Сунь Ятсен

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Сунь Ятсен
Sunyatsen1.jpg
1-ы (часовы) прэзідэнт Рэспублікі Кітай
1 студзеня 1912 — 1 красавіка 1912
Папярэднік: няма
Пераемнік: Юань Шыкай
 
Партыя: Гаміньдан
Нараджэнне: 12 лістапада 1866
Цуйхэн, Гуандун, Кітай
Смерць: 12 сакавіка 1925
Пекін, Кітай

Сунь Ятсен (кіт.: 孫逸仙; 12 лістапада 186612 сакавіка 1925) — кітайскі рэвалюцыянер і палітычны дзеяч, адзін з найбольш шаноўных палітычных дзеячаў у Кітаі[1] і Тайвані[2]. Сунь адыграў важную ролю ў натхненні звяржэнні дынастыі Цынь, апошняй імператарскай дынастыі Кітая. Сун быў першым прэзідэнтам Кітайскай Рэспублікі, якая была заснавана ў 1912 годзе і пазней стаў аднім з заснавальнікаў кітайскай нацыянальнай народнай партыі Гаміньдан, дзе служыў у якасці першага кіраўніка[3]. Сун Ятсен з'яўляецца аб'яднальнай фігурай у пост-імперскім Кітаі, і застаецца ўнікальным кітайскім палітыкам XX стагоддзя, які шырока шануецца ў народзе з абодвух бакоў Тайванскага праліва.

Хоць Сунь лічыцца адным з найвялікшых лідараў сучаснага Кітая, яго палітычнае жыццё праходзіла ў сталай барацьбе, якая суправаджалася частымі высылкамі. Пасля перамогі рэвалюцыі, ён хутка пазбавіўся ўлады, бо ваенныя кантралявалі большую частку краіны. Ятсен не дажыў да таго моманту, калі яго партыя ўмацавала сваю ўладу над краінай падчас Паўночнай экспедыцыі. Гаміньдан утварыла далікатны саюз з камуністамі, але пазней ён быў парушаны пасля яго смерці. Галоўная спадчына Суна Ятсена палягае ў распрацаванай ім палітычнай філасофіі вядомай як Тры народныя прынцыпы: нацыяналізм, дэмакратыя і дабрабыт народа. У 1940 годзе Сунь Ятсен пасмяротна атрымаў тытул «айцец нацыі».

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Сунь Ятсен нарадзіўся 12 лістапада 1866 года ў вёсцы Цуйхэн, Сяньшанскага ўезду (зараз Чжуньшань, правінцыя Гуандун). Пры нараджэнні атрымаў імя Вэнь. У далейшым быў вядомы пад некалькімі мянушкамі, як Сунь Вэнь і Сунь Чжуньшань «Сярэдняя Гара» — гэтая мянушка з'яўляецца аналагам яго японскага псеўданіма «Накаяма». Яго роднай мовай быў чжуньшанскі варыянт кантонскага дыялекта кітайскай мовы. Некалькі гадоў ён хадзіў у мясцовую школку, а затым з'ехаў на Гаваі, куды яшчэ раней пераехаў яго брат. Там Сунь Ятсен навучаўся ў медыцынскім каледжы Ганалулу, і толькі ў 1883 годзе вярнуўся ў Кітай. У 1892 годзе скончыў Ганконгскі медыцынскі інстытут, а праз два гады заснаваў антыманьчжурскую рэвалюцыйную партыю «Саюз адраджэння Кітая». Пасля наўдалай спробы паўстання Сунь Ятсен эмігрыруе за мяжу, дзе праводзіць часы ў Еўропе, ЗША, Канадзе і Японіі, збіраючы сродкі на рэвалюцыйную барацьбу. У 1905 годзе ў Токіа ўзначаліў аб'яднанне кітайскіх рэвалюцыйных арганізацый — «Тунмэнхой».

Пасля перамогі Учанскага паўстання ў кастрычніку 1911 года Сунь Ятсен вярнуўся ў Кітай, дзе быў абраны часовым прэзідэнтам Кітайскай рэспублікі, але амаль адразу жа быў вымушаны пакінуць пост на карысць камандуючага імперскай арміі Юань Шыкая. У 1912 годзе заснаваў партыю Гаміньдан, а на наступны год абвясціў пачатак другой рэвалюцыі, але пацярпеў паражэнне і збег у Японію.

У 1923 Сунь Ятсен аб'яўляе аб стварэнні Кантонскага ўрада, і каб адбіць японскую агрэсію і аб'яднаць Кітай, ідзе на супрацоўніцтва з камуністамі, у надзеі на ваенную фінансавую дапамогу Камінтэрна. Галоўнай мэтай Сунь Ятсена было стварэнне моцнай дзяржавы, якая займе месца сярод зверхдзяржаў.

Палітычныя погляды[правіць | правіць зыходнік]

У гісторыю сусветнай палітычнай думкі Сунь Ятсен увайшоў са сваім вучэннем аб трох народных прынцыпах і канстытуцыі пяці ўладаў. Ідэя аб трох народных прынцыпах заключалася ў нацыяналізме, народаўладдзі і народным дабрабыце. Ідэя жа аб пяці галінах улады заключалася ў неабходнасці ідэальнай дэмакратычнай дзяржавы, якая кіруецца наступнымі галінамі ўлады: заканадаўчай, судовай, выканаўчай, сэлектыўнай і кантрольнай.

Сунь Ятсена часцяком параўноўваюць з Канфуцыям і Мэн-цзы. Ёсць меркаванне, што яны просто верылі, што іх прызначэнне — выратаваць Кітай ад раз'яднанасці. Але пры гэтым ні Канфуцый, н Менцзы не змаглі здзейсніць свае ідэі на практыцы. Сунь Ятсен жа, насупраць, увайшоў у гісторыю Кітая не як мысляр, а як выдатны палітычны дзеяч. Ён працаваў над тым, каб у Кітаі была праведзена эканамічная рэформа — пераразмеркаванне земляў пад лозунгамі «зямля — сялянам». Яшчэ Сунь Ятсен часцяком казаў, што трэба прыйсці да новай канцэпцыі, якая бы аспрэчвала старую народную прымаўку: «Пазнаць проста, здзейсніць на практыцы складана». Ён ведаў, што толькі новыя адносіны да практыцы могуць рэвалюцыянізаваць Кітай, і ён заўсёды быў на шляху дасягнення практычнага выніку.

Глядзі таксама[правіць | правіць зыходнік]

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Матвеева Г. С. Отец республики: Повесть о Сунь Ят-сене. — М.: Политиздат, 1975. — (Пламенные революционеры) — 398 с, ил.

И. Ермашев Сунь Ят-сен. — М.: Молодая гвардия, 1964. — (Жизнь замечательных людей)

  • Сунь Ят-сен. 1866—1966. К столетию со дня рождения. Сборник статей, воспоминаний и материалов. — М.: Гл. редакция восточной литературы, 1966.
  • Сунь Ятсен. Избранные произведения. — М. Наука, 1985.
  • Тихвинский С. Л. Завещания китайского революционера: Сунь Ятсен: жизнь, борьба и эволюция политических взглядов. — М.: Политиздат, 1986. — 224 с.

Зноскі

  1. 孙中山尊称“国父”来历, History Study Division of Beijing, China Communist Party
  2. 中華民國國父孫中山先生, Government Information Office, Republic of China (Taiwan)
  3. Derek Benjamin Heater (1987). Our world this century. Oxford University Press. ISBN 0-19-913324-7, 9780199133246.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]