострава. Акрамя гэтага, вялікая колькасць астравоў, такія як, напрыклад, Оклендскія астравы, астравы Кемпбел альбо астравы Антыподаў, знаходзіцца ў субанктартычным рэгіёне. У 1998 годзе ўсе субантарктычныя астравы Новай Зеландыі былі аб'яўлены Сусветнай спадчынай ЮНЕСКА.

Агульная плошча Новай Зеландыі складае 270.534 км² і з'яўляецца некалькі меншай за Італію, але большай за Аб'яднанае Каралеўства альбо Усходнюю Германію. Маскімальная шырыня галоўных атравоў ва ўсходня-заходнім напрамку — 200 км, з поўначы на поўдзень Новая Зеландыя прасціраецца на 1.600 км.

Плошча Паўночнага вострава складае 113.729 км², з шырокімі нізінамі, у першую чаргу ў рэгіёне Вайката. У цэнтральнай частцы вострава дамінуе Цэнтральнае плато, на якім знаходзіцца Нацыянальны парк Тангарыра з вулканамі Нгаўрухоэ, Тангарыра і Руапеху і які быў аб'яўлены ЮНЕСКА першым камбінаваным аб'ектам Сусветнай спадчыны: як культурнай, так і прыроднай. Самае высокае ўзвышэнне вострава — гара Руапеху (2797 м). На поўначы ад Руапеху, у самым цэнтры Паўночнага вострава раскінулась возера Таупа, самае вялікае возера Новай Зеландыі. Праз усходнюю частку Паўночнага вострава цягнуцца шматлікія адносна невысокія горныя храбты, адметнай гарой заходняй часкі вострава з'яўляецца гара Таранакі, якая ўздымаецца на раўніне на вышыню 2.518 метраў і мае амаль што правільную конусападобную форму.

У НОвай Зеландыі знаходзіцца пагорак з самай доўгай назвай Таўматавакатангіангакаававатаматэатурыпукакапікімаўнгахаранукупакаівенуакітанатах

Геалогія[правіць | правіць зыходнік]

Тэктанічная карта Новай Зеландыі

Каля 200 мільёнаў год таму Новая Зеландыя, як і большасць сённяшніх тэрыторый у паўднёвым паўшар'і Зямлі, належыла да кантынента Гандвана.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Паводле палінезійскіх легенд, Новая Зеландыя заселена ў X—XIV стст. выхадцамі з астравоў Таварыства. Напярэдадні з'яўлення еўрапейцаў карэнныя жыхары Новай Зеландыі — маары падзялляліся на дзесяткі плямён, якія не мелі ўласных дзяржаўных утварэнняў. Адкрыта галандскім мараплаўцам А. Я. Тасманам у 1642 г., названа ў гонар адной з галандскіх правінцый. У 17691770 гг. даследавана англійскім капітанам Дж. Кукам. У пачатку XIX ст. ў Новай Зеландыі з'явіліся еўрапейскія місіянеры, утвораны першыя еўрапейскія місіянеры, утвораны першыя еўрапейскія пасяленні. 6 лютага 1840 г. прадстаўнікі брытанскага ўрада прымусілі правадыроў маары падпісаць дагавор, паводле якога над Новай Зеландыяй прызнаваўся брытанскі пратэктарат, з 1841 г. — брытанская калонія, месца масавай іміграцыі з Вялікабрытаніі. Захоп зямель маары прывёў да англа-маарыйскіх войнаў 18431871 гг. Да канца XIX ст. карэннае насельніцтва складала менш за 10 % жыхароў краіны. У 1893 г. уведзена ўсеагульнае выбарчае права. З 1907 г. Новая Зеландыя атрымала статус дамініёна — самакіравальнай краіны ў складзе Брытанскай імперыі. У 1-ю сусветную вайну больш за 100 тыс. новазеландцаў ваявалі ў Еўропе ў складзе брытанскіх войск.

Паводле Вэстмінстэрскага статута 1926 г. Новая Зеландыя атрымала з 1931 г. поўную самастойнасць ва ўнутраных і знешніх справах. У 2-ю сусветную вайну новазеландскія войскі ўдзельнічалі ў ваенных дзеяннях у Еўропе і на Ціхім акіяне. У 1951 г. Новая Зеландыя далучылася да саюза АНЗЮС (Аўстралія, Новая Зеландыя, ЗША), у 1954 г. — СЕАТА. Удзельнічала ў в'етнамскай вайне 19641973 гг. на баку ЗША. У палітычным жыцці Новай Зеландыі з 1930-х гг. супернічаюць Лейбарысцкая і Нацыянальная партыі. У 1980-я г. ўрад лейбарыстаў на чале з Д. Лонгі змагаўся за стварэнне бяз'ядзернай зоны ў паўднёвай частцы Ціхага акіяна. На парламенцкіх выбарах 1993 г. перамагла Нацыянальная партыя, урад якой (з 1997 г. на чале з Дж. Шынлі) пачаў рэформу для паскарэння эканамічнага развіцця краіны.

Адміністрацыйны падзел[правіць | правіць зыходнік]

Карта Новай Зеландыі з пазначэннем межаў рэгіёнаў
Рэгіён Адмін. цэнтр Плошча (км²) Насельніцтва(2)
1 Нортленд Вангарэй 13.941 147.600
2 Окленд Окленд 16.140 1.316.900
3 Вайката Гамільтан 25.598 381.800
4 Бей-оф-Пленці Таўранга 12.447 257.600
5 Гісбарн (1) Гізбарн 8.351 44.900
6 Таранакі Стрэтфард 7.273 105.500
7 Манавату-Вангануі Вангануі 22.215 227.100
8 Хокс-Бей Нап'ер 14.164 149.100
9 Велінгтан Велінгтан 8.124 456.900
10 Мальбара (1) Бленхайм 12.484 42,300
11 Нельсан (1) Нельсан 445 45.200
12 Тасман (1) Рычманд 9.786 45.800
13 Кентэрберы Крайстчорч 45.845 520.600
14 Заходняе Узбярэжжа Грэймаус 23.000 30.600
15 Атага Дунедзін 31.476 195.000
16 Саўтленд Інверкаджыл 30.753 93.600
17 Астравы Чатэм (3) Ваітангі 963 750

(1) Гэтыя рэгіёны з'яўляюцца унітарнымі адміністрацыйнымі адзінкамі (Unitary Authorities) і выконваюць адначасова функцыі як рэгіёнаў, так і раёнаў.
(2) Лічбы адпавядаюць дадзеным перапісу насельніцтва 2001 года
(3) Астравы Чатэм знаходзяцца на адлегласці каля 800 кіламетраў усходней Новай Зеландыі і не пазначаны на карце. Астравы маюць адмысловы статус астраўнога савета Islands Councils з паўнамоцтвамі ўнітарнай адміністрацыйнай адзінкі Unitary Authority.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Грудзинский В. В., Олтаржевский, В. П. Новая Зеландия в международных отношениях 1939—1945 гг. — Иркутск, 1993.
  • Малаховский, К. В. Британия южных морей. — М., 1973.
  • Малаховский, К. В. История Новой Зеландии. — М., 1981.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Commons