Польская мова

Польская
Саманазва:	Język polski
Краіны:	Польшчы, Беларусі, Германіі, Украіне і іншых краінах
Афіцыйны статус:	Польшчы, Еўрасаюз
Арганізацыя, якая рэгулюе:	Рада польскай мовы
Агульная колькасць носьбітаў:	50 мільёнаў
Класіфікацыя
Катэгорыя:	???
Індаеўрапейская  Славянская   Заходнеславянская     Польская
Моўныя коды
ISO 639-1:	pl
ISO 639-2:	pol
ISO 639-3:	pol
Гл. таксама: Праект:Лінгвістыка

По́льская мо́ва (па-польску: język polski) — адна з заходнеславянскіх моваў індаеўрапейскай моўнай сям'і.

Валодаюць польскай мовай прыблізна 50 мільёнаў чалавек, яна з'яўляецца дзяржаўнай мовай Польшчы, а таксама Еўрапейскага Саюза. Большасць носьбітаў жыве ў ЗША, Лацінскай Амерыцы, Аўстраліі, Англіі, Францыі, Германіі, у крінах былога СССР - у Літве, Расіі, Украіне, Казахстане. У Беларусі пражывае больш за 400 тыс. носьбітаў польскай мовы.

Літаратурная мова фармуецца на базе вялікапольскіх, малапольскіх і мазавецкіх гаворак. Паводле перыядызацыі літаратурная мова падзяляецца на наступныя этапы:

• Старажытнапольская мова — да 1500 году;
• Сярэдняпольская мова — з XVI стагоддзя па другую палову XVIII стагоддзя.
• Навапольская мова — з другой паловы XVIII стагоддзя.

Пісьмовасць на базе лацінскага алфавіта. Найстаражытнейшы пісьмовы помнік — Свентакшышскія пропаведзі (сярэдзіна XIV стагоддзя).

Арфаграфія

• Польскі алфавіт: a, ą, b, c, ć, d, e, ę, f, g, h, i, j, k, l, ł, m, n, ń, o, ó,

p, q, r, s, ś, t, u, v, w, x, y, z, ź, ż.

• Апрача таго, пэўныя гукі перадаюцца на пісьме дзвюма літарамі: rz — вымаўляецца як 'ж',

ch — як 'х', dz — як 'дз', dź — як 'дзь', dż — 'дж', sz — як 'ш', cz — як 'ч'.

• Некаторыя гукі перадаюцца некалькімі літарамі: 'u' i 'ó', 'h' i 'ch', 'ż' i 'rz'.

• Літары v, x, q выкарыстоўваюцца пераважна ў запазычаных словах.

Фанетыка

• Гукі ą [οη] і ę [eη] — насавыя.
• Націск у польскіх словах прыпадае на другі ад канца склад.
• Замена ўласцівых іншым славянскім мовам мяккіх або цвёрдых зычных t, d, r на ć, dź, rz («ж»): ciasto, dzień, rzeka.
• Чаргаванне е перад пярэднеязычнымі цвёрдымі зычнымі, у залежнасці ад паходжання, з а ці о: wierzyć «верыць» — wiara «вера», nieść «несці» — niosę «нясу»;
• Чаргаванне спалучэння -er- пасля мяккіх перад пярэднеязычнымі цвёрдымі зычных з -аr-: twierdzić «цвердзіць» — twardy «цвёрды»;
• Чаргаванне перад канцавымі звонкімі зычнымі ó («у») з о, ą з ę: bób «боб» — bobu «бобу», błąd «памылка» — błędu «памылкі».

Гісторыя

Разам з чэшскай, славацкай, верхне і ніжнелужыцкай польская мова складае заходнюю групу славянскіх моў. У 8-9 стст. адбыўся падзел яе на ляхіцкія, лужыцкія і чэшскія дыялекты. Ляхіцкія дыялекты, якія склалі аснову польскай мовы, ахоплівалі тэрыторыю паміж Балтыйскім морам і Карпатамі на поўначы і поўдні і паміж Эльбай і Бугам на захадзе і ўсходзе. Пачынаючы з другой паловы 9 ст. пачынаецца аб'яднанне ляхіцкіх плямёнаў, стварэнне Польскай дзяржавы і ўтварэнне адзінай польскай мовы.

Узнікненне польскай пісьменнасці датуецца 12 ст., калі была напісана Гнезненская була - пасланне папы рымскага Інакенція II, у якім вызначаліся тэрыторыі, падначаленыя гнезненскаму архіепіскапу. Була была напісана на латыні, але яна ўтрымоўвала больш 400 польскіх геаграфічных назваў і асабістых імёнаў, адлюстроўваўшых фанетычныя. лексічныя і марфалагічныя асаблівасці польскай мовы 12 ст. У 13-14 стст. з'яўляюцца пісьмовыя помнікі на польскай мове: Bjurodzica, Свентакшышскія пропаведзь і Фларыянская псалтыр.

У 16 ст., які паправу лічыцца залатым стагоддзем польскай культуры, польская мовы выталківае латынь з мастацкай, палітычнай і рэлігіёзнай літаратуры. З'яўляюцца арфаграфічныя трактаты Я. Манчынскага. У 1568 г. была выдана, напіаная на лацінскай мове, першая граматыка польскай мовы П. Сарторыўса-Стаенскага.

У 20 ст. калі Польшча зноў здабыла незалежнасць, назіраецца росквіт польскай культуры і літаратуры. Польская мова, як дзяржаўная ахапіла ўсе сферы грамадскага жыцця. У гэты перыяд складаюцца капітальныя слоўнікі, фундаментальныя граматыкі польскай мовы. Узнікаюць інстытуты польскай мовы і культуры, для замежнікаў, польская мова становіцца аб'ектам , які пачаў цікавіць не толькі этнічных палякаў з-за мяжой, але і шырокае кола спецыялістаў, якія займаюцца эканамічнымі, палітычнымі і гуманістычнымі праблемамі Цэнтральнай Еўропы.

Літаратура

• Польский язык / А. К. Киклевич, А. А. Кожинова. - 7-е изд. - Минск, 2009. ISBN 978-985-470-936-9.

Гл. таксама

• Польска-беларускі, беларуска-польскі слоўнік

У Сеціве

• На ВікіСховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Польская мова