Рыгор Раманавіч Шырма

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Рыгор Раманавіч Шырма
фота
Марка Беларусі «100 гадоў з дня нараджэння Р. Р. Шырмы». 1992
Асноўная інфармацыя
Дата нараджэння

8 (21) студзеня 1892({{padleft:1892|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:21|2|0}})

Месца нараджэння

в. Шакуны Пружанскага павета Гродзенскай губерні

Дата смерці

23 сакавіка 1978({{padleft:1978|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:23|2|0}}) (86 гады)

Месца смерці

г. Мінск

Краіна

Flag of Russia.svg Расійская імперыя
Сцяг Польшчы
Flag of the Soviet Union.svg СССР

Прафесіі

харавы дырыжор
кампазітар
педагог
музыказнавецфалькларыст

Псеўданімы

Р. Баравы; Вучыцель. Крыптанімы: В. М.; В.-ч; Г. Ш.; Р. Ш.

Узнагароды
Герой Сацыялістычнай Працы  — 1977
Народны артыст СССР— 1955 Ордэн Леніна  — 1967 Ордэн Леніна  — 1977
Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі — 1971 Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга  — 1962 Ордэн «Знак Пашаны»  — 1944
Commons-logo.svg Рыгор Раманавіч Шырма на Вікісховішчы

Рыгор Раманавіч ШЫРМА (Псеўданімы: Р. Баравы; Вучыцель. Крыптанімы: В. М.; В.-ч; Г. Ш.; Р. Ш.; 8 (21) студзеня 1892[1], в. Шакуны Пружанскага павета Гродзенскай губерні, цяпер Пружанскі раён, Брэсцкая вобласць — 23 мая 1978, Мінск) — беларускі харавы дырыжор, фалькларыст, грамадскі і музычны дзеяч, публіцыст, літаратуразнавец.

Мастацкі кіраўнік і галоўны дырыжор Дзяржаўнай акадэмічнай харавой капэлы БССР (19391970). Лаўрэат Дзяржаўных прэмій БССР за канцэртна-выканаўчую дзейнасць (1966) і за «Беларускія народныя песні ў апрацоўках для хору» (1974). Народны артыст БССР (1949) і СССР (1955), Герой Сацыялістычнай Працы (1977), заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі (1946). Узнагароджаны ордэнамі Леніна, Кастрычніцкай Рэвалюцыі, Працоўнага Чырвонага Сцяга, «Знак Пашаны», балгарскім ордэнам Кірылы і Мефодзія II ступені, медалямі.

Сабраў больш за 2 тысячы беларускіх народных песень. Выдаў першыя зборнікі Міхася Васілька, Максіма Танка, Сяргея Крыўца.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Маладыя гады[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся ў вялікай сям'і, дзе спевакамі былі ўсе, пачынаючы з бондара дзеда Васіля па мянушцы Майстровіч. Добра спявалі дзянна[2] Ганна Іванаўна Шырма, яе дачка Алеся. Лепшыя калыханкі хлопчык пачуў ад маці Тэадоры Дзям'янаўны. Таленавітым выканаўцам быў бацька Раман Васільевіч (~1863—1947), які двойчы прызываўся ў царскую армію і ведаў даволі казацкіх, рэкруцкіх і салдацкіх песень. Адсюль пачалося захапленне малога Рыгора роднай песняй.

З прычыны беднаты сям'і з шасцігадовага ўзросту Рыгору Шырму даводзілася працаваць па найме, а першапачатковую адукацыю атрымоўваць у «школе граматы», дзе працавалі найманыя настаўнікі. Адзін з настаўнікаў-семінарыстаў добра ведаў спевы, і Рыгор у гэты час пачаў спяваць у хоры.

У 1904 употай ад бацькі з 15 капейкамі ў кішэні Рыгор пешкі накіраваўся ў Пружаны, каб паступіць у гарадское вучылішча(бел. (тар.)) бел.. Таленавіты хлопчык ужо праз год стаў лепшым вучнем, іграў на струнных інструментах і ўдзельнічаў у аркестры і хоры вучылішча. Моцна ўразіла юнака тое, што ў хоры не спявалі беларускіх песень. Яшчэ большае абурэнне выклікалі шавіністычныя наскокі на родныя песні, калі іх называлі перакручанымі расійскімі ці ўкраінскімі або ўвогуле адмаўлялі іх мастацкую каштоўнасць[3]. Скончыў школу на ўсе пяцёркі.

Цягу Рыгора да народнай паэзіі заўважыў настаўнік літаратуры Манцэвіч. Ён і заахвоціў таго запісваць песні. Спачатку гэта былі запісы ад Ганны Дудзейкі, у якой кватараваў юнак, пазней і ад іншых спевакоў. У 1907, у час летніх вакацый, Рыгор Шырма пешшу адправіўся ў сваю першую фальклорную вандроўку па Белавежскай пушчы, дзе запісаў беларускія народныя песні «Ой, не вылятай, сіва зязюлька», «Я з казаком стаяла», «Там за гаем». Але першай песенніцай была бацькава сястра Захвея Васільеўна (па мужы Хвораст, маці Янкі Хвораста) з вёскі Кацёлкі(бел. (тар.)) бел.. Звычайна яе запрашалі на ўсе ўрачыстасці як першую спявачку. Акрамя такіх выдатных народных песен, як восеньская «Ой, не вылятай, сіва зязюлька», Шырма запісаў ад яе радзінны і вясельны абрады. Пра багацце паэтычнай душы цёткі Захвеі ён напіша ў 1941 годзе ў артыкуле «Выдатная песенніца з народу». Калі фалькларыст назваў Захвеі Васільеўне лічбу ў сто пяцьдзясят запісаных уласна ад яе песняў, тая ўсклікнула: «Мусіць, я самая грэшная на свеце!» — «Чаму, бабко?» — «Бо ў нас ніхто столькі гэтых песняў не помніць, колькі я».

Падчас навучання на двухгадовых настаўніцкіх курсах у Свянцянах у 19111912 Шырма праходзіць сальфеджыа, вучыцца іграць на скрыпцы, арганізуе настаўніцкі хор. Адначасова ён спрабуе запісваць мелодыі. Пасля сканчэння курсаў настаўнічаў у Лідскім і Свянцянскім(бел. (тар.)) бел. (вёска Ганута сённяшняга Вілейскага раёна)[4] паветах. Больш плённа канцэртная работа працягнулася ў Седлецкім настаўніцкім інстытуце (1914), які на той час быў эвакуіраваны спачатку ў Маскву і Яраслаўль, а потым у Варонеж (скончыў у 1918). Аднак ладзячы канцэрты, яго глыбока абражала тое, што ён не мог знайсці аніводнай апрацоўкі беларускай народнай песні. Можа з тых пор ён і пакляўся запоўніць гэту пустку ў нацыянальнай культуры беларусаў.

Усе запісы, зробленыя Шырмам да Першай сусветнай вайны, згарэлі разам з хатай у Шакунах.

Настаўніцкая дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

У канцы Першай сусветнай вайны мабілізаваны ў армію, скончыў Чугуеўскае ваеннае вучылішча(руск.) бел. на Харкаўшчыне. Служыў у званні прапаршчыка ў Туркестане.

Адразу пасля рэвалюцыі па накіраванні Беларускага нацыянальнага камісарыяту едзе арганізоўваць школу ў сяле Навагольскім(руск.) бел. Новахапёрскага павета(руск.) бел. Варонежскай губерні Расіі, куды выехалі перад вайной яго бацькі. Тут шматбакова раскрыўся талент Шырмы-педагога: ён выкладаў псіхалогію, педагогіку і славеснасць, адначасова загадваў валаснымі аддзеламі адукацыі і культуры (да лета 1922[5]). Сабраў і арганізаваў школьную бібліятэку, хор, драматычны гурток, ладзіў літаратурныя вечары. «Светам свайго юнацтва» назваў яго навагольскі вучань, расійскі пісьменьік, аўтар аповесьці «Белы Бім Чорнае вуха(руск.) бел.» Гаўрыіл Траяпольскі(руск.) бел.[6] і прызнаваўся, што «не стаў бы пісьменнікам, калі б не сустрэў Рыгора Раманавіча. Ён навучыў нас думаць над прачытаным.»[7][8].

На другі год існавання школы Рыгора Шырму прызвалі ў Чырвоную Армію. Але калектыў вучняў напісаў пісьмо Н. К. Крупскай, і неўзабаве школьнікі зноў былі разам са сваім любімым настаўнікам.

У Навагольскім Рыгор Шырма пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай, таксама школьнай настаўніцай Клаўдзіяй Іванаўнай Раеўскай. Пасля шлюбу яна сваё жыццё звязала з беларускай народнай песняй, трыццаць гадоў праспявала ў капэле[9].

Вяртанне на радзіму[правіць | правіць зыходнік]

Улетку 1922 вярнуўся ў родныя Шакуны Пружанскага павета(бел. (тар.)) бел. і адразу актыўна ўлучыўся ў палітычную дзейнасць, дзейнічаў у Беларускім выбарчым камітэце. Калі Шырма адмовіўся запісацца палякам, яму забаранілі займацца настаўніцкай працай і не выдалі пашпарт[6]. «Ніякіх беларусаў няма, — гаварылі там польскія шавіністы, — гэта выдумка мінскіх бальшавікоў»[10]. Каб пракарміць сям'ю (у іх з жонкай Клаўдзіяй Іванаўнай Раеўскай 22 верасня нарадзілася дачка Алена), давялося пэўны час працаваць на лесараспрацоўцы, аднак неўзабаве і адтуль Шырма быў звольнены за беларускасць і «дрэнны ўплыў на рабочых»[9]. Напрыканцы 1922 года Шырма прыняў прапанову стаць рэгентам хору пружанскага Аляксандра-Неўскага сабора[5].

У 1924 годзе Шырма арганізаваў у Пружанах хор, запісвае народныя песні і заахвочвае да гэтай працы здольных людзей, ладзіць канцэрты, пераносіць на заходнебеларускую глебу «Беларускія вечарынкі». Каб паліцыя не магла іх забараніць, яны праводзіліся пад выглядам «Вечароў славянскай песні», а ў праграму ўключаліся і польскія народныя спевы. Хутка выступы хору і імя яго кіраўніка становяцца вядомымі ў Заходняй Беларусі.

Паваротным для Шырмы стаў канцэрт у Пружанах, на якім прысутнічаў правадыр стотысячнай Грамады — рэвалюцыйна-дэмакратычнай арганізацыі ў Заходняй Беларусі — Браніслаў Тарашкевіч. Пазнаёміўшыся з фальклорнымі запісамі збіральніка, сам вядомы філолаг, Тарашкевіч убачыў у Шырме чалавека, здольнага ўзначаліць культурна-асветную працу, якая ва ўмовах Заходняй Беларусі набыла характар вострай сацыяльнай барацьбы.

Віленскі перыяд[правіць | правіць зыходнік]

У 1925 Шырма нарэшце атрымаў польскі пашпарт (дзе быў запісаны «палешуком») і дазвол на выкладанне ў пачатковых школах Закону Божага. У 1926 пераехаў у Вільню. Працуе ў сакратарыяце Грамады, выхавацелем у інтэрнаце для хлопчыкаў Віленскай беларускай гімназіі. З 1926 — выкладае ў гімназіі спевы і арганізуе хор. У гэтым самым годзе стаў першым кіраўніком народнай капэлы ў Дзяляцічах ля Навагрудка[11]. Пазней некаторыя яе ўдзельнікі трапілі ў хор Рыгора Шырмы. Пасля таго, як яго звольнілі з гімназіі, працаваў у Віленскім універсітэце[9]. Таксама стварыў хор Беларускага саюза студэнтаў у Вільні.

Будучы паплечнік і найбольш паслядоўны вучань Шырмы, арганізатар Дзяржаўнага акадэмічнага народнага хору БССР Г. І. Цітовіч напіша:

1926 год… Мая першая віленская восень. Бязмэтна блукаю па квадраце сціснутага манастырскімі сценамі двара. І раптам з напаўадчыненага акна палілася беларуская народная песня, за ёю другая, трэцяя. Чымсьці родным, блізкім дыхнула на мяне. «Сасна»? Ды гэтую ж песню і ў нас спяваюць… Але тут прыгажэй! «Перапёлачку» я ўжо слухаю ў зале, захаваўшыся ў далёкім вугалку, — таму што перад хорам строгі рэгент… Закончылася гэта генеральная рэпетыцыя, і куды дзелася сур'ёзнасць кіраўніка. Ён стаіць цяпер з дабрадушнай усмешкай у акружэнні моладзі, а тую дзяўчыну, што запявала «Зязюльку», па-бацькоўску нават па галоўцы пагладзіў. Ад выходзячых я даведаўся, што гэты рэгент — Шырма, беларускі пясняр. Сказалі гэта, ды яшчэ на мяне насмешліва: маўляў, хто ты такі, што Шырмы не знаеш!
Хор Прачысценскага сабора ў Вільні. Сядзіць крайні справа — Рыгор Шырма.
Галоўная ўправа Таварыства беларускай школы. Стаіць крайні злева — Рыгор Шырма

Каб захаваць Шырму для культурна-асветнай легальнай працы (па Рыжскаму дагавору Польшча абавязалася захаваць культурную аўтаномію нацыянальных меншасцяў), Б. Тарашкевіч рэкамэндаваў яму не ўступаць афіцыйна ні ў Грамаду, ні ў КПЗБ. З 1927 Шырма ўзначаліў Таварыства беларускай школы і заставаўся сакратаром Галоўнай управы аж да забароны арганізацыі ў 1936. За гэты час ён аб'ехаў усю Заходнюю Беларусь, наладжваў усюды гурткі ТБШ і хоры, школы з беларускай мовай навучання, дапамагаў ставіць спектаклі. Адначасна служыў яшчэ і рэгентам у віленскім Прачысценскім саборы, ад якога атрымаў кватэру на першым паверсе хаты па адрасе вул. Святой Ганны, 13. На гэтым будынку цяпер вісіць мемарыяльная дошка[12].

Усюды, дзе б ні бываў Шырма, ён не забываў запісваць народныя песні, для чаго нястомна адшукваў таленавітых спевакоў. Шырма не спыняўся толькі на запісе народных песень, а шукаў кампазітараў, якія б апрацавалі іх. Не маючы магчымасці звярнуцца да музыкантаў Савецкай Беларусі, ён знайшоў выдатных майстроў — расійскага кампазітара А. Грачанінава(руск.) бел. ў Парыжы і ўкраінскіх А. Кошыца(руск.) бел. і М. Гайваронскага(укр.) бел. ў Нью-Ёрку[6]. Аляксандр Грачанінаў актыўна ліставаўся з Рыгорам Шырмам, захаваліся 17 ягоных апрацовак беларускіх народных песень для голасу і фартэпіяна, і яшчэ 11 для мяшанага хору. Ён таксама напісаў «Беларускую рапсодыю» для сімфанічнага аркестру, п'есу для скрыпкі на тэму калядкі з Пружанскага павета «Дар Белай Русі», музыку для п'есы Васіля Шашалевіча «Апраметная(бел. (тар.)) бел.» (пастаўленая ў БДТ-2 у 1926).

У Вільні Рыгор Шырма шчыра сябраваў з беларускім кампазітарам К. Галкоўскім, які апрацаваў чатыры беларускія песні — «Там пад гаем зеляненькім», «Ой, маці, маці», «Пайшла дзяўчынка ў лес за грыбамі», «Ой, чумача, чумача» — запісаныя Шырмам у Шакунах. Атрыманыя ад гэтых асоб апрацоўкі адразу правяраліся ў хорах гімназіі ў другой палове 20-х і Беларускага саюзу студэнтаў у 30-я гады. Апошні, заснаваны Шырмам у 1931, пасля таго, як з ім стаў выступаць выдатны саліст-інтэрпрэтатар родных песень Міхась Забэйда-Суміцкі[6], стаў выдатнай мастацкай з'явай у Заходняй Беларусі. Хор БСС вельмі часта выступаў у Вільні для моладзі, вернікаў розных рэлігій, простых гараджан.

Акрамя таго, Р. Шырма ўдзельнічаў у дзясятках з'ездаў ТБШ, прачытаў сотні лекцыяў па беларускай культуры, выдаў для школьных і самадзейных хораў зборнікі «Беларускія народныя песні» (1929) і «Наша песня» (1938). У 1927 выпусціў зборнік вершаў «Шум баравы», а ў 1936 — «З сялянскіх ніў» папулярнага ў Заходняй Беларусі паэта Міхася Васілька. Рыгор Раманавіч першым разглядзеў магутны талент удзельніка нацыянальна-вызваленчага руху Максіма Танка, адклаў выданне сваіх фальклорных запісаў і на ахвяраваныя грошы выдаў першы «пабіты шматкроп'ямі» і адразу ж канфіскаваны зборнік паэта «На этапах» (1936), а затым два наступныя зборнікі «Журавінавы цвет» (1937) і «Пад мачтай» (1938). Прапагандаваў творчасць сваіх вучняў-гімназістаў Алеся Салагуба і Валянціна Таўлая, выдаваў таксама кнігі Сяргея Крыўца.

Узрослая папулярнасць Р. Р. Шырмы яшчэ ў сярэдзіне 20-х гадоў непакоіла польскую санацыю(руск.) бел.. Спачатку яна дабілася яго звальнення з пасады настаўніка гімназіі «за наладжваньне камсамольскіх ячэек» (1928), тройчы арганізоўвала судовыя працэсы ў першай палове 30-х, спрабавала спакусіць «цёплым месцам» за згоду выйсці з кіраўніцтва ТБШ. Аднойчы віленскі ваявода Бацянскі нават прапанаваў Шырму прадаць фальклорныя запісы, каб перакласці іх і выдаць як польскія, на што збіральнік гнеўна адказаў: «Каб перакласці народныя песні, трэба геній Адама Міцкевіча, а так як у вас яго няма, то гэта будзе тое самае, што абліць гэты белы абрус атрамантам!» У адказ на абвінавачанні ў камунізаванні ТБШ Шырма смела заявіў на працэсе 1933 года: «За вашымі пышнымі судзейскімі тогамі я бачу свае паляшуцкія світкі, дзеля асветы якіх мы працуем, і з гэтага кірунку нас не саб'е ніхто і ніколі». Ад бяссілля паліцыя пайшла нават на правакацыю, выпусціўшы фальшыўку, што Шырма з'яўляецца агентам дэфензівы, але прагрэсіўная грамадскасць на яе не паддалася. Судовыя акцыі, пераследы цягнуліся да далучэння Заходняй Беларусі да БССР. Сядзеў у вядомай турме «Лукішкі». Пасля пачатку Другой сусветнай вайны польскія баевікі па ўказцы лонданскага ўраду намагаліся забіць Рыгора Шырму, але не здолелі знайсці яго на здымнай кватэры ў Беластоку, ані ў Шакунах[9].

З літаратуразнаўчымі артыкуламі і рэцэнзіямі пачаў выступаць у друку з 1933 года. У 1933 разам з Феліксам Стацкевічам пачаў выдаваць часопіс «Летапіс ТБШ» (з 1936 «Беларускі летапіс»), у 1939 стаў супрацоўнікам «Калосся». Наладжваў беларускія музычныя перадачы на польскім радыё, у сярэдзіне 1930-х адным з першых дзеячаў культуры падтрымаў праграму Народнага фронту, актыўна супрацоўнічаў як публіцыст з народнафронтаўскай газетай «Наша воля».

Савецкі перыяд[правіць | правіць зыходнік]

Ужо 1 лістапада 1939 года Шырму ўручылі мандат на стварэнне прафесійнага калектыву. Шырма збірае вакол сябе таленавітых спевакоў, у тым ліку і многіх былых удзельнікаў віленскіх хораў, і пачынае мэтанакіраваную працу з імі ў Беластоку. У канцы 1940 Беларускі ансамбль песні і танцу пад яго кіраўніцтвам з вялікім поспехам выступае ў Мінску, а ў маі 1941 — на Дэкадзе беларускага мастацтва ў Маскве.

Дом Уніхоўскага ў Мінску на плошчы Незалежнасці, у якім жыў Рыгор Шырма

З пачаткам вайны калектыў знаходзіўся на гастролях у РСФСР, адкуль паехалі на Каўказ, а пасля ў Краснаярск. Тут Рыгор Шырма быў арыштаваны нквдыстамі і сядзеў у турме да сакавіка 1942 года. Пасля перавезены на Лубянку(руск.) бел., дзе допыты ладзіліся да жніўня. Падчас адной з размоў адзін з гэбэшнікаў паведаміў, што яны расправіліся «з апошнім вашым галоўным нацыяналістам», маючы на ўвазе Янку Купалу[13]. Вызвалены па хадайніцтве Я. Коласа перад П. Панамарэнкам і высланы пад нагляд органаў НКУС у Паўночны Казахстан, дзе працаваў настаўнікам сярэдняй школы.

У 1943 годзе Рыгор Шырма атрымаў дазвол выехаць да жонкі, якая знаходзілася з капэлай на гастролях. У ліпені 1944 ансамбль вярнуўся ў Мінск. З восені 1944 (у 1950 перайменаваны ў Дзяржаўны хор БССР) плённа працуе ў Гродне. Шырма заняўся падрыхтоўчай працай па пераўтварэнні ансамбля ў акадэмічны хор. Ён прыцягнуў да мастацкай апрацоўкі народных песень беларускіх кампазітараў Мікалая Аладава, Анатоля Багатырова, Яўгена Цікоцкага, Пятра Падкавырава(руск.) бел., Рыгора Пукста, Уладзіміра Алоўнікава, Васіля Яфімава, Несцера Сакалоўскага, Самуіла Палонскага, Дзмітрыя Лукаса, Эдзі Тырманд, І. Кузняцова, а таксама прадстаўнікоў іншых народаў Васіля Залатарова, Вісарыёна Шабаліна(руск.) бел., Андрэя Пашчанкі, Дзмітрыя Васільева-Буглая(руск.) бел., Рыгора Лабачова, Аляксея Копасава, Мікалая Калесу(руск.) бел., Міхаіла Верыкоўскага(руск.) бел., Аляксандра Ленскага, Аляксандра Фляркоўскага(руск.) бел., Галіну Смірнову, Віктара Белага(руск.) бел., Якава Саладуху(руск.) бел., Марыяна Каваля(руск.) бел., Яніса Мядзіньша(руск.) бел. і інш[14].

У 1952 Дзяржаўны хор пераяжджае ў Мінск, а ў 1955 бліскуча выступае на Дэкадзе беларускага мастацтва ў Маскве, пасля якой Р. Шырму было прысвоена званне Народнага артыста БССР. Яго ансамбль атрымаў назву Дзяржаўная харавая капэла Беларускай ССР (з 1957 — Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла БССР).

У 1964 стаў адным з заснавальнікаў грамадскай арганізацыі «Беларускае таварыства па сувязях з суайчыннікамі за рубяжом».

У 1970 пад ціскам вымушаны быў падаць на звальненне з пасады мастацкага кіраўніка капэлы[13]. У адным са сваіх інтэрв'ю Зянон Пазняк згадвае, як у сярэдзіне 70-х прыйшоў да Рыгора Шырмы з просьбай падпісаць зварот да Брэжнева ў абарону ад зруйнавання старога Мінска. Шырма не адмовіўся ад подпісу, нягледзячы на тое, што яго сяброўскія стасункі з Машэравым, тагачасным першым сакратаром ЦК КПБ, пагоршыліся, але руйнаванне спынілася[6].

У 1966—1978 старшыня праўлення Саюза кампазітараў БССР і сакратар праўлення Саюза кампазітараў СССР(руск.) бел.. Выбіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР 4 — 9 скліканняў (1955—1978). Сябра Саюза пісьменнікаў СССР з 1966 года.

Пахаваны ў Мінску на Усходніх могілках.

Узнагароды[правіць | правіць зыходнік]

Творчая, навуковая і выдавецкая дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

Выдаваў зборнікі беларускіх песняў. Стварыў і кіраваў дзвюма хорамі ў Вільні: вучнёўскім пры гімназіі і студэнцкім.

З літаратуразнаўчымі артыкуламі і рэцэнзіямі пачаў выступаць у друку з 1933 года. У 1933 г. разам з Ф. Стацкевічам пачаў выдаваць часопіс «Летапіс ТБШ» (з 1936 «Беларускі летапіс»). Наладжваў беларускія музычныя перадачы на польскім радыё. У сярэдзіне 1930-х адзін з першых дзеячаў культуры падтрымаў праграму Народнага фронту, актыўна супрацоўнічаў як публіцыст з народнафронтаўскай газетай «Наша воля». Выдаў для школьных і самадзейных хораў зборнікі «Беларускія народныя песні» (1929) і «Наша песня» (1938). У 1940 арганізаваў і ўзначаліў (да 1970) Дзяржаўную акадэмічную харавую капэлу БССР (з 1978 яго імя).

Доўгі час шэфстваваў над Лебедзеўскай народнай харавой капэлай.

Рыгор Раманавіч Шырма — аўтар запісаў, гарманізацый, музычнага афармлення і публікацыі каля 5000 беларускіх народных песен, артыкулаў і даследаванняў па пытаннях беларускага мастацтва, фальклору і харавому выканальніцтву. Укладальнік шматлікіх фальклорных зборнікаў.

Бібліяграфія[правіць | правіць зыходнік]

  • «Беларускія народныя песні» (1929)
  • «Наша песня» (1938)
  • «Беларускія народныя песні, загадкі і прыказкі» (1947)
  • «Беларускія песні» (1955)
  • «Школьны спеўнік» (1957)
  • «Выбраныя песні з репертуару Дзяржаўнага хору БССР» (1958)
  • «Дзвесце беларускіх народных песень» (1958)
  • «Беларускія народныя песні» (т. 1, 1959; т. 2, 1960; т. 3, 1962; т. 4, 1976)
  • «Спявае Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла БССР» (1966)
  • «Беларускія народныя песні (для хору)» (т. 1, 1971; т. 2, 1973)[15]
  • «Песня — душа народа: Публіцыстыка; Фальклёр; Музыка; Літаратура: 1929—1939; 1944—1974» — Мн., 1976;
  • «Песня — душа народа: З літаратурнай спадчыны». Мн., 1993.

Ушанаванне памяці[правіць | правіць зыходнік]

Заснаваная Рыгорам Шырмам харавая капэла у 1978 атрымала ягонае імя.

Імя Рыгора Раманавіча Шырмы носяць Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла БССР, Пружанская дзіцячая школа мастацтваў[16] і Брэсцкі музычны каледж[17]. Якаў Малайчук стварыў у Пружанах музей Шырмы[16], у сярэдняй школе № 150 г. Мінску з харавой спецыялізацыяй створаная экспазіцыя, прысвечаная кампазітару.

Адна з цэнтральных вуліц горада Пружаны носіць яго імя, а ў 2008 імем Рыгора Шырмы названая вуліца(бел. (тар.)) бел. і ў Мінску.

Мемарыяльныя дошкі павешаныя на хатах, дзе ён жыў, у Вільнюсе, Гродне[18], Мінску.

Р. Шырме прысвечаны верш Ніла Гілевіча «Сэрца дзядзькі Рыгора»[19]

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Васіль Жураў. Рыгор Шырма: вялікі ў славе і просты ў жыцці // Звязда.
  2. дзядзькава жонка
  3. Рыгор Шырма / складальнік В. Дз. Ліцьвінка — Мн.: «Беларусь», 1990. — С. 5.
  4. С.В.Барыс, А.В.Рогач Нарачанка і яе берагі //  — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2013. — С. 649. — 712 с. — 99 экз. — ISBN 978-985-6992-37-0.
  5. 5,0 5,1 Евгений Днепровский. Красный псаломщик.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Владимир Партитура жизни Рыгора Ширмы. К 120-летию уроженца музыкальной Пружанщины.
  7. Троепольский Гавриил: "Ищите друга!".
  8. Гавриил ТРОЕПОЛЬСКИЙ. ВЕРЮ В СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ЧЕЛОВЕКА.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Васіль Ліцьвінка. Шырма расказвае пра сябе… Ч. 2 // Раённыя будні. — 21 сакавіка 2012. — № 23 (9469). — С. 5.
  10. Рыгор Шырма / складальнік В. Д. Ліцьвінка — Мн.: «Беларусь», 1990. — С. 6.
  11. Народная Дзяляціцкая капэла.
  12. Андрэй Вашкевіч. Віктар Роўда: «Шырма „пілаваў“ на скрыпцы, аднак хор у яго спяваў ідэальна» // Народная воля. — 20 студзеня 2010.
  13. 13,0 13,1 Васіль Ліцьвінка. Шырма расказвае пра сябе… Ч. 3 // Раённыя будні. — 4 красавіка 2012. — № 27 (9473). — С. 5.
  14. ШИРМА Григорий Романович.
  15. Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Пружанскага раёна / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.; Маст. А. М. Хількевіч — Мн.: БелЭн, 1992. — С. 406.
  16. 16,0 16,1 Інеса Галаўніцкая. Дзве пяцёркі прафесіяналаў // Культура.
  17. Постановление Кабинета Министров Республики Беларусь от 12 августа 1994 г. №14 «О присвоении имени Григория Ширмы Брестскому музыкальному колледжу»..
  18. Віктар Парфёненка, Ганна Васілевіч. Рыгору Шырме — 120 гадоў.
  19. Песняю песень у сэрцы — Радзiма

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Commons
  • Маракоў Л. У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. — Т. 2. — Мн:, 2003. ISBN 985-6374-04-9
    • Нисневич И. Г. Г. Р. Ширма: Очерк жизни и творчества. 2 изд. Л., 1971.
    • Песня на ўсё жыццё: Успаміны пра Р. Р. Шырму. Мн., 1983.
    • Рыгор Шырма: (Фотаальбом) / Аўтар-склад. В.Ліцвінка. Мн., 1990.
  • Шырма Рыгор Раманавіч // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. Мн.: БелЭн, 1992—1995., Т. 6.