Нямецкая мова
| Нямецкая | |
| Саманазва: |
Deutsch |
|---|---|
| Краіны: |
Германія, Аўстрыі, Швейцарыі, Ліхтэнштэйне, Люксембургу, Бельгіі і іншых краінах |
| Рэгіёны: | |
| Афіцыйны статус: |
Германіі, Аўстрыі, Швейцарыі, Бельгіі, Ліхтэнштэйне, Люксембургу, Еўрапейскім Саюзе |
| Арганізацыя, якая рэгулюе: |
— |
| Агульная колькасць носьбітаў: |
Для 110 млн. — родная, для 30 млн. — другая мова |
| Класіфікацыя | |
| Катэгорыя: |
??? |
|
Індаеўрапейская |
|
| Моўныя коды | |
| ISO 639-1: |
de |
| ISO 639-2: |
ger |
| ISO 639-3: |
deu |
| Гл. таксама: Праект:Лінгвістыка | |
Нямецкая мова (Deutsch, deutsche Sprache) —– гэта германская мова заходнегерманскай падгрупы.
Распаўсюджанне: Нямецкамоўныя краіны: Германія, Аўстрыя, Швейцарыя, Люксембург, Бельгія, таксама Расія, Румынія, ЗША, Канада, некаторыя краіны Паўднёвай Амерыкі. Колькасць носьбітаў у свеце 95,4 млн., у Германіі 75,3 млн.ч. (1990)[1].
Статус афіцыйнай або нацыянальнай мовы (1990): Германія, Аўстрыя, Швейцарыя, Люксембург, Бельгія.
Змест |
Пісьменнасць [правіць]
Пісьменнасць на аснове лацінскай графікі. Найстарэйшыя помнікі: Сен-Галенскі (лацінска-нямецкі) гласар (8 ст., аляманскі дыялект), пераклад на рэйнска-франкскі дыялект трактату Ісідора (8—пач. 9 ст.) і інш.
Гісторыя [правіць]
Асноўныя перыяды гісторыі мовы — данацыянальны і нацыянальны; 16—17 ст. з'яўляюцца пераходнымі. Тэндэнцыя да ўтварэння наднацыянальных формаў мовы на паўднёва-заходняй аснове назначылася ў 12—13 ст. У 13—14 ст. нямецкая мова пачынае выцясняць лаціну з афіцыйна-дзелавой сферы, вядучая роля паступова пераходзіць да ўсходне-сярэдненямецкага літаратурна-пісьмовага варыянту, з пэўным уплывам паўднёванямецкай літаратурнай традыцыі. Распаўсюджанню гэтага варыянту паспрыялі кнігадрукаванне (з сяр. 15 ст.), Рэфармацыя і дзейнасць Лютара, асабліва пераклад Бібліі, інтэнсіўнае развіццё мастацкай літаратуры 17—19 ст. Фарміраванне нормаў сучаснай літаратурнай мовы завершваецца ў асноўным у канцы 18 ст., калі былі нармалізаваныя граматычная сістэма, арфаграфія (Гл. таксама: І. Готшад), лексіка (Гл. таксама: І. Адэлунг, І. Кампэ). На працягу 16—19 ст. фармаваныя літаратурныя нормы распаўсюджваліся на поўнач Германіі, а таксама паўплывалі на варыянты нямецкай мовы ў Аўстрыі, Баварыі, Швейцарыі. У канцы 19 ст. былі распрацаваныя арфаэпічныя нормы.
Дыялекты [правіць]
Дыялектны падзел аснаваны на дыялектах заходне-германскіх плямёнаў — франкаў, саксаў, турынгаў, аляманаў, бавараў. Адрозніваюцца ніжненямецкая, сярэдненямецкая, паўднёванямецкая групы дыялектаў, кожная з іх падзяляецца на заходнюю і ўсходнюю падгрупы. Таксама выдзяляюцца аляманскія (Швейцарыя) і мозельска-франкскія (Люксембург) дыялекты.
Таксама існуюць адрозненні ў літаратурных нормах Швейцарыі і Аўстрыі.
Літаратурная нямецкая мова (стандартная) [правіць]
Фанетыка [правіць]
Галосныя [правіць]
Нямецкія галосныя адрозніваюцца па кароткасці і даўгаце. Кароткія галосныя з’яўляюцца адкрытымі, доўгія – закрытымі. Калі слова пачынаецца з галоснай, яно мае цвёрды прыступ.
| A | Ä | E | I | O | Ö | U | Ü | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Кароткія | /a/ | /ɛ/ | /ɛ/, /ǝ/ | /ɪ/ | /ɔ/ | /œ/ | /ʊ/ | /ʏ/ |
| Доўгія | /aː/ | /ɛː/ | /eː/ | /iː/ | /oː/ | /øː/ | /uː/ | /yː/ |
| Напісанне | ai, ei, ay, ey | au | äu, eu |
|---|---|---|---|
| Вымаўленне | /aɪ̯/ | /aʊ̯/ | /ɔʏ̯/ |
Зычныя [правіць]
У нямецкая мове каля 25 фанем, што даволі сярэдне ў параўнанні з іншымі мовамі свету. Адна з асаблівасцяў нямецкіх зычных - гэта рэдкая афрыката /p͡f/.
| Губна-губныя | Губная-зубныя | Альвеольныя | Постальвеольныя | Нёбныя | Заднянёбныя | Язычковыя | Гартанныя | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Выбухныя | p b | t d | k ɡ | |||||
| Афрыкаты | p͡f | t͡s | t͡ʃ d͡ʒ | |||||
| Фрыкатыўныя | f v | s z | ʃ ʒ | x | h | |||
| Насавыя | m | n | ŋ | |||||
| Апраксіманты | l | j | ||||||
| Дрыготкія | r |
Граматыка [правіць]
Скланенне назоўнікаў [правіць]
Нямецкія назоўнікі змяняюцца па:
- чатыром склонам: назоўным, родным, давальным і вінавальным.
- тром родам: мужчынскім, жаночым, сярэднім. Накшталт беларускай мове і насуперак, напрыклад, англійскай мове род не заўсёды пазначае пол.
Спражэнне [правіць]
Нямецкія дзеясловы змяняюцца па:
- тром класам: правільныя, няправільныя і змешаныя (мае рысы правільных і няправільных). Амаль усе новыя дзеясловы фарміруюцца па правільнаму спражэнню,
- тром асобам: 1-ая, 2-ая і 3-ая,
- двум лікам: адзіночным і множным,
- тром ладам: абвесным, загадным, умоўным,
- двум станам: незалежным (актыўны) і пасіўным,
- шасці часам: Präsens (цяперашняе), Präteritum (прошлае прастое), Perfekt (прошлае складанае), Plusquamperfekt (пазапрошлае), Futur I (будучае), Futur II (будучае закончанае).
Сінтаксіс [правіць]
Увогуле, парадак слоў у сказе даволі стрыманы; яго змяненне выклікае змены ў эмфатычным сэнсе. Асаблівасцю нямецкай мовы з'яўляецца рамачная канструкцыя, то бок пры прамым парадке слоў дзеяслоў павінен стаяць у канцы сказа.
Сучасная рэформа правапісу [правіць]
Напрыканцы XX стагоддзя (пасля аб'яднання Германіі) кіраўнікі нямецкамоўных краін — ФРГ, Аўстрыі, Швейцарыі і Ліхтэнштэйна, а таксама прадстаўнікі дзяржаў і нямецкіх меншасцяў (Італія, Румынія і Венгрыя) прынялі рашэнне аб правядзенні рэформы нямецкай арфаграфіі, якую планавалася завяршыць у жніўні 2005.
Адна з самых кансерватыўных і паважаных газет ФРГ, «Frankfurter Allgemeine Zeitung», у 1999, як і ўся краіна, перайшла на новую арфаграфію, але ўжо праз год вярнулася да звыклага правапісу. Таксама ад новай арфаграфіі адмовіўся найважны грамадска-палітычны часопіс краіны "Der Spiegel".
Па меркаванням журналістаў, новыя правілы правапісу толькі пагоршылі сітуацыю з нямецкай мовай і прывялі да масавай блытаніны, паколькі, паводле апытанняў, толькі 38 % насельніцтва ФРГ знаёмыя з новымі правіламі. Самі службоўцы таксама парушаюць новыя правілы, нават у афіцыйных дакументах.
Як сцвярджаюць, большасць пісьменнікаў з самага пачатку адмовіліся прыняць новыя арфаграфічныя правілы.
У Нямеччыне з 1 жніўня 2007 уступіў у сілу канчатковы варыянт закона аб рэформе нямецкага правапісу. Новыя правілы пунктуацыі і арфаграфіі сталі абавязковымі для ўсіх без выключэння дзяржаўных устаноў і сістэм адукацыі.
Рэформа адмяняе 87 з 212 правіл арфаграфіі. Асобныя словы, якія пісаліся з вялікай літары, зараз павінны пісацца з маленькай і наадварот. Замест 52 правіл пунктуацыі засталося толькі 12. Коскі зараз можна ставіць, кіруючыся больш асабістым чуццём, чым загадамі, а запазычаныя словы дазваляецца пісаць як у нямецкай, так і ў іншамоўнай транскрыпцыі.
Зноскі
- ↑ Этналог, 15-ы вып.
Літаратура [правіць]
- Б. А. Абрамов, Н. Н. Семенюк. Немецкий язык // Лингвистический энциклопедический словарь. — М., 1990. С.329,330.; Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.
- Belarussisch-Deutsches Wörterbuch: больш за 70 тысяч слоў і выразаў / Пад рэдакцыяй Мікалая Кур’янкі, Лявона Баршчэўскага і Томаса Вайлера. — Мінск: Зміцер Колас, 2010. — 608 с. — ISBN 978-985-6783-98-5
| Афіцыйныя мовы Еўрапейскага Саюза | ||
|---|---|---|
| англійская | балгарская | венгерская | іспанская | грэчаская | дацкая | ірландская | італьянская | латышская | літоўская | мальтыйская | нідэрландская | нямецкая | партугальская | польская | румынская | славацкая | славенская | фінская | французская | чэшская | шведская | эстонская | ||
