Палессе

Пале́ссе — гісторыка–этнаграфічны рэгіён Беларусі, Украіны, Польшчы і Расіі. Размешчана ў паўднёва-заходняй частцы Усходне-Еўрапейскай раўніны, у межах Палескай нізіны пераважна паабапал беларуска-ўкраінскай мяжы, а таксама часткова ў Польшчы і Расіі. Агульная плошча — каля 270 тыс. км². Вышыня - 150-200 м над узроўнем мора.

Палессе — найбуйнейшая з еўрапейскіх балотных тэрыторый. Галоўныя рэкі Палесся — Прыпяць, Днепр, Дзісна. У 1960-1980-я гг. землі Палесся былі значна меліярыраваны.

Геаграфія

Гл. таксама Палеская нізіна, Беларускае Палессе.

Паводле этнаграфічнага прынцыпу на тэрыторыі Беларускага Палесся вылучаюць раёны Усходняга і Заходняга Палесся. Усходняе Палессе займае вялікую тэрыторыю Палескай нізіны ад рэчышча Дняпра на ўсходзе да Гарыні, прытока Прыпяці, на захадзе. Усходняе Палессе таксама вядома ў этнаграфічных даследаваннях як Мазырскае Палессе.

Мова

Карта беларускіх гаворак (Я. Карскі, 1903)

Яшчэ ў 1903 г. вядомым вучоным і мовазнаўцам Я. Карскім была складзена "Этнаграфічная карта беларускага племені", якая з'явілася пасля шматлікіх дасладаванняў. Вобласць выкарыстання паўднёвага (палескага) дыялекту, згодна з картай, можна вызначыць на поўдзень ад мяжы Слонім - Слуцк - Гомель. Тут вучоным адзначаны дыялект з цвёрдым "р", умераным "аканнем" (адзначана вымаўленне ў безнаціскных пазіцыях: вада, галава). Таксама пазначым, што на поўдзень ад сучаснай мяжы Пружаны - Лунінец - Тураў, Я. Карскі гаворыць аб выкарыстанні ўкраінскіх гаворак.

Згодна з сучаснымі даследаваннямі, на тэрыторыі Палесся вылучаецца асаблівы паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы, які пануе на паўднёвым захадзе Беларусі, яго паўночная мяжа праходзіць па лініі Ліда-Мінск-Бабаруйск-Рэчыца-Лоеў.

Гістарычна, у сувязі з вялікім працэнтам яўрэйскага насельніцтва (у Пінску да 80%), якое пражывала на гэтай тэрыторыі да вайны, карысталіся мовай ідыш, у горадзе таксама размаўлялі па-руску. Мовай больш высокіх колаў грамадства была польская. Яна пачала страчваць свае пазіцыі пасля паўстання 1863-1864 у сувязі з масавым засяленнем тэрыторыі носьбітамі рускай мовы: чыноўнікамі, вайскоўцамі, чыгуначнымі рабочымі. У перыяд з 1921 па 1939 г. назіралася масавая паланізцыя гэтых зямель. Таксама развівался ўкраінская мова, у перыяд грамадзянскіх войнаў і нястач 1920-х гг. назіралася ўкраінізацыя Палесся.

Сёння на Палессі ў дзяржаўных установах пераважае руская мова. Беларуская мова часткова страціла сваё значэнне, мясцовае насельніцтва карыстаецца дыялектам, ужывае трасянку. Польская і ўкраінская мовы выкарыстоўваюцца ў асноўным як мовы нацыянальных меншасцяў.

Рухам "Полісьсе" ў канцы 1980-х гг. была створана так званая заходнепалеская мікрамова, якая развіваецца як адгалінаванне ўкраінскай мовы.

Гл. таксама

• Палескае паўстанне, 1918-1919
• Палессе, тып судна — названы ў гонар Палесься
• палешукі