Ружа сабачая

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Ружа сабачая
Rosa canina flower Luc Viatour.JPG
Кветкі шыпшыны сабачай
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Rosa canina L., 1753

Сінонімы
Rosa ciliatosepala Blocki
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS   24819
NCBI   74635
GRIN   t:5309
IPNI   731955-1
TPL   tro-27800145

Ружа сабачая[3], шыпшына сабачая[4] (Rosa canina) — від раслін, якія адносяцца да роду Ружа (Rosa) сямейства Ружавыя (Rosaceae).

Назва[правіць | правіць зыходнік]

Назва «ружа сабачая» з'явілася ў кантэксце супастаўлення каштоўнасці дадзенага хмызняку з садовымі ружамі. Паводле другой версіі — Ховард (1987), шыпшына выкарыстоўваўся ў XVIII і XIX стагоддзях для лячэння сабачых укусаў, адсюль і ўзнікла назва.

Апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Шыпшына сабачая. Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885

Шыпшына сабачая — лістападны куст, які дасягае ў вышыню ад 1,5 да 2,5 м[5].

Парасткі тоўстыя, дугападобна выгнутыя[4], радзей амаль прамыя[5]. Кара зялёная, с сонечнага боку чырванее[4].

Шыпы рэдкія, серпападобныя, з вельмі кароткім аснаваннем, з бакоў сціснутыя, на галоўных сцеблах амаль прамыя, на кветканосных парастках шматлікія, заўсёды кручкападобна-выгнутыя[4][5].

Сярэднія лісты кветаносных парасткаў 7-9 см даўжыні, голыя[4], толькі па галоўнай жылцы усеяныя кароткімі валасінкамі, непарнаперыстыя, з сям'ю, радзей пяццю або дзевяццю проста-вострапільчатымі па краі (нярэдка зубцы сканчаюцца жалёзкай), яйкападобна-эліптычнымі, на верхавіне коратка завостранымі лісточкамі, 2-2,5 см даўжынёй і 1-1,5 см шырынёй. Ля аснавання ліста маецца вузкі, па краі жалезіста-расніцавы прылістак, з вострымі вушкамі[5].

Кветкі — без паху, адзіночныя або сабраныя па тры-пяць у верхавінныя шчыткападобныя суквецці, ад белага да ярка-ружовага колеру[4], дасягаюць у дыяметры 5-8 см Чашалісцікаў і знізу ўсеяныя кароткімі валасінкамі, зверху ў большасці выпадкаў голыя, да 20-25 мм даўжыні, шырокаланцэтныя, з багатымі пёрыстымі прыдаткамі, пасля цвіцення адгінаюцца назад[4] і задоўга да паспявання пладоў адвальваюцца. Пялёсткі карацей чашалісцікаў; дыск шырокі, да 4-5 мм у дыяметры, плоскі або конусападобны, з зевам 1-1,6 мм у дыяметры; слупкі доўгія, пакрытыя белымі валасінкамі; галоўка лычыкаў шарападобная, канічная, радзей амаль шарападобная. Кветаножкі даўжынёй 12-18 мм, часцей за роўныя велічыні спелага плода, радзей карацей або даўжэй яго, звычайна пазбаўленыя валасінак і жалёзак. Цвіце ў маі-чэрвені (ліпені)[5].

Формула кветкі: Male and female sign.svg\ast K_{(5)}\; C_{5}\; A_{\infty}\; G_{\underline{\infty}}[6].

плады — гладкія і льсняныя, памяранцава-чырвонага колеру[4], пры паспяванні 15-26 мм даўжынёй, шырокаавальныя, радзей амаль шарападобныя, пазбаўленыя жалёзак[5], унутры ўтрымліваюць насенне — шмат валасістых арэшкаў. Плады спеюць у жніўні.

Rosa canina plant Luc Viatour.JPG

Агульны выгляд

Rosa canina blatt 2005.05.26 11.50.13.jpg

Лісце

Rosa canina .jpg

Кветка

Rosa canina fruits.jpg

Плады

Хімічны склад[правіць | правіць зыходнік]

Плады шыпшыны сабачай утрымліваюць аскарбінавую кіслату (зрэдку да 1%[4], часцей 0,2% ці нават менш), шыпшыны - да 5-6%, рэдка больш (часам да 14%), у сярэднім 2-3%. Утрыманне іншых рэчываў практычна не адрозніваецца: флаваноіды - вытворныя кверцэцін, кемпферол і антацыяны, кацехіны, караціноіды - да 8 мг%, пантатэнавая, нікацінавая кіслата і яе амід, вітамін В1, В2, К, Е, пекцінавыя рэчывы, цукры, кіслоты, трыцерпены, мікраэлементы K, Mn, Fe, Co, Mg, Ca і інш.

Распаўсюджанне і экалогія[правіць | правіць зыходнік]

Еўропа, Заходняя Азія, Паўночная Афрыка. У Еўрапейскай частцы Расіі да Масквы, часам і далей на поўнач, Крым, Каўказ, Сярэдняя Азія[7]. У Беларусі распаўсюджана па ўзлесках, хмызняках, схілах, пераважна ў паўднёвай частцы[4].

Расце ў разрэджаных лясах, на палянах, высечках, бязлесных хмызняковых і травяністых схілах, на берагах ручаёў і рэк, уздоўж дарог, на пустках, як пустазелле[5].

Ужыванне[правіць | правіць зыходнік]

Вітамінная, лекавая, харчовая, меданосная, эфірамаслічная, таніданосная, фарбавальная, дэкаратыўная расліна.

Медыцынскае выкарыстанне[правіць | правіць зыходнік]

Дзякуючы багатаму ўтрыманню вітамінаў і флаваноідаў плады шыпшыны валодаюць рознабаковым дзеяннем. Выяўляюць дыўрэтычнае, крывесуцішальнае і звязальнае дзеянне.

Плады шыпшыны зніжаюць ўтрыманне халестэрыну ў крыві, запавольваюць адклад атэрасклератычных бляшак у крывяносных сасудах. Вітаміны і каратын актывізуюць энзімную сістэму, узмацняюць рэгенерацыю тканак, сінтэз гармонаў і аказваюць дабратворны ўплыў на вугляводны абмен і пранікальнасць сасудаў. Змест вітаміна Р спрыяе памяншэнню далікатнасці капіляраў, дапамагае выкарыстанню аскарбінавай кіслаты арганізмам.

Вітамін К удзельнічае ў стварэнні пратрамбіну і ўплывае на нармальную згусальнасць крыві. Іншыя вітаміны маюць важныя фізіялагічныя функцыі. Плады шыпшыны дзейнічаюць спрыяльна пры авітамінозе і як умацавальны сродак у рэканвалесцэнтны перыяд. У лекавых формах іх прымаюць з мэтай прафілактыкі цынгі і гіпавітаміноза С і Р, пры гемарагічных дыятэзах, розных крывацёках, у тым ліку выкліканыя прамянёвай хваробай, пры хваробах печані (хранічны гепатыт, халецыстыт, халангіт), пры нефрапатыі цяжарных, (хваробы нырак і мачавога пузыра), ранах, пераломах касцей, якія вяла загойваецца, (дыстрафіях, пры ўзмацненні фізічных нагрузак, разумовым напружанні), у перыяд цяжарнасці і лактацыі, станоўчы ўплыў вітаміна С пры атэрасклерозе. Як агульнаўмацавальны сродак (пры вострых і хранічных інфекцыях, дыстрафіі, фізічных нагрузках і г. д.).

Плады шыпшыны сабачай ужываюць у народнай медыцыне. Чай з пладоў выкарыстоўваюць пры прастудных захворваннях. Насенне - для лячэння камянёў у мочавыдзяляльных шляхах[8], пры рэўматызме і падагры.

Плады ўтрымліваюць нязначную колькасць вітаміна C (0,24-0,85% ад сухой вагі мякаці). Як вітамінавая расліна шыпшына сабачая вялікага значэння не мае[9].

Харчовае выкарыстанне[правіць | правіць зыходнік]

Плады шыпшыны(руск.) бел. выкарыстоўваюць свежымі, у выглядзе гарбаты (адвару) з сушаных пладоў, сіропу, соку. У харчовай прамысловасці з іх рыхтуюць варэнне, джэм, пасцілу, пюрэ, павідла, кампоты, кісялі прычым у працэсе перапрацоўкі губляецца не больш за 35% вітамінаў.

Плады шыпшыны прыдатныя для вытворчасці цукерак, мармеладу, дражэ, а канцэнтраваныя прэпараты з іх дадаюць да кандытарскіх вырабаў для іх вітамінізацыі. З іх рыхтуюць наліўкі, безалкагольныя напоі, віны, гарбатна-кававыя сурагаты, якія адзначаюцца араматам, абумоўленым наяўнасцю эфірных алеяў. Падсмажаныя на лёгкім агні плады выкарыстоўваюць для падрыхтоўкі "кавы", якая мае пах ванілі[10].

Дэкаратыўнае выкарыстанне[правіць | правіць зыходнік]

Дзякуючы засухаўстойлівасці і здольнасці да парасткавага абнаўлення, добра развітой каранёвай сістэме шыпшына цэніцца ў супрацьэразійных і ахоўных насаджэннях. Іншыя віды шыпшынніка маюць аналагічнае прымяненне.

Шыпшына сабачая - самая распаўсюджаная прышчэпа для садовых руж. Прышчэпленыя на яго ружы набываюць яго непераборлівасць, зімаўстойлівасць і значную ўстойлівасць да хвароб.

Іншае выкарыстанне[правіць | правіць зыходнік]

Шыпшына не вылучае шмат нектару, але яе ахвотна наведваюць пчолы і збіраюць з яе вялікую колькасць пылка. На шыпшынніку часам вылучаецца падзь. Рэкамендуюць высаджваць яе ў месцах, дзе ў канцы мая - першай палове чэрвеня мала пылканосаў.

Пялёсткі шыпшыны - выдатная сыравіна для эфірамаслічнай прамысловасці, парфумерыі, лікёрагарэлачнай вытворчасці. З насення здабываюць тлусты алей, багаты каратынам (да 40%). Выкарыстоўваюць пры пролежнях, трафічных язвах, дэрматозах, як жоўцегонны, мачагонны супрацьзапаленчы сродак.

У каранях і галах(руск.) бел. шыпшыны ўтрымліваюцца таніды. Іх можна выкарыстоўваць для афарбоўвання тканін у карычневы колер.

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Двухдольныя».
  3. БЭ ў 18 т. Т. 13. Мн., 2001. С. 433.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 4,9 Дикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К., Михайловская В. А., Манциводо Н. И.—2-е изд., перераб. и доп.—Мн.: Ураджай, 1981.—159 с., 16 л. ил.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Хржановский В. Г. Розы. Филогения и систематика. Спонтанные виды европ. части СССР, Крыма и Кавказа. Опыт и перспективы использования — М.: Советская наука, 1958. — С. 177—183. — 497 с.
  6. Яковлев Г. П., Челомбитько В. А. Ботаника: Учебник для вузов / Под ред. Р. В. Камелина — СПб.: Спецлит, изд-во СПХФА, 2003. — С. 434. — 647 с. — 5000 экз. — ISBN 5-299-00237-8.
  7. Андронов Н. М., Богданов П. Л. Определитель древесных растений по листьям — Л.: ГУПИ Издательство Лен. Университета, 1974. — С. 49. — 128 с.
  8. Шиповник собачий — Лекарственные растения
  9. Дикие съедобные растения / Под ред. акад. В. А. Келлера; АН СССР; Моск. ботан. сад и Ин-т истории матер. культуры им. Н. Я. Марра — м: б. и., 1941. — С. 12. — 40 с.
  10. Мікалай Міхайлавіч Вярзілін(укр.) бел. По следам Робинзона. Сады и парки мира. — Л.: Детская литература., 1964. — 576с.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Штегеман И. А. Разведение дичков Rosa canina // Вестник Императорского Российского общества садоводства, СПб.. — 1874.
  • Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. — Т. 2. — С. 396. — ISBN 5-87317-128-9.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Шаблон:Ружа