Паўстанне Чэхаславацкага корпуса

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Паўстанне Чэхаславацкага корпуса
Czech Troops.jpg
Чэхаславацкі корпус ва Уладзівастоку
Дата 17 мая 1918 - 7 лютага 1920
Месца Паволжа, Урал, Сібір
Прычына Патрабаванне савецкага ўрада перадачы яму значнай часткі зброі Чэхаславацкага корпуса
Вынік Перамога РСФСР, Белая эміграцыя
Cупраціўнікі
Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg РСФСР Сцяг Чэхіі Чэхаславацкія легіёны
Камандуючыя
Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg Міхаіл Мураўёў
Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg Іаакім Вацэціс
Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg Сяргей Каменеў
Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg Аляксандр Самойла
Сцяг Чэхіі Ян Сыравы
Сцяг Чэхіі Радала Гайда
Сцяг Чэхіі Станіслаў Чэчак
Сцяг Чэхіі Уладзімір Шокараў
Сілы бакоў
Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg РСЧА Сцяг Чэхіі Чэхаславацкі корпус
(40 000 чалавек)
Ваенныя страты
Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg больш за 5000 чалавек забіта
Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg каля 3800 чалавек арыштавана
Сцяг Чэхіі каля 4000 забіта і прапала без вестак

Паўстанне Чэхаславацкага корпуса — ўзброены контррэвалюцыйны выступ чэхаславацкіх войскаў, якія знаходзіліся ў Савецкай Расіі, справакаваны прадстаўнікамі Антанты.

Перадгісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Чэхаславацкія часці былі сфарміраваны ў Расіі падчас Першай сусветнай вайны, у 19141918 з ваеннапалонных аўстра-венгерскай арміі і рускіх падданых чэшскай нацыянальнасці. У чэрвені 1917 2 стралковыя дывізіі былі зведзены ў Чэхаславацкі корпус, які дыслакаваўся ва Украіне. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 пад уплывам прадстаўнікоў Антанты камандаванне корпуса праводзіла сярод салдат антысавецкую прапаганду, абвясціла корпус часткай французскай арміі і запатрабавала ад Савецкага ўрада адпраўкі яго ў Заходнюю Еўропу. У 2-й палове сакавіка 1918 г. асноўныя сілы корпуса пакінулі Украіну; засталіся толькі чэхаславацкія інтэрнацыяналісты, якія змагаліся супраць аўстра-германскіх захопнікаў у шэрагах Чырвонай Арміі. 26 сакавіка 1918 г. мясцовыя савецкія ўлады прынялі рашэнне аб эвакуацыі чэхаславацкіх войскаў праз Уладзівасток пры ўмове здачы асноўнай часткі ўзбраення мясцовым Саветам. Аднак на нарадзе ў Чалябінску 14 мая камандавання корпуса, прадстаўнікоў Антанты і правых эсэраў было вырашана падняць мяцеж. Салдатам абвясцілі, што савецкі ўрад нібыта загадаў спыніць эшалоны, раззброіць салдат і заключыць іх у лагеры ваеннапалонных; камандаванне корпуса заклікала салдат прабівацца ва Уладзівасток сілай зброі. Да канца мая эшалоны з чэхаславацкімі войскамі (колькасць да 45 тыс. чал.) расцягнуліся па ўсёй Сібірскай чыгуначнай магістралі ад станцыі Рцішчава (раён Пензы) да Уладзівастока, гэта значыць на працягу каля 7000 км.

Храналогія падзей[правіць | правіць зыходнік]

25 мая мяцеж пачаўся ў Марыінску, 26 — у Чалябінску, пасля чаго чэхаславацкія войскі і эсэра-белагвардзейскія атрады захапілі Новамікалаеўск (26 мая), Пензу (29 мая), Сызрань (30 мая), Томск (31 мая), Омск (7 чэрвеня), Самару (8 чэрвеня), Красноярск (18 чэрвеня), а затым, перайшоўшы ў наступ сумесна з белагвардзейскімі атрадамі, занялі Уфу (5 ліпеня), Сімбірск (22 ліпеня), Екацярынбург (25 ліпеня) і Казань (7 жніўня), дзе быў захоплены залаты запас. Гэта паўстанне паклала пачатак новаму этапу Грамадзянскай вайны і спрыяла значнаму пашырэнню яе маштабаў і ўзмацненню сіл контррэвалюцыі. Мяцеж суправаджаўся масавымі арыштамі і карамі савецкіх і партыйных работнікаў, рэвалюцыйных рабочых і сялян. На захопленай тэрыторыі чэхі ліквідавалі органы Савецкай улады і садзейнічалі стварэнню контррэвалюцыйных урадаў (у Самары — «Камуч», у Екацярынбургу — кадэцка-эсэраўскі «Уральскі ўрад», у Омску — «Часовы Сібірскі ўрад»). У ліпені 1918 савецкія войскі ў Паволжы былі аб'яднаны ва Усходні фронт. У жніўні 1918 прасоўванне чэхаславацкіх і эсэра-белагвардзейскіх войскаў было спынена, а ў верасні савецкія войскі перайшлі ў наступ, вызвалілі Казань, Сімбірск, у кастрычніку — Самару і Сызрань, у лістападзе — Уфу і Чалябінск. Ваенныя няўдачы і падпольная праца камуністаў выклікалі раскладанне чэхаславацкіх войскаў, якія ў лістападзе-снежні 1918 адмовіліся ваяваць на баку белагвардзейцаў і былі адведзены з фронту (выкарыстоўваліся калчакаўцамі для аховы чыгункі). З 2-й паловы 1919 г. у сувязі з адступленнем калчакаўскай арміі чэхаславацкія часці адыходзілі на ўсход.

Вынікі[правіць | правіць зыходнік]

7 лютага 1920 на станцыі Куйтунен камандаванні Чырвонай Арміі і чэхаславацкага корпуса падпісалі пагадненне аб перамір'і, якое гарантавала часткам корпуса адыход на Далёкі ўсход і эвакуацыю. Увесну 1920 чэхаславацкія войскі засяродзіліся ва Уладзівастоку, а затым былі паступова эвакуіраваны з Расіі.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • С. Н. Семанов. Ленин В. И., Военная переписка 1917—1922 гг., М., 1966; История Гражданской войны в СССР, т. 3, М., 1957; Клеванский А. Х., Чехословацкие интернационалисты и проданный корпус, М., 1965.