Рагвалод

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Рагвалод
ст.-рус.: Рогъволодъ
Rahvałod, Rahnieda (Połacak). Рагвалод, Рагнеда (Полацак).jpg
Сваты ноўгарадскага князя Уладзіміра Святаславіча ў Рагвалода (з левага боку); Рагвалод і яго дачка Рагнеда (з правага боку). Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.
князь полацкі
960-я? — каля 980
Пераемнік: Пячатка Ізяслава Уладзіміравіча Ізяслаў Уладзіміравіч
Наследнік: сын (імя невядома)
 
Дзейнасць: родапачынальнік полацкіх князёў
Смерць: 980?
Полацк
Дынастыя: Рагвалодавічы
Бацька: імя невядома
Маці: імя невядома
Жонка: імя невядома
Дзеці: 2 сыны (паводле падання — Раальд і Свен); дачка Рагнеда
 
Ваенная служба
Гады службы: згадваецца ў 980
Прыналежнасць: Полацкае княства
Званне: князь
Камандаваў: полацкае войска
Бітвы: абарона Полацка, 980

Рагвалод (ст.-рус. Рогъволодъ, Роговолодъ; ? — 1-ая пал. 980?) — першы гістарычна вядомы князь полацкі (960-я? — 1-ая пал. 980?), бацька князёўны Рагнеды Рагвалодаўны. Праз Рагнеду — дзед князя полацкага Ізяслава Уладзіміравіча і родапачынальнік усіх полацкіх князёў.

У летапісу разам з Рагвалодам згадваецца князь тураўскі Тур. Калі лічыць і Тура сапраўднай гістарычнай асобай, то яны абодва з'яўляюцца князямі, якія ўдзельнічалі ў заснаванні дзяржаўнасці (летапісных княстваў) на тэрыторыі Беларусі.

Паходжанне[правіць | правіць зыходнік]

«Аповесць мінулых часоў» (АМЧ, XII ст.) пад 980 годам паведамляе:

Аркуш АМЧ са звесткамі пра Рагвалода.

«…бе бо Рогъволодъ перешелъ изъ заморья, имяше волость свою Полотьске…» (Ст.-рус.)

«…быў Рагвалод прыйшоў з-за мора, і меў уладу сваю ў Полацку…»

Іншых летапісных звестак аб паходжанні Рагвалода няма.

Імя[правіць | правіць зыходнік]

У 1879 годзе дацкі мовазнавец В. Томсен паказаў, што імёны Рогволодъ і Рогнѣдь — царкоўнаславянская транскрыпцыя распаўсюджаных скандынаўскіх імён Рагвалд (стар.-паўн. Ragnvald) і Рагнейдзь (Ragnheiðr)[1]. З таго часу пераважная большасць даследчыкаў, у т. л. сучасныя А. А. Мельнікава, А. А. Рыдзеўская, Т. М. Джаксан і інш., трымаюцца такога меркавання.

Да 2-й паловы XIX ст. выказвалася і меркаванне, што імёны Рогволодъ і Рогнѣдь славянскага паходжання. Імя Рогволодъ прапаноўвалі выводзіць ад спалучэння фармантаў -рог і -валод (параўн.: валодаць) і давалі тлумачэнне: «той, хто валодае рогам», у значэнні «той, хто валодае ўладай», — праводзячы паралель з імем Усевалад. Да такога меркавання далучаліся гісторыкі П. В. Галубоўскі, М. І. Кастамараў, М. В. Доўнар-Запольскі і інш. З сучасных даследчыкаў такую магчымасць не адмаўляе Л. В. Аляксееў, як не адмаўляе ён і скандынаўскага паходжання гэтых імён[2]. Прыхільнікі гэтага меркавання ёсць і цяпер, у асноўным у ненавуковым асяродку. Каб зняць супярэчнасць з паведамленнем АМЧ, якое ўскосна ўказвае на скандынаўскае паходжанне Рагвалода, яны сцвярджаюць, што прыход з-за мора неабавязкова сведчыць пра скандынаўскае паходжанне.

Славянскае паходжанне імён Рогволодъ і Рогнѣдь лічыцца малаверагодным. Праблемай гіпотэзы славянскага паходжання імён з'яўляецца адсутнасць прамых славянскіх паралеляў, а таксама іншых славянскіх імён з фармантам -рог. У свой час гісторык С. А. Гедэонаў прыводзіў чэшскую паралель Рагаўлад (Rohovlad)[3]. Аднак Рагаўлад бытавала толькі ў межах аднаго шляхецкага роду Букувак і было не імем, а мянушкай, а пазней прозвішчам, і паходзіла ад рагоў, выяўленых на родавым гербе.

У далейшым імя Рагвалод аднойчы сустракаецца ў полацкім княжацкім родзе (а Рагнеда — у смаленскім, пры гэтым вядомыя яе сёстры былі названы скандынаўскімі імёнамі — Мальфрэд і Інгебьёрг).

Жыццяпіс[правіць | правіць зыходнік]

Рагвалодавічы — княжацкі род
(да падзелу на ўдзелы)
Рагвалод
1-ы сын Рагвалода (імя невядома)
2-і сын Рагвалода (імя невядома)
Рагнеда Рагвалодаўна
(муж: вялікі князь кіеўскі Уладзімір)
Ізяслаў Уладзіміравіч
Усяслаў Ізяславіч
Брачыслаў Ізяславіч
Усяслаў Брачыславіч

Паводле позняга Маскоўскага летапіснага зводу (1479), Рагвалод з'явіўся ў Полацку ў часы вялікага князя кіеўскага Святаслава Ігаравіча (945972). Гэта адбылося, напэўна, не пазней за лета 971, калі Святаслаў пасадзіў свайго сына Уладзіміра на княжанне ў Ноўгарадзе, бо ўжо тады «Рагвалод трымае і ўладарыць і княжа ў Полацкай зямлі». Магчыма, гэта адбылося і да 947, бо ў тым годзе вялікая княгіня кіеўская Вольга, перамогшы ятвягаў, займалася справамі Пскова, паставіла пагосты па рэках Мсце і Лузе, і паводле падання, пабудавала ў якасці кіеўскага фарпосту Віцебск — такім чынам, наведала амаль усе землі вакол Полацка, але не наведала гэты горад — адзін з буйнейшых ва ўсходнееўрапейскім рэгіёне. Некаторыя даследчыкі на падставе гэтага робяць выснову, што тады ўжо Вольга не валодала Полацкай зямлёй, а ўмацоўвала межы з ёю.

У 2-ой пал. 975 году ў барацьбе з вялікім князем кіеўскім Яраполкам Святаславічам загінуў яго брат, драўлянскі князь Алег Святаславіч. Другі Яраполкаў брат — Уладзімір Святаславіч, спалохаўшыся такога ж лёсу, у кан. 975 году ўцёк з Ноўгарада ў Швецыю. Яраполк прызначыў у Ноўгарад свайго намесніка і пасаднікаў і ўладарыў на Русі адзін. Вясной 978 года Уладзімір вернуўся з наёмнай дружынай з Швецыі ў Ноўгарад, забіў намесніка і прагнаў пасаднікаў Яраполка, сказаўшы ім: «Ідзіце да майго брата і скажыце: Уладзімір ідзе на цябе, будзь гатовы з ім біцца». Абодва браты, відавочна, пачалі шукаць саюзнікаў, верагодна таму Яраполк прыслаў сватоў у Полацк, прапаноўваючы полацкаму князю саюз супраць Уладзіміра.

Рагвалод, відаць палічыў такі саюз выгодным і прыняў яго. Паводле Тацішчава, Рагвалод пачаў ваяваць наўгародскія воласці — пытанне аб тым, якія менавіта, застаецца дыскусійным. У той час паміж Полацкай зямлёй і Наўгародскай зямлёй былі вялікія нічыйныя абшары. Адзінае месца, дзе княствы, верагодна, межавалі — вярхоўі р. Ловаці. Таму лічыцца, што на гэтыя землі і быў скіраваны напад Рагвалода. Яраполк паслаў на дапамогу Рагвалоду свае войска, каб не даць Уладзіміру ваяваць «Крыўскую зямлю». Разам з ваяводамі адправіў і паслоў, каб схіліць брата да міру.

Уладзімір таксама паслаў у Полацк сватоў, але Рагнеда, як вядома, была ўжо змоўлена за Яраполка. Паводле летапісу, Рагвалод запытаўся ў дачкі: «Ці хочаш за Уладзіміра?», — а яна адказала: «Не хачу разуць рабычыча, а хачу Яраполка». Нават калі гэтыя абразлівыя словы і былі сказаныя 12-гадовай Рагнедай, наўрад ці можна лічыць, што яны належаць ёй самой, і што менавіта гэтыя словы былі падставай для вайны. Рагвалод у барацьбе паміж Уладзімірам і Яраполкам стаў на бок апошняга, што немінуча вяло да вайны Ноўгарада з Полацкам, якая, магчыма фактычна ўжо і вялася Рагвалодам, а адказ Рагнеды быў толькі своеасаблівай дэкларацыяй намераў полацкага князя. Праўда, нельга выключаць, што словы прычыніліся да жорсткасці расправы з полацкай княскай сям'ёй.

Уладзімір з войскам з варагаў, наўгародцаў, чудзі і крывічоў (ізборска-пскоўскіх) прыйшоў пад Полацк, калі Рагнеду ўжо сабралі да Яраполка. Рагвалод выйшаў супраць Уладзіміра, але быў разбіты і зачыніўся ў горадзе, спадзяючыся дачакацца кіеўскіх войскаў. Уладзімір узяў Полацак, недзе ў маі 978 года, «і паланілі Рагвалода і сыноў яго, і жонку яго, і дачку. І зневажаў Дабрыня [дзядзька Уладзіміра] яго, і прыгадаў Рагнедзе, як назвала князя рабычычам, і загадаў Уладзіміру быць з ёю перад бацькам і маці. Пасля Уладзімір забіў бацьку, братоў і маці яе, а саму ўзяў у жонкі».

Бой з войскам Рагвалода і ўзяцце горада, мусіць, дорага абыйшліся войску Уладзіміра. Паводле В. М. Тацішчава, які спасылаўся на Іакімаўскі летапіс, калі Уладзімір у Полацку даведаўся пра падыход кіеўскіх войскаў, пасланых Яраполкам, то спалохаўся і хацеў бегчы ў Ноўгарад. Дабрыня ж, ведаючы, што Яраполк не падабаецца паганцам, стрымаў пляменніка і паслаў да яраполкавых ваяводаў дары, прапануючы перайсці на свой бок. Ваяводы абяцалі перайсці і выканалі сваё абяцанне ў бітве пры «рацэ Друці, у трох днях шляху ад Смаленска». Яраполк застаўся без войска, якое часткай перайшло на бок Уладзіміра, а часткай было знішчанае. Такім чынам, ваяводы Яраполка спазняліся да Полацка, мусіць на 5 — 10 дзён.

Пасля гэтага Уладзімір і Дабрыня з войскам пайшлі на Кіеў. Неўзабаве Яраполк быў здрадліва забіты. Уладзімір 11 чэрвеня 978 года быў абвешчаны вялікім князям кіеўскім.

Спрэчныя пытанні[правіць | правіць зыходнік]

Прыхільнікі славянскай версіі паходжання Рагвалода і яго сям'і звяртаюць увагу на апісаны ў летапісе звычай разуваць жаніха, які не з'яўляецца скандынаўскім і наогул германскім звычаем, а таксама, што ў германцаў не існавала звычаю адвозу нявесты да жаніха. Ставіцца пад сумніў, ці маглі Рагвалод і Рагнеда, калі былі скандынавамі, так хутка засвоіць славянскія звычаі.

Аднак вядома, што скандынавы ў Нармандыі, Данелагу і Сіцыліі хутка прымалі мясцовыя звычаі і мову — ужо ў другім і нават першым пакаленні. Выказваецца меркаванне, што Уладзімір не забіў Рагнеду разам з бацькамі і братамі, а ўзяў сабе за жонку, толькі каб атрымаць за ёю спадчанныя правы на Полацк, што быццам сведчыць пра такія правы Рагвалода — князя мясцовага і славянскага паходжання.

Таксама паўстае пытанне пра згаданага побач з Рагвалодам у летапісе Тура, князя тураўскага — некаторыя даследчыкі лічаць іх роднымі братамі і з гэтага выводзяць іх супольны радавод[4]. Сляды Рагвалода і Тура знаходзяць нават ува Францыі, дзе апошні нібыта заснаваў горад Тур. Іншыя даследчыкі адмаўляюць сваяцтва, або не надаюць увагі, што Рагвалод і Тур згаданыя ў летапісе разам.

Ушанаванне[правіць | правіць зыходнік]

Паштовая марка.
Памятная манета. Рэверс.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Der Ursprung der russischen Staates. 14, 7.
  2. Алексеев, Л. В. Полоцкая земля в IX—XIII вв. : Очерки истории Северной Белоруссии / Л. В. Алексеев. — Москва : Наука, 1966. — С. 238.
  3. С. А. Гедэонаў спасылаецца на Časopis Českého museum, т. VI, с. 65.
  4. Канавалаў…
  5. Памятныя манеты «Рагвалод Полацкі і Рагнеда» // Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]