Нямецкая мова

Нямецкая
Саманазва:	Deutsch
Краіны:	Германія, Аўстрыі, Швейцарыі, Ліхтэнштэйне, Люксембургу, Бельгіі і іншых краінах
Рэгіёны:	Заходняя Еўропа
Афіцыйны статус:	Германіі, Аўстрыі, Швейцарыі, Бельгіі, Ліхтэнштэйне, Люксембургу, Еўрапейскім Саюзе
Арганізацыя, якая рэгулюе:	—
Агульная колькасць носьбітаў:	Для 110 млн. — родная, для 30 млн. — другая мова
Класіфікацыя
Катэгорыя:	???
Індаеўрапейская  Германскія   Заходнегерманскія      Нямецкая
Моўныя коды
ISO 639-1:	de
ISO 639-2:	ger
ISO 639-3:	deu
Гл. таксама: Праект:Лінгвістыка

Нямецкая мова (Deutsch, deutsche Sprache) —– гэта германская мова заходнегерманскай падгрупы.

Распаўсюджанне: Нямецкамоўныя краіны: Германія, Аўстрыя, Швейцарыя, Люксембург, Бельгія, таксама Расія, Румынія, ЗША, Канада, некаторыя краіны Паўднёвай Амерыкі. Колькасць носьбітаў у свеце 95,4 млн., у Германіі 75,3 млн.ч. (1990).

Статус афіцыйнай або нацыянальнай мовы (1990): Германія, Аўстрыя, Швейцарыя, Люксембург, Бельгія.

Пісьменнасць

Пісьменнасць на аснове лацінскай графікі. Найстарэйшыя помнікі: Сен-Галенскі (лацінска-нямецкі) гласар (8 ст., аляманскі дыялект), пераклад на рэйнска-франкскі дыялект трактату Ісідора (8—пач. 9 ст.) і інш.

Гісторыя

Асноўныя перыяды гісторыі мовы — данацыянальны і нацыянальны; 16—17 ст. з'яўляюцца пераходнымі. Тэндэнцыя да ўтварэння наднацыянальных формаў мовы на паўднёва-заходняй аснове назначылася ў 12—13 ст. У 13—14 ст. нямецкая мова пачынае выцясняць лаціну з афіцыйна-дзелавой сферы, вядучая роля паступова пераходзіць да ўсходне-сярэдненямецкага літаратурна-пісьмовага варыянту, з пэўным уплывам паўднёванямецкай літаратурнай традыцыі. Распаўсюджанню гэтага варыянту паспрыялі кнігадрукаванне (з сяр. 15 ст.), Рэфармацыя і дзейнасць Лютара, асабліва пераклад Бібліі, інтэнсіўнае развіццё мастацкай літаратуры 17—19 ст. Фарміраванне нормаў сучаснай літаратурнай мовы завершваецца ў асноўным у канцы 18 ст., калі былі нармалізаваныя граматычная сістэма, арфаграфія (Гл. таксама: І. Готшад), лексіка (Гл. таксама: І. Адэлунг, І. Кампэ). На працягу 16—19 ст. фармаваныя літаратурныя нормы распаўсюджваліся на поўнач Германіі, а таксама паўплывалі на варыянты нямецкай мовы ў Аўстрыі, Баварыі, Швейцарыі. У канцы 19 ст. былі распрацаваныя арфаэпічныя нормы.

Дыялекты

Дыялектны падзел аснаваны на дыялектах заходне-германскіх плямёнаў — франкаў, саксаў, турынгаў, аляманаў, бавараў. Адрозніваюцца ніжненямецкая, сярэдненямецкая, паўднёванямецкая групы дыялектаў, кожная з іх падзяляецца на заходнюю і ўсходнюю падгрупы. Таксама выдзяляюцца аляманскія (Швейцарыя) і мозельска-франкскія (Люксембург) дыялекты.

Таксама існуюць адрозненні ў літаратурных нормах Швейцарыі і Аўстрыі.

Літаратурная нямецкая мова (стандартная)

Фанетыка

Галосныя

Нямецкія галосныя адрозніваюцца па кароткасці і даўгаце. Кароткія галосныя з’яўляюцца адкрытымі, доўгія – закрытымі. Калі слова пачынаецца з галоснай, яно мае цвёрды прыступ.

	A	Ä	E	I	O	Ö	U	Ü
Кароткія	/a/	/ɛ/	/ɛ/, /ǝ/	/ɪ/	/ɔ/	/œ/	/ʊ/	/ʏ/
Доўгія	/aː/	/ɛː/	/eː/	/iː/	/oː/	/øː/	/uː/	/yː/

Напісанне	ai, ei, ay, ey	au	äu, eu
Вымаўленне	/aɪ̯/	/aʊ̯/	/ɔʏ̯/

Зычныя

У нямецкая мове каля 25 фанем, што даволі сярэдне ў параўнанні з іншымі мовамі свету. Адна з асаблівасцяў нямецкіх зычных - гэта рэдкая афрыката /p͡f/.

	Губна-губныя	Губная-зубныя	Альвеольныя	Постальвеольныя	Нёбныя	Заднянёбныя	Язычковыя	Гартанныя
Выбухныя	p b		t d			k ɡ
Афрыкаты		p͡f	t͡s	t͡ʃ d͡ʒ
Фрыкатыўныя		f v	s z	ʃ ʒ		x		h
Насавыя	m		n			ŋ
Апраксіманты			l		j
Дрыготкія			r

Граматыка

Скланенне назоўнікаў

Нямецкія назоўнікі змяняюцца па:

• чатыром склонам: назоўным, родным, давальным і вінавальным.
• тром родам: мужчынскім, жаночым, сярэднім. Накшталт беларускай мове і насуперак, напрыклад, англійскай мове род не заўсёды пазначае пол.

Спражэнне

Нямецкія дзеясловы змяняюцца па:

• тром класам: правільныя, няправільныя і змешаныя (мае рысы правільных і няправільных). Амаль усе новыя дзеясловы фарміруюцца па правільнаму спражэнню,
• тром асобам: 1-ая, 2-ая і 3-ая,
• двум лікам: адзіночным і множным,
• тром ладам: абвесным, загадным, умоўным,
• двум станам: незалежным (актыўны) і пасіўным,
• шасці часам: Präsens (цяперашняе), Präteritum (прошлае прастое), Perfekt (прошлае складанае), Plusquamperfekt (пазапрошлае), Futur I (будучае), Futur II (будучае закончанае).

Сінтаксіс

Увогуле, парадак слоў у сказе даволі стрыманы; яго змяненне выклікае змены ў эмфатычным сэнсе. Асаблівасцю нямецкай мовы з'яўляецца рамачная канструкцыя, то бок пры прамым парадке слоў дзеяслоў павінен стаяць у канцы сказа.

Сучасная рэформа правапісу

Напрыканцы XX стагоддзя (пасля аб'яднання Германіі) кіраўнікі нямецкамоўных краін — ФРГ, Аўстрыі, Швейцарыі і Ліхтэнштэйна, а таксама прадстаўнікі дзяржаў і нямецкіх меншасцяў (Італія, Румынія і Венгрыя) прынялі рашэнне аб правядзенні рэформы нямецкай арфаграфіі, якую планавалася завяршыць у жніўні 2005.

Адна з самых кансерватыўных і паважаных газет ФРГ, «Frankfurter Allgemeine Zeitung», у 1999, як і ўся краіна, перайшла на новую арфаграфію, але ўжо праз год вярнулася да звыклага правапісу. Таксама ад новай арфаграфіі адмовіўся найважны грамадска-палітычны часопіс краіны "Der Spiegel".

Па меркаванням журналістаў, новыя правілы правапісу толькі пагоршылі сітуацыю з нямецкай мовай і прывялі да масавай блытаніны, паколькі, паводле апытанняў, толькі 38 % насельніцтва ФРГ знаёмыя з новымі правіламі. Самі службоўцы таксама парушаюць новыя правілы, нават у афіцыйных дакументах.

Як сцвярджаюць, большасць пісьменнікаў з самага пачатку адмовіліся прыняць новыя арфаграфічныя правілы.

У Нямеччыне з 1 жніўня 2007 уступіў у сілу канчатковы варыянт закона аб рэформе нямецкага правапісу. Новыя правілы пунктуацыі і арфаграфіі сталі абавязковымі для ўсіх без выключэння дзяржаўных устаноў і сістэм адукацыі.

Рэформа адмяняе 87 з 212 правіл арфаграфіі. Асобныя словы, якія пісаліся з вялікай літары, зараз павінны пісацца з маленькай і наадварот. Замест 52 правіл пунктуацыі засталося толькі 12. Коскі зараз можна ставіць, кіруючыся больш асабістым чуццём, чым загадамі, а запазычаныя словы дазваляецца пісаць як у нямецкай, так і ў іншамоўнай транскрыпцыі.

Літаратура

• Б. А. Абрамов, Н. Н. Семенюк. Немецкий язык // Лингвистический энциклопедический словарь. — М., 1990. С.329,330.; Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.
• Belarussisch-Deutsches Wörterbuch: больш за 70 тысяч слоў і выразаў / Пад рэдакцыяй Мікалая Кур’янкі, Лявона Баршчэўскага і Томаса Вайлера. — Мінск: Зміцер Колас, 2010. — 608 с. — ISBN 978-985-6783-98-5