Соф'я Аляксандраўна Яноўская
| Соф'я Аляксандраўна Яноўская | |
| Софья Александровна Яновская | |
| Дата нараджэння: | |
|---|---|
| Месца нараджэння: | |
| Дата смерці: |
24 кастрычніка 1966 (70 гадоў) |
| Месца смерці: | |
| Навуковая сфера: |
асновы матэматыкі, матэматычная логіка, філасофія, гісторыя матэматыкі |
| Месца працы: | |
| Вядомы як: |
стваральнік савецкай школы філасофіі матэматыкі |
Соф’я Аляксандраўна Яноўская (31 студзеня 1896, Пружаны, Брэсцкая вобласць — 24 кастрычніка 1966, Масква) — расійскі матэматык, логік, філосаф, педагог, заснавальнік рускай школы філасофіі матэматыкі. Прафесар (1931 г.); Доктар фізіка-матэматычных навук (1935 г.).
Змест |
Біяграфія [правіць]
Вучылася на Высшых курсах у Адэсе. У 1918 г. уступіла ў партыю бальшавікоў, удзельнічала ў Грамадзянскай вайне, у 1920 — 1923 гг. член Адэскага губкама кампартыі. У 1924 — 1929 гг. вучылася ў Інстытуце чырвонай прафесуры ў Маскве. З 1930 г. у Маскоўскім універсітэце: загадчык кафедры высшай алгебры МДУ (у эвакуацыі, Пермь, з 1941 г.); у 1943 —1959 гг. загадчык кафедры гісторыі матэматыкі і матэматычнай логікі МДУ; выкладала гісторыю і філасофію матэматыкі ў МДУ, з 1935 г. кіравала навуковым семінарам па гісторыі і метадалогіі матэматыкі, а таксама семінарам па матэматычнай логіцы (сумесна з яе заснавальнікам І.І.Жыгалкіным). У 1936 г. упершыню ў СССР стала чытаць лекцыі па матэматычнай логіцы.
Навуковая дзейнасць [правіць]
Яноўская актыўна садзейнічала стварэнню на механіка-матэматычным факультэце МДУ самастойнай кафедры матэматычнай логікі на чале з А.Маркавым і да канца сваіх дзён была яе прафесарам. У 1920 — 1930-я гг. Яноўская — актыўны прапагандыст ідэалагічнай лініі кампартыі сярод маскоўскіх матэматыкаў; крытыкуе «ідэалізм у матэматыцы», прадстаўленай, як яна лічыла, не толькі ў замежнай, але і ў савецкай навуцы (у Маскоўскай матэматычнай школе Лузіна). Але з сярэдзіны 1930-х гг. Яноўская пачынае пераглядаць свае погляды, і ў 1940-я гг. яны карэнным чынам змяняюцца. Зараз афіцыйная фразеалогія выкарыстоўваецца ёю для выраза ўласнай дэыялектычнай філасофска-, гісторыка- і логіка-матэматычнай канцэпцыі. Яна па-новаму тлумачыць пытанні гісторыі дэдукцыйна-аксіяматычнага метаду, паказвае роля матэматычнай і лагічнай строгасці як апасродкаванай формы практыкі, як крытэрый праўды ў дэдукцыйных навуках; асэнсоўваючы праблематыку матэматычнай бясконцасці, яна характарызуе суадносіны класічнай і інтуіцыйнай (канстрыктыўнай) матэматыкі і логікі; адстойвае прыярытэт рускай навукі ў шматлікіх абласцях матэматычнай думкі (Лабачэўскі, Парэцкі, Жэгалкін, Шэйнфінкель, У.І.Шэстакоў і інш.); развівае вывучэнне пра ролю ў пазнанні працэдур уводзін і выключэнні абстракцый, фармулюе канцэпцыю «расшчаплення» паняццяў як сродкі іх удакладнення, паказвае дыялектычную сутнасць антыномій і апорый, фармуе значэнне логікі для тэхнікі; распрацоўвае алгарытм пошуку прапазіцыянальнага лагічнай высновы на аснове дэдукцыйных табліц Бэта; расчыняе сучаснае гучанне спадчыны Лабачэўскага; адкрывае невядомыя раней старонкі гісторыі матэматыкі ў Маскоўскім універсітэце. Яноўская шмат зрабіла для сцверджання ў СССР 40 — 60-х гадоў прынцыпу адзінства лагічнай навукі, якая распрацоўваецца як матэматыкамі, так і філосафамі. Яна арганізавала пераклады на рускую мову класічных лагічных прац Д.Гільберта і В.Акермана (1947), А.Тарскага (1948), С.К.Кліні (1957), Д.Пойя (1957), Р.Карнапа (1959) і інш., у шматлікіх выпадках выступаючы ў іх як аўтар уступных артыкулаў і навуковага кансультанта «Філасофскай энцыклапедыі» (1966 — 1967). Апошняя вялікая праца — падрыхтоўка рускага выдання «Матэматычных рукапісаў» К.Маркса, працу над якімі яна пачала яшчэ ў 30-х гг.; у Прадмове да выдання яна расчыніла метадалагічны сэнс Марксавых паняццяў «абвінанне метаду» і «стратэгема дзеяння», бачачы ў іх прадбачанне алгарытмічнага падыходу ў навуцы.
Працы [правіць]
- Гегель и математика / С.Яновская, Э.Кольман // Под знаменем марксизма. — 1930. — № 11 — 12. — С.
- Из истории аксиоматики // Историко-математические исследования. Выпуск 11. — М., 1958. — С.
- Категория количества у Гегеля и сущность математики // Под знаменем марксизма. — 1930. — № 5. — С.
- Логика матиматическая / С.Яновская, В.Гливенко // БСЭ. Т. 37. — М., 1938.
- Математическая логика и основания математики // Математика в СССР за 40 лет. Т. 1. — М., 1959.
- Математические рукописи Маркса // Книга и пролетарская революция. — 1933. — № 2. — С.
- Методологические проблемы науки. — М., 1972.
- О так называемых «определениях через абстракцию» // Сборник статей по философии математики. — М., 1936.
- О философских вопросах математической логики // Проблемы логики. — М., 1963.
- Основания математики и математическая логика // Математика в СССР за 30 лет. — М., 1949.
- Предисловие //Маркс К. Математические рукописи. — М., 1968.
- Преодолены ли в современной науке трудности, известные под названием «апории Зенона»? // Проблемы логики. — М., 1963. — С. 116—136.
- Проблемы анализа понятий науки и новейший неопозитивизм // Вопросы философии. —1961. — № 6. —
Літаратура [правіць]
- Башмакова, П.Г., Марков, А.А., Успенский, В.А., Юшкевич, А.П. и др. С.А.Яновская. К 70-летию со дня рождения // Успехи математических наук. — 1966. — Т. 21. — Вып. 3 (129). — С. 239 — 247.
- Бирюков, Б.В., Борисова, О.А. С. А. Яновская – мыслитель, исследователь, педагог // Вопросы философии. — 2004. — № 5.
- К 100-летию Софьи Александровны Яновской. Сборник статей // Историко-математические исследования. — ТОО Янус-К, 1997. — № 37 (2). — С. 105–127.
- Софья Александровна Яновская (к шестидесятилетию со дня рождения) // Успехи математических наук. — 1956. — Т. 11. — № 3(69). — С. 219–222.
- Софья Александровна Яновская // Женщины — революционеры и ученые. — М., 1982.
