Пераклады Бібліі на беларускую мову

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Хрысціянства
Christian cross.svg

Біблія
Стары Запавет · Новы Запавет
Апокрыфы
Евангелле
Дзесяць запаведзяў
Нагорная пропаведзь

Бог Айцец
Ісус Хрыстос
Святы Дух
Тройца
Анёлы
Д'ябал

Гісторыя хрысціянства
Храналогія хрысціянства
Апосталы
Сусветныя саборы
Вялікі раскол
Крыжовыя паходы
Рэфармацыя

Хрысціянскае багаслоўе
Грэхападзенне · Грэх · Дабрадзецель
Выкупленне
Выратаванне · Уваскрэсенне
Другое прышэсце · Богаслужэнне
Дабрадзецелі · Таінствы

Галіны хрысціянства
Каталіцтва · Праваслаўе
Пратэстанцызм
Антытрынітарыі

Пераклады Бібліі на беларускую мову

З'яўленне Бібліі на беларускіх землях[правіць | правіць зыходнік]

На тэрыторыі сучаснай Беларусі спісы асобных кніг Бібліі або іх фрагментаў з'явіліся верагодней за ўсё пасля хрышчэння Русі (986—988). Агульнадаступным у моўных адносінах і дасканалым у багаслоўскім сэнсе перакладам доўгі час з'яўлялася Біблія Кірыла і Мяфодзія на царкоўнаславянскай мове. Вядомыя дзясяткі рукапісаў XI—XV стагоддзяў, напісаных царкоўнаславянскай мовай.

Біблія распаўсюджвалася шляхам працаёмкага перапісвання ў манастырскіх, царкоўных, княжых майстэрнях-скрыпторыях. Магчыма, перапісваннем святых кніг займалася Ефрасіння Полацкая ў XII стагоддзі. Пра сталую біблейскую традыцыю сведчаць рукапісныя помнікі: Лаўрышаўскае, Аршанскае, Друцкае Евангеллі, Смаленскі псалтыр і інш.[1]

Першыя спробы[правіць | правіць зыходнік]

Як паказваюць даследаванні (акадэмік Яўхім Карскі і інш.), ужо з XI стагоддзя робяцца спробы прыстасаваць кірыла-мяфодзіеўскі пераклад да мясцовых асаблівасцей мовы, яе царкоўна-літургічнага стылю, удакладнення тэксту і выпраўлення памылак перапісчыкаў на аснове старажытнаяўрэйскага і старажытнагрэчаскага арыгіналаў[2]. Вядомыя некалькі ўрыўкаў перакладаў са старажытнаяўрэйскай мовы невядомых аўтараў даскарынаўскага перыяду: «Песня Песняў» (XIV—XV стст.), 8 кніг Старога Запавету (2 палова XV — пачатак XVI стагоддзяў)[3].

Вельмі важнымі трэба лічыць стварэнне ў Беларусі самастойнага поўнага біблейскага зводу, які быў складзены Мацвеем ДзясятымДзесятаглаў», 1502—1507) і Фёдарам Янушэвічам (гістарычныя кнігі і «Пяцікніжжа Майсеева», 1514). У адрозненне ад так званага Генадзеўскага збору Бібліі (Ноўгарад, 1499), які грунтаваўся пераважна на балгарскай рэдакцыі кірыла-мяфодзіеўскага перакладу і перакладзеных з Вульгаты недастатніх кніг, беларускі збор узыходзіў да больш ранняй і дастаткова поўнай мараўскай рэдакцыі перакладу.

Вялікае Княства Літоўскае[правіць | правіць зыходнік]

Першым унікальным навукова-папулярным друкаваным выданнем Бібліі на мове, блізкай да тагачаснай беларускай, была Біблія беларускага першадрукара Францыска Скарыны. Пераклад быў зроблены ім з Вульгаты Гераніма або з чэшскіх перакладаў. 6 жніўня 1517 года Скарына выдаў Псалтыр, пасля амаль кожны месяц па новай кнізе Бібліі. Да 1521 года выйшлі 23 ілюстраваныя кнігі Старога Запавету (у паслядоўнасці: Псалтыр, Ёў, Прытчы, Ісус Сірахаў, Эклезіяст, Песня Песняў, Прытчы Саламонавы, 4 кнігі Царстваў, Ісус Навін, Эдыт, Суддзі, Быццё, Другазаконне, прарока Данііла, Эсфір, Руф, Плач Ярэміі, Выхад, Левіт, Лічбы) пад агульнай назвай «Біблія руска, выложена доктором Франциском Скориною из славного града Полоцька, Богу ко ч(е)сти и людым посполитным к доброму научению». У першую беларускую Біблію выдавец уключыў амаль паўсотні ілюстрацый: шматлікія застаўкі, іншыя дэкаратыўныя элементы, якія гармануюць з шыхтоўкай старонак, шрыфтам і тытульнымі аркушамі. Пераклад Скарыны кананічна дакладны ў перадачы літары і духу біблейскага тэксту, не дапускае вольнасці і дапісак тлумачальніка, зберагае адпаведны старажытнаяўрэйскаму і старажытнагрэчаскаму арыгіналу іменны стан мовы. Кнігі Скарыны заклалі грунт для ўнармавання беларускай літаратурнай мовы, сталі першым перакладам Бібліі на ўсходнеславянскую. Акрамя таго, як сцвярджае хрысціянскі актывіст Павел Севярынец, скарынаўская Біблія стала чацвёртым перакладам у свеце на жывую мову народа (пасля нямецкай, італьянскай і чэшскай)[1]. Тым не менш, тэолаг і доктар філасофіі Ірына Дубянецкая адной з прычын таго, чаму Біблія Скарыны не адыграла культуратворчай ролі для тагачаснай Беларусі, называе факт перакладу «не на жывую мову»[4]. Як вынікае са Скарынавай прадмовы да першай кнігі Царстваў, на беларускую мову ім былі перакладзены ўсе кнігі Старога і Новага Запаветаў, «на руські язык выложенных»[2]. Гэта пацвярджаецца знойдзенымі ў XIX стагоддзі Якавам Галавацкім ў Львоўскім Ануфрыеўскім манастыры рукапісамі, сярод якіх знаходзіліся дадаткова 30 кніг, ідэнтыфікаваных паводле прадмоў як скарынінскія.

Выдадзеныя Скарынам «Псалтыр» (1517, 1522) і «Апостал» (1525) складаюць асобную групу не перакладных, але адаптаваных з іншых царкоўнаславянскіх крыніц кніг з набліжэннем да народнай мовы[3].

Наступным значным перакладам з'явілася праца Васіля Цяпінскага. Ён быў вядомым прыхільнікам Рэфармацыі ў Беларусі, заснаваў ва ўласным маёнку Цяпіна друкарню. Каля 1580 года Цяпінскі выдаў Евангеллі паводле Мацвея, Марка і пачатак паводле Лукі ў два слупкі: царкоўнаславянскай і беларускай мовамі. Гэтыя працы захаваліся да нашага часу ў двух асобніках. Паводле Карскага, беларускі пераклад зроблены з польскамоўнага тэксту Сымона Буднага 1572 года, царкоўна-славянскі — паводле нейкага паўднёва-заходняга ізводу[3].

Пазней выданнем біблейскіх кніг займаліся Сымон Будны, Іван Фёдараў і Пётр Мсціславец, Канстанцін-Васіль Астрожскі, Стэфан Зізаній, Мялецій Сматрыцкі[5], Спірыдон Собаль, Максім Вашчанка і інш.[6] Паказальна, што Іван Федаровіч і Пётр Мсціславец пры выданні ў Заблудаве «Евангелля вучыцельнага», як вынікае з прадмовы, напачатку рыхтавалі яго на беларускай мове, верагодна, у перакладзе Францыска Скарыны.

XX—XXI стагоддзі[правіць | правіць зыходнік]

На працягу XVII—XIX стагоддзяў не было зроблена ніводнага перакладу на беларускую мову.

Пераклад Дзекуць-Малея[правіць | правіць зыходнік]

На пачатку 20-х гадоў XX стагоддзя баптысцкі прэсвітар з Брэста Лукаш Дзекуць-Малей пераклаў на сучасную беларускую мову чатыры Евангеллі, выдадзеныя «тарашкевіцай» цягам 1926—1930 гадоў. Пазней свае паслугі перакладу прапанаваў Антон Луцкевіч, і ў 1931 годзе выйшаў іх супольны пераклад Новага Запавету і псальмаў.

Пераклад Гадлеўскага[правіць | правіць зыходнік]

Наступны, каментаваны пераклад зроблены ксяндзом Вінцэнтам Гадлеўскім яшчэ да 1930 года, аднак супрацьстаянне каталіцкіх уладаў дазволіла выдаць яго «Čatyry Ewanelii i Apostalskija Dziei» лацінкай толькі ў 1938. Гадлеўскі пачаў працу над перакладам і Старога Запавету, аднак загінуў падчас Вялікай Айчыннай вайна ад рук гестапа. Ягоную працу працягнуў Пётр Татарыновіч, выдаўшы ў 1954 у Рыме каментаваныя «Sviatuju Evaneliju i Apostolskija Dziei», а ў 1974 — «Listy Sviatych Apostalau». Аднак іх пераклады моцна насычаны паланізмамі.

Пераклад Станкевіча[правіць | правіць зыходнік]

Ірына Дубянецкая падчас лекцыі «Беларусь 1000 гадоў бяз Бібліі». Галерэя «Ў»

Першым, хто пераклаў усю Біблію на сучасную беларускую мову, стаў вядомы гісторык мовы, лексікограф і даследчык беларускіх старадаўнасцей Янка Станкевіч. Выкананы ў супрацоўніцтве з вельмі кваліфікаваным гебраістам Майсеем Гітліным, пераклад зроблены з арыгіналу[7] (Стары Запавет — з яўрэйскай, Новы Запавет — з грэчаскай моў) і тэкстуальна не саступае ў даставернасці пераўтварэння класічным перакладам. Ён, аднак перанасычаны дыялектызмамі і неалагізмамі. Спачатку ў 1970 годзе ў Нью-Ёрку быў выдадзены «Новы Закон», а ў 1973 — і ўся «Святая Біблія», абедзве тарашкевіцай.

Пераклад БПЦ[правіць | правіць зыходнік]

Напрыканцы XX стагоддзя распачала працу камісія Беларускага экзархату Рускай праваслаўнай царквы, якая выдала па-беларуску Евангелле. У яго аснову пакладзены досвед царкоўнаславянскага тэксту Елізавецінскай Бібліі.

Пераклад Сёмухі[правіць | правіць зыходнік]

У 2002 годзе ў Мінску выдадзеная поўная Біблія класічным правапісам у перакладзе Васіля Сёмухі пад рэдакцыяй місіянера Юркі Рапецкага (Канада) і з дапамогай мітрапаліта Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы Мікалая. Асновай для яго перакладу стаў расійскі Сінадальны пераклад 1840 года. Сёмухаў пераклад вельмі багаты моўна, аднак крытыкуецца за «непрыкрытую вольнасць у перакладзе цяжкіх месцаў, дыялектнае напісанне біблейскіх імёнаў, нарэдка да страты іх запаветнай этымалогіі»[2]; акрамя таго, даследчыца Ірына Дубянецкая, доктар сакральнай філасофіі, заўважае, што крыніца перакладу — руская Сінадальная Біблія — мае сама па сабе шмат тэкстуальных памылак[7].

Пераклад Чарняўскага[правіць | правіць зыходнік]

У 1968 годзе дабраславенне на пераклад Бібліі ад Папы рымскага Паўла VI атрымаў ксёндз Уладзіслаў Чарняўскі[8]. Яго пераклад ствараўся на аснове польскае «Бібліі тысячагоддзя» з выкарыстаннем тэкстаў лацінскай «Вульгаты», рускай Сінадальнага перакладу і польскай Бібліі Якуба Вуйка. У 1995—1998 гадах Уладзіслаў Чарняўскі перадаў рукапісы Антонію Бокуну, цяпер пастару пратэстанцкае царквы «Іаан Прадвеснік», які ў 1997 годзе здзейсніў выданне Кнігі Роду, у 1999 — Новага Запавету ў арыгінале і ў 2002 — Пяцікніжжа[9].

Пераклад Беларускага Біблейскага таварыства[правіць | правіць зыходнік]

Антоній Бокун таксама дапамог наладзіць кантакты прадстаўнікоў Беларускага Біблейскага таварыства з ксяндзом Чарняўскім. Пазней да гэтай справы далучыліся айцец Андрэй Абламейка і айцец Сяргей Гаек[10]. Незадоўга да сваёй смерці, пры канцы 2001 года, Уладзіслаў Чарняўскі перадаў Біблейскаму таварыству правы на выданне ўласных рукапісаў. Даследчыкі таварыства распачалі іх дапрацоўку і набор, і ўжо ў 2003 годзе выйшла новае выданне Новага Запавету. Цягам наступных гадоў вялася праца па рэдагаванні тэксту поўнай Бібліі, да якой былі прыцягнуты навукоўцы-лаціністы Жанна Некрашэвіч-Кароткая і Таццяна Федасеева. Падчас іх працы тэкст Чарняўскага звяраўся з Новай Вульгатай, быў набліжаны да сінадальнага перакладу і пазбавіўся дыялектызмаў з гаворак Гродзеншчыны і Валожыншчыны, дзе Уладзіслаў Чарняўскі нарадзіўся і пражыў значную частку жыцця[9].

Выданне поўнай Бібліі паводле тэксту Уладзіслава Чарняўскага адбылося напачатку 2012 года акадэмічным правапісам. Пераклад Біблейскага таварыства стаў першым беларускім выданнем, якое мае спасылкі на паралельныя месцы ў Бібліі і карты тагачасных дзяржаў і мясцін; тэкст у квадратных дужках, які, хоць і адсутнічае ў старажытных грэчаскіх рукапісах Новага Запавету, аднак утрымліваецца ў г. зв. «Тэкстах большасці»; у канцы дададзены невялічкі тлумачальны слоўнік паняццяў, якія могуць быць незразумелыя сучаснаму чытачу. Назвы, нумарацыя і размяшчэнне кніг Бібліі пададзеныя паводле заходняй традыцыі; нумарацыя псаломаў падвойная: у дужках падаецца нумар паводле Септуагінты[11]. Варыянт перакладу Біблейскага таварыства крытыкуе каталіцкі святар Сяргей Сурыновіч, які таксама займаецца праблематыкай беларускіх перакладаў Бібліі. Хібамі выдання ён лічыць непаслядоўнасць транслітарацыі і перакладу ўласных імёнаў і геаграфічных назваў, а таксама пазбаўлення перакладу індывідуальнасці праз залішняе выкарыстанне літаратурнай лексікі (у адрозненне ад гутарковай мовы ксяндза Чарняўскага) і, як вынік, ускладнення чытання канчатковага варыянту тэксту[9].

Пераклад секцыі пры Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі[правіць | правіць зыходнік]

Пераклад кніг Новага Запавету быў здзейснены Секцыяй па перакладзе літургічных тэкстаў і афіцыйных дакументаў Касцёла пры Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі. Пры падрыхтоўцы перакладу выкарыстоўваўся тэкст «Лекцыянарыя», які быў папярэдне (2002-05) перакладзены Секцыяй з арыгінальных моў.

Іншыя пераклады[правіць | правіць зыходнік]

Варта згадаць пераклады архіепіскапа БАПЦ Мікалая (Мацукевіча) («Напрастольнае святое Евангелле» тарашкевіцай, Таронта, 1988), Яна Пятроўскага («Генезіс», 1984, «Кніга Эклезіяста, або Прапаведніка», 1987, «Евангелле паводле Св. Яна», 1991), Міхася Міцкевіча, Анатоля Клышкі (Новы Запавет).

Праблемы розных перакладаў[правіць | правіць зыходнік]

  • розныя правапісы («станкевічанка»[7], «тарашкевіца», «наркамаўка»)
  • розныя варыянты назваў («Паводле Іоана Св. Евангелле», «Святое Дабравесце паводле Іаана», «Паводле Яна Св. Евангелле», «Святое Евангелле паводле Яна», «Евангеля паводле Яана», «Паводле Яна Святое Дабравесце», «Паводля Св. Яна Евангеле», «Еванелія паводля Св. Яна» і да т. п.[5])
  • розныя каноны («пратэстанцкія» пераклады Янкі Станкевіча і Васіля Сёмухі не змяшчаюць «другакананічных» кніг, якія ўваходзяць у праваслаўныя і каталіцкія каноны[5])

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Севярынец, П. Біблія // Люблю Беларусь: 200 феноменаў нацыянальнай ідэі — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2008. — С. 520.
  2. 2,0 2,1 2,2 Родаў Г. Я. З гісторыі перакладу Бібліі на ўсходнеславянскіх тэрыторыях — Катэхета. — Ручнік Барыс Рыгоравіч, 14 лістапада 2008.
  3. 3,0 3,1 3,2 А. Аўдзяюк. Спроба ўкладання бібліяграфіі перакладаў Бібліі на беларускую мову — Салавейкіна хатка. — Blogspot, 5 сакавіка 2012.
  4. Urbi et Orbi: Ірына Дубянецкая «1000 гадоў без Бібліі: беларускія біблейскія пераклады і eўрапейская цывілізацыя» (відэа) // methodology.by
  5. 5,0 5,1 5,2 Юлія Інышава. Ірына Дубянецкая: Нацыя не склалася, пакуль яна не мае перакладу Бібліі на сваю мову — ЕўраБеларусь, 26 сакавіка 2012.
  6. Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. — ISBN 985-11-0108-7.
  7. 7,0 7,1 7,2 Глеб Лабадзенка. Ірына Дубянецкая: Беларусь 1000 гадоў жыве без Бібліі — Блог Глеба Лабадзенкі. — 20 сакавіка 2012.
  8. Выйшаў новы пераклад Бібліі на беларускую мову — Радыё Рацыя, 16 лютага 2012.
  9. 9,0 9,1 9,2 а. Сяргей Сурыновіч. Біблія, што зачыніла стагоддзе… — Блог Сяргея Сурыновіча. — LiveJournal, 7 красавіка 2012.
  10. Сяргей Абламейка. Які будзе лёс перакладу Бібліі айца Уладзіслава Чарняўскага? — Сімвал веры. — Радыё «Свабода», 29 снежня 2001.
  11. Издана первая Библия на современном белорусском языке — Грамадства. — TUT.BY, 10 красавіка 2012.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]