Русіны

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці

Русі́ны (у крыніцах роусин) — палітонім, пазней і этнонім, які азначае жыхароў Русі і ўтвораны ад Русь, руський люд. Сустракаецца ў крыніцах ад самага пачатку існавання Русі, пазней — у крыніцах, якія пішуць пра Галіцка-Валынскае княства, Вялікае княства Літоўскае, Вялікае княства Маскоўскае і іншыя землі, якія былі часткамі Русі. У Маскоўскай дзяржаве палітонім русін з часам быў выціснуты з ужытку іншым палітонімам рускі, але і пазней зрэдку ўжываўся раўнапраўна з ім.

Паняцце «русін»[правіць | правіць зыходнік]

Паняцце русін, як палітонім, у пісьмовых крыніцах упершыню сустракаецца ў «Аповесці мінулых гадоў», дзе ўжываецца раўнапраўна з руський, людий руских, кажучы пра людзей з Русі — у дагаворах з грэкамі Алега ў 911 і Ігара ў 945 г. Таксама ўжываецца ў дагаворах Смаленска з Рыгай і Готландам, Статутах і дагаворах Вялікага княства Літоўскага і інш.

У XIIIXVIII ст. русін — агульная назва продкаў беларусаў,украінцаў і русскіх.

У сярэднявеччы, асабліва актыўна ў XVI—XVII ст., паняцці русін, русіны і русінскі ўжываўся ў дачыненні да рэлігіі. На тэрыторыі Галічыны і Букавіны такая назва захоўвалася да пачатку 1950-х гг.

На тэрыторыі Закарпацця гэтае азначэнне ўжываюцца, між іншых саманазваў і назваў руснакоў.

Гл. далей: Руснакі, Руснацкая мова.

У літаратуры[правіць | правіць зыходнік]

  • Урыўкі Аповесці мінулых гадоў [1][2]

«аще ударить мечемъ или копьемъ, или кацемъ любо оружьемъ Русинъ Грьчина или Грьчин Русина, да того деля греха заплатить сребра литр 5, по закону рускому»

«О сем, аще кто убьет или хрестьанина русин, или хрестьянинъ русина, да умрет, идЂже аще сотворит убийство. Аще ли убежит сотворивый убийство, да аще есть домовит, да часть его, сирЂчь иже его будеть по закону, да возметь ближний убьенаго, а и жена убившаго да имЂеть, толицем же пребудеть по закону. Аще ли есть неимовит сотворивый убой и убежавъ, да держиться тяжи, дондеже обрящеться, и да умреть.»

«Аще ли ударит мечем, или бьеть кацЂм любо сосудомъ, за то ударение или бьенье да вдасть литръ 5 сребра по закону рускому; аще ли не имовит тако сотворивый, да вдасть елико можетъ, да соиметь съ себе и ты самыа порты, в них же ходит, да о процЂ да ротЂ ходит своею вЂрою, яко никакоже иному помощи ему, да пребывает тяжа отоле не взыскаема.

»О сем, аще украдеть что любо русин у хрестьанина, или паки хрестьанинъ у русина, и ятъ будеть в том часЂ тать, егда татбу сътворит, от погубившаго что любо; аще приготовиться тать творяй, и убьенъ будеть, да не взищеться смерть его ни от хрестьанъ, ни от Руси; но паче убо да возмет свое, иже будеть погубил. Аще вдасть руцЂ свои украдый, да ят будеть тЂм же, у него же будеть украдено, и связанъ будеть, и отдасть тое, еже смЂ створити, и сотворить триичи.«

  • Урыўкі дагавора Смаленска з Рыгай і Готландам [3]

»Или Русьскыи гъсть свои тъварь дасть в дългъ в Ризе или на Гътьскомъ бере(зе) Немьчичю, а нъ дъдълженъ боудеть инемъ, Роусьскомоу же гъстьи напереде възяти. Или Немьчьскыи гъсть въ дългъ дасть Смоленьске свои тъваръ Роусиноу, аче дълженъ боудеть инемъ, Немечьскомоу гъстьи напереде възати.«

»Немьчичю же не льзе позвати на поле Роусина битъ ся въ Ризе и на Гътьскомь березе, Роусиноу же не льзе позвати Немьчича на поле битъся Смоленьске."

  • Урывак з Жыція Антонія Сійскага [4]

«Месяца декабря в 7 день, преставление преподобнаго и богоноснаго отца нашего Антония. Списано бысть сие многогрешным Иоанном русином, родом от племени варяжска, колена Августова кесаря Римскаго, в лето 7087 (1579), в царство благочестиваго государя благословению Антония, преосвященнаго митрополита всеа России, и при благоверных царевичех Иване и Феодоре Ивановичех»

Зноскі

  1. «хрестьанин», «грьчин» — жыхар Візантыі, грэк; «русинъ» — жыхар Русі, тады яшчэ паганскай.
  2. АМГ, 38
  3. Праект Смаленскай граматы
  4. «Иоанном русином» называе сябе аўтар Жыція царэвіч Іван Іванавіч, сын Івана IV.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  1. (бел.) Насевіч В. Да пытання пра саманазву беларусаў у перыяд ВКЛ // Беларусіка — Albaruthenica. Кн. 2: Фарміраванне і развіццё нацыянальнай самасвядомасці беларусаў. Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі ў Маладзечне 19-20 жніўня 1992 г. Мінск: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1993. — С. 97 — 100.
  2. (бел.) Беларусы. Т. IV. Вытокі і этнічнае развіццё / В. Бандарчык, В. Бялявіна, Г. Каспяровіч, Г. Курыловіч, Т. Кухаронак, М. Піліпенка, І. Чаквін. Мн., 2001. 436 с.
  3. (бел.) Токць С. Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.) Гродна: ГрДУ, 2002. — 190 с. — аб змене русінскай самаіндэфікацыі на беларускую ў вясковым асяроддзі.
  4. (бел.) Марзалюк І. Людзі даўняй Беларусі: этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (Х—XVII ст.). Магілёў, 2003.
  5. (бел.) Катлярчук А. Яшчэ раз пра месца беларусаў у гісторыі // ARCHE № 5(28)-2003. (Рэцэнзія на: Stone, Daniel. The Polish-Lithuanian state, 1386—1795 // Seattle: University of Washington Press, 2001. 374 p.) — аб ролі русінскага этнасу ў гісторыі Рэчы Паспалітай.
  6. (бел.) Сагановіч Г. Русіны пад Грунвальдам (Дуброўнай) у 1410 г. // БГА, Том 11. Сшытак 1-2 (20-21), снежань 2004.
  7. (руск.) Гудавичюс Э. История Литвы с древнейших времён до 1569 г. М.:, 2005. — аўтар актыўна карыстаецца паняткамі «русіны», «русінская мова» і выказвае свой пункт гледжання на гісторыю русінаў у Вялікім княстве Літоўскім.
  8. (руск.) Долбилов М., Миллер А. Западные окраины Российской империи. М.: Новое литературное обозрение, 2006. — 608 с. — у працы актыўна скарыстаны паняткі «русіны», «русінская мова» і выкладзены погляды аўтараў на гісторыю русінаў у Расійскай імперыі.
  9. (бел.) Смалянчук А. Плебейскія нацыі і імперскія перыферыі // ARCHE № 11(51)-2006. — неадназначная крытыка поглядаў М. Далбілава, А. Мілера і Э. Гудавічуса на гісторыю русінаў (паводле Смалянчука — беларусаў і ўкраінцаў) у Вялікім княстве Літоўскім і Расійскай імперыі.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Commons