Тадэвуш Касцюшка

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Тадэвуш Касцюшка
Андрэй Тадэвуш Банавэнтура Касцюшка
Schweikart Tadeusz Kościuszko.jpg
Тадэвуш Касцюшка
Herb Roch III.svg
Герб «Рох III»
 
Нараджэнне: 4 лютага 1746({{padleft:1746|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:4|2|0}})
Мерачоўшчына Слонімскага павета
Смерць: 15 кастрычніка 1817({{padleft:1817|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:15|2|0}}) (71 год)
Салюр, Швейцарыя
Род: Касцюшкі
Бацька: Людвік Тадэвуш Касцюшка
Маці: Тэкля з Ратамскіх
 
Аўтограф: Аўтограф
 
Узнагароды:
Ордэн Святога Станіслава
Кавалер Вялікага Крыжа ордэна «За вайсковую доблесць»
Ордэн Белага арла
Камандор ордэна Virtuti Militari

Андрэ́й Тадэ́вуш Банавенту́ра Касцю́шка (4 лютага 1746[1], Мерачоўшчына Івацэвіцкага раёна Брэскай вобл. — 15 кастрычніка 1817, Салюр, Швейцарыя), палітычны і ваенны дзеяч Рэчы Паспалітай, кіраўнік нацыянальна-вызваленчага паўстання 1794, удзельнік Вайны за незалежнасць ЗША[2][3][4] нацыянальны герой Беларусі[2][3][4], Польшчы і ЗША, ганаровы грамадзянін Францыі. З роду Касцюшкаў Сехнавіцкіх, 7-е калена.

Продкі[правіць | правіць зыходнік]

Н. Орда. Сядзіба Касцюшкаў у Мерачоўшчыне

Прадстаўнік старажытнага беларускага[5][6][7][8] роду Касцюшкаў гербу «Рох III». Ягоны прапрадзед Канстанцін Фёдаравіч[9](ад памяншальных формаў гэтага імя — Касцюшка — утварылася прозвішча роду), які служыў пісарам вялікакняжацкай канцылярыі, атрымаў Сяхновічы на Берасцейшчыне ад Жыгімонта Старога. Маёнтак быў невялікі — Канстанцін выстаўляў з яго войска ў «тры коні». Жонкай Кастуся была Ганна Гальшанская з княжацкага роду, параднёная з каралямі польскімі і вялікімі князямі літоўскімі праз шлюб сясцёр Гальшанскіх з Ягайлам і Вітаўтам.

Да сярэдзіны XVII ст. Касцюшкі трымаліся праваслаўя, але ў часы «Патопу», як і многія з берасцейскай шляхты, адыйшлі ад дзедаўскай веры: адны ў каталіцтва, іншыя — да ўніятаў. Сяхновіцкія Касцюшкі былі католікамі. Людвік, бацька Тадэвуша, які вызначаўся энергіяй, дамогся ў 1731 г. тытулу мечніка Брэсцкага ваяводства, абіраўся ў 1743 г. ад шляхты ваяводства ў Літоўскі Трыбунал, здолеў нейкім чынам адсудзіць у Сапегаў маёнтак Мерачоўшчына, што знаходзіўся за дзве вярсты ад Косава. Маці паходзіла з беларускага праваслаўна-уніяцкага роду Ратамскіх[10], звалася Тэкля. На момант нараджэння Тадэвуша Касцюшкі, яго сям'я валодала сціплымі зямельнымі ўладаннямі, на якіх працавала каля 31 сям'і[11][12].

Раннія гады[правіць | правіць зыходнік]

Касцюшка нарадзіўся ў лютым 1746 года ў маёнтку Мерачоўшчына (Марачоўшчына) каля мястэчка Косава (цяпер у Iвацэвiцкiм раёне). Яго дакладная дата нараджэння невядомая; звычайна прыводзяцца магчымыя даты 4 лютага[13] і 12 лютага[заўв 1]. У Мерачоўшчыне прайшлі дзіцячыя гады Тадэвуша Касцюшкі. У яго было дзве сястры — Ганна і Кацярына — і брат Юзаф.

Тадэвуш быў ахрышчаны і ў рымска-каталіцкай царкве і ў праваслаўнай, такім чынам прымаючы імёны Андрэй, Тадэвуш і Банавентура[16][17][18][19]. Сучасныя даследчыкі інтэрпрэтуюць яго паходжанне як беларускае[20]. Сам ён называў сябе літвінам[21], тэрмінам, якім зваліся жыхары Вялікага Княства Літоўскага з любой этнічнай прыналежнасцю. Аднак Касцюшкі не гаварылі па-беларуску; яго сям'я была паланізаваная яшчэ ў 16-м стагодддзі[22], таму, як і большасць дваранства Рэчы Паспалітай таго часу, Касцюшкі ўжывалі польскую мову[23].

Як і ўсе дзеці незаможнай шляхты, да дзевяці гадоў Андрэй Тадэвуш выхоўваўся дома. У дзевяць гадоў Тадэвуша аддалі ў калегіум піяраў у Любяшове за Пінскам, а не ў Брэсцкую езуіцкую калегію. Там ён навучаўся пяць гадоў, да 1760 г. У калегіуме вывучаў лацінскую, польскую, французскую і нямецкую мовы, меў поспехі ў матэматыцы, гісторыі. Пра перыяд яго жыцця паміж 1760 і 1765 гг. амаль не захавалася аніякіх звестак. Дакладна вядома, што пасля раптоўнай смерці бацькі ў 1758 г. фінансавы стан сям'і значна пагоршыўся.

Варшаўскі Казіміраўскі палац, дзе Касцюшка вучыўся ў кадэцкім корпусе

Напрыканцы 1765 г. Тадэвуш быў залічаны ў Варшаўскі кадэцкі корпус — Рыцарскую школу, утвораную каралём Рэчы Паспалітай Станіславам Аўгустам Панятоўскім, у будынку якога зараз знаходзіцца Варшаўскі ўніверсітэт. Корпус спецыялізаваўся на ваеннай інжынерыі. Без пратэкцыі з боку ўплывовых у дзяржаве асоб Тадэвуш Касцюшка, як збяднелы шляхціц, не меў бы ніякіх шанцаў трапіць у гэтую элітную навучальную ўстанову. Таму біёграфы нярэдка прыгадваюць імя князя Адама Казіміра Чартарыйскага — шэфа Кадэцкага корпуса. Вядома, што князі Чартарыйскія былі суседзямі Касцюшкаў-Сяхновіцкіх. Начальнікам корпуса быў князь Адам Чартарыйскі. Кадэты займаліся шыхтавай падрыхтоўкай, фехтаваннем, вершніцтвам, вывучалі тактыку, літаратуру і гісторыю, лацінскую, нямецкую, французскую мовы, арыфметыку, геаметрыю і вышэйшую матэматыку, фізіку, палітычную эканомію, адным з асноўных прадметаў была артылерыя[24]. Паводле сведчанняў сяброў па корпусе, Тадэвуш быў забіякам, не ўхіляўся ад дуэляў і меў «некалькі шрамаў на целе»; пры гэтым вызначалі яго лагоднасць і таварыскасць. Ужо тады Касцюшка здзіўляў навакольных аскетызмам, воляй і мэтанакіраванасцю, якія былі падобныя яго сябрам да Карла XII, за што ён атрымаў мянушку «Швед». Выдатныя здольнасці і настойлівасць дазволілі Касцюшку стаць адным з найлепшых кадэтаў. 20 снежня 1766 г. пасля заканчэння навучання ў корпусе ён атрымаў званне харужага, а ў 1768 г. дасягнуў звання капітана[25].

Еўрапейскія падарожжы[правіць | правіць зыходнік]

У 1768 годзе ў Рэчы Паспалітай пачалася грамадзянская вайна, калі Барская канфедэрацыя імкнулася звергнуць караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага дзеля абароны незалежнасці. Брат Касцюшкі, Юзаф, ваяваў на баку паўстанцаў. Сутыкнуўшыся з цяжкім выбарам паміж паўстанцамі і сваімі спонсарамі — каралём і сям'ёй Чартарыйскіх, якія ўхвалілі паступовы пераход да панавання Расіі — Касцюшка вырашыў пакінуць Польшчу. У канцы 1769 года ён і яго калега, вядомы мастак Аляксандр Арлоўскі, былі прадстаўлены каралеўскай стыпендыі, а 5 кастрычніка адправіліся ў Парыж. Яны жадалі працягнуць сваю ваенную адукацыю, але як замежнікі яны ня мелі магчымасці паступіць у французскія ваенныя акадэміі і замест гэтага былі залічаныя ў каралеўскую акадэмію жывапісу і скульптуры[25]. Там Касцюшка вучыўся маляванню і жывапісу, а таксама браў урокіархітэктуры ў вядомага французскага архітэктара Жана-Радольфа Перанэ[26][заўв 2].

Аднак Касцюшка не здаваўся адносна свайго жадання да паляпшэння ваенных ведаў. На працягу пяці гадоў ён слухаў лекцыі і часта наведваў бібліятэкі ваенных акадэмій Парыжа. Уздзеянне на яго французскага асветніцтва, разам з рэлігійнай памяркоўнасцю, якая панавала на тэрыторыі Рэчы Паспалітай, моцна паўплывала на яго будучую кар'еру. Асабліва моцнае ўражанне на яго мысленне зрабіла французская эканамічная тэорыя фізіякратыі[27]. Ён таксама працягваў развіваць свае мастацкія навыкі; і, нягледзячы на тое, што яго кар'ера пайшла ў іншым накірунку, ён усё жыццё працягваў маляваць і пісаць карціны[25][28].

Генерал Тадэвуш Касцюшка (англ.: General Thaddeus Kosciusko). Карціна Бэнджаміна Вэста, 1797

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772, Расійская імперыя, Прусія і Аўстрыя анэксіравалі вялікія ўчасткі тэрыторыі краіны і набылі ўплыў на ўнутраную палітыку адноўленай польска-літоўскай дзяржавы. Калі Касцюшка нарэшце вярнуўся дадому ў 1774 годзе, ён выявіў, што яго брат Юзаф растраціў свае грошы, частку грошай Тадэвуша і ўлез у даўгі. У арміі для яго не знайшлося месца, бо ён не мог дазволіць сабе купіть афіцэрскую пасаду[29]. З-за недахопу сродкаў Тадэвуш быў вымушаны заняцца рэпетытарствам і паступіў на службу да магната і губернатара Юзафа Сільвестра Сасноўскага, дзе вучыў маляванню дзвюх яго дачок. Там ён закахаўся ў адну з дачок губернатара, Людвіку[заўв 3], і, разумеючы, што бацька Людвікі не дабраславіць шлюб, маладыя людзі наважыліся бегчы і абвянчацца таемна. Іх уцёкі былі сарваныя слугамі магната[25] і Касцюшка атрымаў ад іх лупцоўку — магчыма, менавіта гэтая падзея прывяла да яго пазнейшай антыпатыі да класавай няроўнасці[11]. 9 і 10 кастрычніка 1775 года Тадэвуш Касцюшка, якому было катэгарычна адмоўлена знаходзіцца ў доме Сасноўскіх, перадаў правы на сваю частку Сяхновічаў швагеру Пятру Эстку. Той са свайго боку абавязваўся сплаціць усе даўгі крэдыторам Тадэвуша. Позняй восенню, пазычыўшы ў сваякоў і знаёмых значную суму грошай, Касцюшка зноў вырашыў іміграваць[25]. У канцы 1775 года ён спрабаваў патрапіць у саксонскае войска, але яму было адмоўлена, пасля чаго ён вырашыў вярнуцца ў Парыж[25]. Там ён даведаўся пра ўспышку амерыканскай рэвалюцыйнай вайны, у якой брытанскія калоніі ў Паўночнай Амерыцы паўсталі супраць кароны і пачалі барацьбу за незалежнасць. Першыя амерыканскія поспехі атрымалі шырокую агалоску ў Францыі, пасля чаго французскі народ і ўрад адкрыта падтрымалі пазіцыю рэвалюцыянераў[32].

Вайна за незалежнасць ЗША[правіць | правіць зыходнік]

Даведаўшыся пра Амерыканскую рэвалюцыю, Касцюшка, чалавек рэвалюцыйных памкненняў, які сымпатызаваў барацьбе амерыканскіх каланістаў, адплыў у Паўночную Амерыку ў чэрвені 1776 года разам з іншымі замежнымі афіцэрамі, хутчэй за ўсё з дапамогай французскага прыхільніка вайны за незалежнасць П'ера Бамаршэ[25][27]. 30 жніўня 1776 года ён падаў заяву ў кангрэс Злучаных Штатаў і быў прызначаны ў ваеннае міністэрства на наступны дзень[25].

Паўночная армія[правіць | правіць зыходнік]

Першай задачай Касцюшкі была пабудова ўмацаванняў у форце Білінгспорт у Філадэльфіі, штат Пенсільванія для абароны берага ракі Дэлавер і прадухілення магчымага прасоўвання брытанскіх войскаў уверх па плыні ракі ў Філадэльфію[33]. Спачатку ён працаваў у якасці добраахвотніка ў службе Бэнджаміна Франкліна, але 18 кастрычніка 1776 года Кангрэс прызначыў яго палкоўнікам інжынерных войскаў у Кантынентальнай арміі[34].

Вясной 1777 года Касцюшка быў прымацаваны да Паўночнай арміі пад камандаваннем генерал-маёра Гарацыі Гейтса, якая падышла да канадскай мяжы ў маі 1777. Пасля размяшчэння ў форце Тыкандэрога ён прыняў удзел у абароне адной з самых магутных крэпасцяў у Паўночнай Амерыцы[25][35]. Яго даследванні прымусілі яго настойліва раіць пабудаваць батарэю на Цукровай Галаве (англ.: Sugar Loaf), узгорку, з якога быў бачны ўвесь форт[35]. Яго разумная рэкамендацыя, з якой пагадзіліся астатнія інжынеры, была адхіленая камандзірам гарнізона, брыгадным генералам Артурам Сэнт-Клерам[25][35]. Гэта было тактычнай памылкай: калі брытанская армія пад камандаваннем генерала Джона Бургойна прыбыла ў ліпені 1777 года, Бургойн зрабіў менавіта тое, аб чым папярэджваў Касцюшка, і меў артылерыйскую пабудову на ўзгорку[35].

Форт Клінтан, Вест-Пойнт, умацаваны Касцюшкам. На заднім плане: статуя ў яго гонар.

Паколькі англічане цалкам кантралявалі ўзвышшы, было зразумела, што становішча амерыканцаў было безнадзейным, і амерыканскія войскі здалі крэпасць амаль без барацьбы ў аблозе форта Тыкандэрога[35]. Брытанскія сілы наступлення ішлі па пятах і даганялі сваіх праціўнікаў — змучаных салдат Кантынентальнай арміі, якія беглі на поўдзень. Генерал-маёр Філіп Шайлер, які адчайна спрабаваў павялічыць адлегласць паміж сваімі людзьмі і праследавацелямі, згадаў Касцюшку затрымаць праціўніка[36]. Касцюшка знайшоў інжынернае рашэнне: яго людзі валілі дрэвы і плаціны, разбуралі масты і дамбы[36]. У выніку абцяжарныя велізарным цягніком з харчаваннем брытанцы пачалі тармазіць і далі амерыканцам час, які быў неабходны ім для бяспечнай пераправы праз раку Гудзон[36].

Гейтс наказаў Касцюшку абследаваць плошчу паміж супрацьлеглымі арміямі, выбраць найбольш апраўданую пазіцыю і ўмацаваць яе. Знайшоўшы такую пазіцыю каля Саратогі з выглядам на Гудзон, Касцюшка пабудаваў спектр абароны, амаль непрыступнай з любога кірунку. Вынікам яго меркавання і асаблівай увагі да дэталяў стаў няўдалы напад брытанскіх войскаў падчас бітвы за Сатарогу[25], і войскі Бургойна капітулявалі там 16 кастрычніка 1777 года[37]. Скарачэнне брытанскай арміі было разгледжана як кропкавая параза, якая пераламіла сітуацыю на карысць амерыканцаў[38]. Праца Касцюшкі пад Сатарогай атрымала вялікую хвалу ад Гейтса, які пазней распавядаў свайму сябру Бенджаміну Рашу: «Вялікай тактыкай гэтай кампаніі былі пагоркі і лясы, якія малады польскі інжынер умела выкарыстаў і дапамог майму лагеру перамагчы»[25].

У 1777 годзе Касцюшка злажыў паланэз і адаптаваў яго для клавесіна. Названы ў яго гонар і са словамі Райнальда Сухадольскага, ён пазней стаў папулярным сярод польскіх патрыётаў падчас паўстання ў лістападзе 1830 года[39]. Прыкладна ў той жа час Касцюшку быў выдзелены чарнаскуры памочнік Агрыпа Хал, да якога ён будзе ставіцца як да роўнага сабе і да сябра[40].

У сакавіку 1778 года Касцюшка прыбыў у Вест-Пойнт, Нью-Ёрк, дзе правёў больш за два гады[41], умацоўваючы фартыфікацыі і паляпшаючы абарону цытадэлі[42][43]. Неўзабаве пасля таго, як Касцюшка скончыў умацаванне Вест-Пойнта, у жніўні 1780 года генерал Джордж Вашынгтан задаволіў яго просьбу прыяднацца да барацьбы ў складзе Паўднёвай арміі. Умацаванне Вест-Пойнта Касцюшкам будзе вельмі высока ацэнена ў якасці інавацыі для таго часу[44][45].

Паўднёвая армія[правіць | правіць зыходнік]

Партрэт Касцюшкі, напісаны Казімежам Вайнякоўскім

Пасля падарожжа на поўдзень праз сельскую мясцовасць Вірджыніі ў кастрычніку 1780 года Касцюшка прыбыў у Паўночную Караліну, каб напісаць свайму былому камандзіру генералу Гейтсу[42]. Аднак пасля знішчальнай паразы Гейтса ў Камдэне 16 жніўня 1780 года Кантынентальны кангрэс, згодна з парадай Вашынгтана, абраў генерал-маёра Натанаіла Грына на замену Гейтсу ў якасці камандзіра Паўднёвага дэпартамента[46]. Калі Грын афіцыйна прыняў камандаванне 3 снежня 1780 года, ён захаваў Касцюшку на пасадзе галоўнага інжынера. Да таго часу ён атрымаў высокую ацэнку сваёй дзейнасці і ад Гейтса і ад Грына[42].

На працягу гэтай кампаніі Касцюшка быў удзельнікам каманды, якая спецыялізавалася на пабудове бато, кантроле месцаў размяшчэння лагераў, разведцы для пераправы, замацаванні пазіцый і развіцці разведвальных кантактаў. Некаторыя яго ўклады згулялі важную ролю ў прадухіленні разбурэння Паўднёвай арміі. Яго праца была асабліва заўважана падчас знакамітай «гонкі да ракі Дан» (англ.: «Race to the Dan»), калі брытанскі генерал Чарльз Карнуоліс пераследаваў Грына на працягу 320 кіламетраў па глушы краіны ў студзені і лютым 1781 года. Шмат у чым дзякуючы камбінацыі тактыкі Грына, бато Касцюшкі і дакладнай разведкі рэк перад асноўнай пераправай, кантынентальная армія бяспечна перасякла ўсе рэкі, у тым ліку Ядкін і Дан[42]. Карнуоліс, які не меў лодак і не знайшоў спосаб перасекчы шырокі Дан, нарэшце адмовіўся ад пагоні і вярнуўся ў Паўночную Караліну. Амерыканцы перагрупаваліся на поўдні Галіфакса, штат Вірджынія, дзе раней, па просьбе Грына, Касцюшка стварыў умацаванае дэпо[47].

Падчас гонкі да ракі Дан Касцюшка дапамог выбраць месца каля будынку суда ў Гілфардзе, куды Грын ў канчатковым выніку вярнуўся змагацца з Карнуолісам. Нягледзячы на тактычную паразу, амерыканцы цалкам разграмілі войскі Карнуоліса і набылі стратэгічную перавагу на поўдні, якая трымалася да канцы вайны[48]. Такім чынам, калі Грын пачаў адваёву Паўднёвай Караліны вясной 1781 года, ён запрасіў Касцюшку ўз'яднацца з асноўным корпусам Паўднёвай арміі. Аб'яднаныя сілы Кантынентальнай арміі і паўднёвай міліцыі паступова выцеснілі брытанцаў да прыбярэжных партоў у другой палове 1781 года і 16 жніўня Касцюшка прыняў удзел у другой бітве пад Камдэнам[49]. У горадзе Найнці-Сікс Касцюшка знаходзіўся ў аблозе форта Стар з 22 мая да 18 чэрвеня. Падчас няўдалай аблогі ён пацярпеў сваё адзінае раненне за сем гадоў службы: ён атрымаў удар штыком у ягадзіцу падчас штурму абароны форта на падыходзе да траншэі, якую ён сам канструяваў[50].

Пазней Касцюшка дапамагаў умацоўваць амерыканскія базы ў Паўночнай Караліне[51], а таксама прымаў удзел у некалькіх невялікіх аперацыях у апошні год ваенных дзеянняў, разганяючы брытанскія войскі паблізу Чарльстана, Паўднёвая Караліна. Ён стаў займацца гэтымі аперацыямі пасля смерці свайго сябра палкоўніка Джона Лаўрэнса, узяўшы адказнасць за разведвальныя сеткі Лаўрэнса ў гэтым раёне. Касцюшка камандаваў двума кавалерыйскімі эскадронамі і пяхотным блокам, а апошняя вядомая бітва гэтай вайны, у якой ён удзельнічаў, адбылася пры Джэймс-Айлэндзе, Паўднёвая Караліна, 14 лістапада 1782 года. У гэтай бітве, якая была апісана як апошняя ўзброеная акцыя кантынентальнай арміі ў вайне[52], Касцюшку ледзь не забілі, а яго невялікі атрад быў разгромлены[53]. Праз месяц Тадэвуш Касцюшка быў сярод кантынентальных войскаў у вызваленым ад брытанскай акупацыі Чарльстане. Ён правёў рэшту вайны там, рыхтуючы феерверкі да 23 красавіка 1783 для святкавання падпісання Парыжскага дагавора[54].

Рыхтуючыся да ад'езду[правіць | правіць зыходнік]

Пасля сямі неаплачаных гадоў службы ў канцы мая 1783 года Тадэвуш Касцюшка вырашыў атрымаць зарплату, якая належала яму[55]. У тым жа годзе Кангрэс прапанаваў яму кантраляваць феерверкі ў Прынстане, Нью-Джэрсі, падчас святкавання 4 ліпеня[56]. 13 кастрычніка 1783 года амерыканскі ўрад надаў Тадэвушу Касцюшку званне брыгаднага генерала, але ён усё яшчэ не мог атрымаць сваю заработную плату; многія афіцэры і салдаты былі ў такой жа сітуацыі[57]. У чаканні аплаты, не ў сілах нават заплаціць за падарожжа назад у Еўропу, Касцюшка, як і шэраг іншых, жыў на грошы, занятыя ў польска-габрэйкага банкіра Гайма Саламона. У рэшце рэшт ён атрымаў сертыфікат на 12280 даляраў, якія мог атрымаць 1 студзеня 1784 года, а таксама 500 акраў (202,34 гектара) зямлі, але толькі ў тым выпадку, калі б ён вырашыў пасяліцца ў ЗША[58]. На зіму 1783-84 гадоў былы камандзір Касцюшкі генерал Грын запрасіў яго пажыць у сваім асабняку[59]. Ён быў у ліку трох афіцэраў-чужынцаў, каго прынялі ў ганаровае Таварыства Цынцынаці, якое складалася з самых вядомых удзельнікаў вайны за незалежнасць. 3 рук Джорджа Вашынгтана Тадэвуш Касцюшка атрымаў ордэн Цынцынаці[42].

Рэч Паспалітая[правіць | правіць зыходнік]

Конны партрэт Тадэвуша Касцюшкі. Мастак В. Косак, 1879

15 ліпеня 1784 года Касцюшка адправіўся назад у Польшчу, куды прыбыў 26 жніўня. У сувязі з канфліктам паміж яго апекунамі, сям'ёй Чартырыйскіх, і каралём Станіславам Аўгустам Панятоўскім Касцюшка ў чарговы раз не змог атрымаць месца ў арміі Рэчы Паспалітай. Ён пасяліўся ў вёсцы Сяхновічы (зараз беларуская вёска) і спрабаваў весці гаспадарку[42]. Яго брат Юзаф згубіў большую частку сямейных зямель праз няўдалыя інвестыцыі, але з дапамогай сваёй сястры Ганны Касцюшка сумеў забяспечыць сабе частку маёнтка[60]. Ён вырашыў абмежаваць паншчыну (абавязковую службу на карысць землеўладальніка) для сялян да двух дзён у тыдзень, а таксама цалкам вызваліць ад яе жанчын. Неўзабаве яго маёмасць перастала быць прыбытковай, і ён пачаў улезаць у даўгі[42]. Тадэвуш Касцюшка завязаў сяброўства з ліберальнымі актывістамі; Гуга Калантай прапанаваў яму месца лекара ў Ягелонскім універсітэце ў Кракаве, але Касцюшка адмовіўся[61].

Сітуацыя змянілася з пачаткам дзейнасці Чатырохгадовага сойму (17881792), рэформы якога прадугледжвалі павелічэнне войска Рэчы Паспалітай да 100 тысяч чалавек для абароны межаў федэрацыі. Касцюшка ўбачыў шанец вярнуцца на ваенную службу і правёў некаторы час у Варшаве сярод тых, хто ўдзельнічаў у палітычных дэбатах па-за межамі сойму. Ён напісаў прапанову аб стварэнні апалчэння па амерыканскай мадэлі[42][62]. Калі палітычны ціск прывёў да пабудовы войска, а палітычныя саюзнікі Касцюшкі набылі ўплыў на караля, ён зноў падаў заяўку на ўступленне ў армію і 12 кастрычніка 1789 года атрымаў пасаду генерал-маёра[42]. Апроч таго, ён пачаў атрымліваць высокую зарплаты ў 12000 злотых у год, якая паставіла кропку на яго фінансавых цяжкасцях. Ён хацеў патрапіць у армію Вялікага Княтва Літоўскага, але замест гэтага яго прызначылі ў каралеўскае войска[63]. 1 лютага 1790 года ён прыбыў у Улацлавак і ў сярэдзіне сакавіка атрымаў падначаленае войска. Летам ён камандаваў некалькімі пяхотнымі і кавалерыйскімі часткамі ў раёне паміж рэкамі Бугам і Віслай. У жніўні 1790 года ён быў адпраўлены на Валынь, дзе быў дыслакаваны паблізу Стараканстантынава і Мендзыбожэ[42]. Князь Юзаф Панятоўскі, які быў пляменнікам караля, прызнаў вялікі досвед Касцюшкі і зрабіў яго сваім намеснікам, а таксама пакідаў яго камандзірам, калі адсутнічаў сам[64].

Між тым Тадэвуш Касцюшка стаў больш цесна звязвацца з палітычнымі рэфарматарамі, аказваючы падтрымку Гуге Калантаю, Юльяну Урсыну Нямцэвічу і іншым[65]. Касцюшка сцвярджаў, што сяляне і габрэі павінны атрымаць паўнавартаснае грамадзянства, бо гэта будзе матываваць іх да дапамогі Рэчы Паспалітай у выпадку вайны[66]. Палітычныя рэфарматары, аб'яднаныя ў Патрыятычную Партыю, атрымалі буйную перамогу з прыняццем канстытуцыі 3 мая 1791 года. Касцюшка лічыў гэтую канстытуцыю крок у правільным кірунку, але быў расчараваны захаванню манархіі і адсутнасці садзейнічання паляпшэнню становішча найбольш абяздоленых: сялян і габрэяў[67]. Суседзі федэрацыі ўбачылі ў рэформах канстытуцыі пагрозу іхняму ўплыву на ўнутраныя справы Рэчы Паспалітай. Праз год пасля прыняцця канстытуцыі, 14 мая 1792 года, магнаты ўтварылі Таргавіцкую канфедэрацыю, якая запрасіла расійскую царыцу Кацярыну II дапамагчы ў звяржэнні канстытуцыі. Праз чатыры дні, 18 мая 1792 года, 100 тысяч салдат арміі Расійскай імперыі перайшлі мяжу краіны, накіраваўшыся да Варшавы і распачаўшы вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года[68].

Абарона канстытуцыі[правіць | правіць зыходнік]

Касцюшка, карціна Юліуша Косака

Расійскія войскі мелі трайную перавагу ў колькасці: іх было каля 98000 салдат супраць 37000 воінаў Рэчы Паспалітай[69]; апроч таго на іх баку была перавага ў баявым досведзе[70]. Перад уварваннем расійскай арміі Касцюшка быў прызначаны намеснікам камандзіра пяхотнай дывізіі князя Юзафа Панятоўскага, дыслакаванй у Заходняй Украіне. Калі князь стаў галоўнакамандуючым польскай (каралеўскай) арміі 3 мая 1792 года, Касцюшка стаў камандзірам дывізіі пад Кіевам[71].

Расіяне атакавалі на шырокім фронце трыма арміямі. Касцюшка ўнёс прапанову, каб уся армія Рэчы Паспалітай сканцэнтравалася і атакавала толькі адну з расійскіх армій з мэтай забеспячэння колькасных суадносін і павышэння маральнага духа ў асноўным нявопытных польскіх салдат хуткай перамогай; аднак Панятоўскі адкінуў гэты план[70]. 22 мая 1792 года расійскія войскі перайшлі мяжу ва Украіне, дзе знаходзіліся войскі Касцюшкі і Панятоўскага. Каралеўская армія была занадта слабая, каб супрацьстаяць прасоўванню чатырох варожых калон у Заходняй Украіне, і здзяйсняла баявы адыход цераз заходні бок ракі Паўднёвы Буг пад камандаваннем Касцюшкі[71][72]. 18 чэрвеня Панятоўскі выйграў бітву пад Зяленцамі; дывізія Касцюшкі пры гэтым выконвала функцыю асобнага ар'ергарда, не прымаючы ўдзелу ў бітве, і прыядналася да асноўнай арміі толькі з надыходам цемры; тым не менш, яго руплівая абарона тылу і флангаў галоўнай арміі прынесла яму толькі што ўведзены Ордэн воінскай доблесці (лац.: Virtuti Militari), які па сённяшні дзень з'яўляецца вышэйшым упрыгажэннем у польскай арміі (Старажынскі, аднак, сцвярджае, што Касцюшка атрымаў гэты ордэн за яго пазнейшую перамогу пад Дубенкай 18 ліпеня)[71][73]. Польскае адступленне працягвалася, і 7 ліпеня войскі Касцюшкі змагаліся супраць ворагаў у горадзе Уладзімір-Валынскі. Па дасягненні поўначы ракі Буг армія федэрацыі была падзелена на тры дывізіі, каб стрымаць абарончую лінію. Гэта было зроблена насуперак меркаванню Тадэвуша Касцюшкі аб трыманні адной моценай і засяроджанай арміі і паслабіла колькасную перавагу войскаў Рэчы Паспалітай[71].

Войскі Касцюшкі былі прызначаны для абароны паўднёвага флангу фронту побач з аўстрыйскай мяжой. У бітве пад Дубенкай (18 ліпеня 1792 года) Тадэвуш Касцюшка адбіў атаку праціўніка, які лікава пераўзыходзіў яго, умела выкарыстоўваючы перашкоды мясцовасці і палявыя ўмацаванні, і стаў разглядацца як адзін з самых бліскучых палкаводцаў Рэчы Паспалітай той эпохі[71]. Маючы толькі 5300 салдат ён перамог 25000 расіян на чале з генералам Міхаілам Кахоўскім[74]. Нягледзячы на тактычную перамогу, Касцюшку прыйшлося адступіць ад Дубейкі, бо расійскія войскі перасяклі аўстрыйскую мяжу і пачалі разбівацца на флангі[74].

Пасля бітвы кароль польскі і вялікі князь літоўскі Станіслаў Аўгуст Панятоўскі павысіў Тадэвуша Касцюшку да звання генерал-лейтэнанта і ўзнагародзіў яго ордэнам Белага арла[75]. Навіны пра перамогу Касцюшкі распаўсюджваліся ў Еўропе, і 26 жніўня ён атрымаў ганаровае грамадзянства Францыі ад заканадаўчага сходу рэвалюцыйнай Францыі. У той час, як Касцюшка лічыў зыход вайны ўсё яшчэ невырашаным, кароль прасіў аб спыненні баёў[71][76]. 24 ліпеня 1792 года, да таго, як Касцюшка атрымаў сваё званне генерал-лейтэнанта, кароль шакаваў армію, абвясціўшы аб далучэнні да Таргавіцкай канфедэрацыі і прыказе польска-літоўскаму войску спыніць баявыя дзеянні супраць Расіі. Касцюшка вырашыў пайсці супраць караля, як гэта зрабіла Барская канфедэрацыя за два дзесяцігоддзя да гэтага, у 1771 годзе, але князь Юзаф Панятоўскі адгаварыў яго ад гэтага кроку. 30 жніўня Касцюшка пакінуў сваю пасаду ў арміі і на кароткі час вярнуўся ў Варшаву, дзе атрымаў павышэнне і зарплату, але адмовіўся ад запрашэння караля застацца ў войску. Прыкладна ў той жа час ён таксама захварэў жаўтухай[71].

Эміграцыя[правіць | правіць зыходнік]

Касцюшка з «Virtuti Militari» і з Арлом Цынцынаці

Капітуляцыя караля стала цяжкім ударам для Тадэвуша Касцюшкі, які не прайграў ніводнай бітвы ва ўсёй кампаніі. Да сярэдзіны верасня ён пайшоў у адстаўку, каб пакінуць краіну, і ў пачатку кастрычніка ён выехаў з Варшавы. Спачатку ён адправіўся на ўсход да сямейнай сядзібы Чартарыйскіх у Сяняве, дзе сабралося шмат незадаволеных. У сярэдзіне лістапада ён правёў два тыдні ў Львове (ням.: Lemberg), дзе быў з ушанаваннямі сустрэты насельніцтвам; пасля вайны яго асоба прыцягвала натоўпы, якія прагнулі ўбачыць вядомага палкаводца. Ізабела Чартарыйская прапанавала яму ажаніцца з сваёй дачкой Соф'яй[71][77]. Расіяне планавалі арыштаваць яго, калі ён вернецца на падкантрольную ім тэрыторыю; аўстрыйцы, якія акупавалі тэрыторыю Львова, прапанавалі яму месца ў аўстрыйскай арміі, ад якога ён адмовіўся[78]. Пасля гэтага яны планавалі дэпартаваць яго, але ён пакінуў Львоў раней. У канцы месяца ён спыніўся ў Замасці ў маёнтку Замойскіх, сустрэўся з Станіславам Сташыцам, пасля чаго адправіўся ў Пулавы[71][78].

Ён не доўга прабыў там: 12-13 снежня ён быў у Кракаве; 17 снежня — ва Вроцлаве; і неўзабаве пасля гэтага пасяліўся ў Лейпцыгу, дзе шмат вядомых салдат і палітыкаў Рэчы Паспалітай стварылі своеасаблівую эміграцыйную дыяспару[71]. Пазней ён з некаторымі іншымі эмігрантамі пачаў будаваць планы паўстання супраць расійскага кіраўніцтва ў Рэчы Паспалітай[79]. Палітыкі, якія групаваліся вакол Ігнацыя Патоцкага і Гугі Калантая, шукалі кантакты з такімі ж апазіцыйнымі групамі на тэрыторыі Польшчы і да вясны 1793 года да іх далучыліся іншыя палітыкі і рэвалюцыянеры, у тым ліку Ігнацы Дзялынскі. Паколькі Калантай і іншыя пачалі планаваць паўстанне перш, чым Касцюшка далучыўся да іх, яго падтрымка стала галоўным адабрэннем для іх, бо ён быў адным з самых папулярных людзей у Рэчы Паспалітай[80].

Пасля двух тыдняў у Лейпцыгу ў першы тыдзень студзеня 1793 года Касцюшка адправіўся ў Парыж, дзе спрабаваў атрымаць падтрымку Францыі для запланаванага паўстання ў Рэчы Паспалітай. Ён заставаўся там да лета, але, нягледзячы на рост рэвалюцыйнага ўплыву ў Францыі, ён атрымаў толькі спачуванні праблеме федэрацыі і ніякіх канкрэтных абязацельстваў[79]. Касцюшка прыйшоў да высновы, што французская ўлада не была зацікаўлена ў Рэчы Паспалітай, бо не магла выкарыстоўваць яе для сваёй уласнай справы, і быў расчараваны ў дробязнасці Французскай рэвалюцыі, якая выяўлялася ў шматлікіх канфліктах паміж рознымі фракцыямі і тэроры, узровень якога рос на тэрыторыі краіны[81].

23 студзеня 1793 года Прусія і Расія здзейснілі Другі падзел Рэчы Паспалітай. Гродзенскі сойм, які быў пад прымусам скліканы ў чэрвені, ратыфікаваў падзел і быў вымушаны адмяніць канстытуцыю 3 мая 1791 года[82][83]. Пасля Другога падзелу Рэч Паспалітая стала невялікай краінай, плошча якой складала прыблізна 200 тысяч квадратных кіламетраў[84], а насельніцтва — 4 мільёны чалавек[82]. Гэта стала шокам для Таргавіцкай канфедэрацыі, члены якой бачылі сябе абаронцамі шматвяковых магнацкіх прывілеяў, але не чакалі, што іх заклік да дапамогі расійскай царыцы прывядзе да далейшага скарачэння і паслаблення краіны[83][85].

Хоць Тадэвуш Касцюшка і асцерагаўся таго, што ў паўстання мала шанцаў супраць трох краін, якія рабавалі яго радзіму, у жніўні 1793 года ён вярнуўся ў Лейпцыг, дзе быў сустрэты патрабаваннем складаць план рэвалюцыі як мага хутчэй[86]. У верасні ён таемна перасёк польскую мяжу, каб правесці асабістыя назірання і сустрэцца з высокапастаўленымі афіцэрамі і салдатамі польскай арміі, якія сімпатызавалі ідэям рэвалюцыі, у тым ліку з генералам Юзафам Вадзіцкім. Падрыхтоўка ішла павольна, і ён з'ехаў у Італію з намерам вярнуцца ў лютым 1794 года. Аднак сітуацыя ў Рэчы Паспалітай хутка мянялася. Расійскія і прускія ўлады вымусілі яе распусціць большую частку свайго войска, а звольненыя салдаты павінны былі ўступіць ў расійскую армію. У сакавіку царскія агенты выявілі рэвалюцыянераў у Варшаве і пачалі арыштоўваць прыкметных польскіх палітыкаў і военачальнікаў. Касцюшка быў вымушаны выконваць свой план раней, чым планаваў, і 15 сакавіка 1794 года адправіўся ў Кракаў[79].

На чале паўстання[правіць | правіць зыходнік]

Прысяга Тадэвуша Касцюшкі 24 сакавіка 1794

Даведаўшыся пра тое, што расійскі гарнізон пакінуў Кракаў, Касцюшка прабраўся ў горад у ноч на 23 сакавіка 1794 года, а на наступную раніцу на Галоўнай плошчы ён абвясціў Акт паўстання грамадзян[79]. Касцюшка даў прысягу на вернасць паўстанню і абвясціў, што будзе змагацца за непарушнасць межаў дзяржавы, усталяванне ўлады народу і ўсеагульную свабоду. У Акце паўстання грамадзян Тадэвуш Касцюшка адзначыў, што галоўнай мэтай Кацярыны II і Фрыдрыха Вільгельма было жаданне «распаўсюдзіць панаванне тыраніі» і здушэнне свабоды суседніх народаў. Касцюшка атрымаў званне «Naczelnik» (галоўнакамандуючы) польска-літоўскіх сіл, якія змагаліся супраць расійскай акупацыі[87]. Апроч таго, згодна з Актам паўстання Касюцшка прызначыў Найвышэйшую нацыянальную раду. У радзе Касцюшка імкнуўся прымірыць памяркоўных рэфарматараў з рэвалюцыйна настроенымі дзеячамі («якабінцамі»). Па ўтварэнні Найвышэйшай Літоўскай Рады ўзніклі пэўныя непаразуменні паміж Касцюшкам і кіраўніком паўстання ў Вялікім Княстве Літоўскім Якубам Ясінскім. Ён працягваў мабілізаваць насельніцтва, маючы намер прызваць дастатковую колькасць добраахвотнікаў для змагання супраць большай і больш прафесійнай расійскай арміі. Ён таксама выказаў надзею, што Аўстрыя і Прусія не будуць умешвацца, бо ў акупаваных гэтымі краінамі частках Рэчы Паспалітай таксама прысутнічала паўстанцкая дзейнасць.

Касцюшка і яго сялянскія касінеры на карціне Яна Матэйкі «Касцюшка пад Рацлавіцамі»

Касцюшка сабраў войска каля 6000 чалавек, у тым ліку 4000 салдат рэгулярнай арміі і 2000 рэкрутаў, і рушыў на Варшаву[79]. Расіяне здолелі арганізаваць войска супрацьстаяння хутчэй, чым ён чакаў, але ён атрымаў перамогу ў бітве пад Рацлавіцамі 4 красавіка 1793 года, дзе ён сумеў яшчэ набраць у свой атрад добраахвотнікаў сярод сялян (касінераў). Тым не менш, гэтая параза расіян не з'яўлялась стратэгічна значнай, і яны хутка прымусілі паўстанцаў адступіць у бок Кракава. Каля Паланца ён атрымаў падмацаванне і сустрэўся з іншымі лідарамі паўстання (Калантаем, Патоцкім); там ён выдаў вядомую палітычную дэкларацыю аб паўстанні — Паланецкі ўніверсал. Дэкларацыя сцвярджала, што прыгонныя сяляне атрымлівалі грамадзянскія правы, а таксама памяншаліся іх павіннасці (паншчына)[88]. У той жа час расіяне абвясцілі ўзнагароду за захоп Касцюшкі «жывым або мёртвым»[89].

Да чэрвеня прусы пачалі актыўна дапамагаць расіянам, і 6 чэрвеня 1793 года Касцюшка змагаўся ў абарончай бітве пад Шчэкацынамі супраць расійска-прускіх сіл[88]. З канца чэрвеня, на працягу некалькіх тыдняў, ён абараняў Варшаву, якая знаходзілася пад кантролем паўстанцаў. 28 чэрвеня шмат рэвалюцыянераў у Варшаве патрапіла ў палон, а біскуп Ігнацы Масальскі і 6 іншых былі павешаны. Касцюшка выступіў з публічным дакорам, заявіўшы, што «тое, што адбылося ўчора ў Варшаве напоўніла ягонае сэрца горыччу і смуткам», і выказаў спадзяванні на тое, што вяршэнства закона рушыць услед[90]. Да раніцы 6 верасня прускія войскі адышлі для падаўлення паўстання, якое ўспыхнула на тэрыторыях, акупаваных Прусіяй, і аблога Варшавы скончылася. 29—30 верасня 1794 г. ён разам са сваім сакратаром Юльянам Нямцэвічам прыязджаў у Гродна для вайсковай нарады, падчас якой уручыў удзельнікам паўстання ў Вялікім Княстве Літоўскім пярсцёнкі з надпісам «Айчына свайму абаронцу». 10 кастрычніка, падчас бітвы пад Мацяёвіцамі супраць расійскіх войскаў, Касцюшка быў паранена і ўзяты ў палон. Неўзабаве пасля гэтага паўстанне скончылася бітвай пад Прагай, дзе ў адпаведнасці з сучаснымі расійскімі сведкамі, войскі Расійскай імперыі забілі 20000 жыхароў Варшавы[91]. На загад Кацярыны II пад пільнай аховай і чужым прозвішчам («шляхціц Шыманскі») праз Кіеў, Чарнігаў, Магілёў, Шклоў, Віцебск і Ноўгарад 10 снежня 1794 года яго вывезлі ў Пецярбург і зняволілі ў Петрапаўлаўскай крэпасці[92]. У выніку Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай, які адбыўся ў 1795 годзе скончылася існаванне Польскай (на 123 года) і Літоўскай дзяржаў[93].

Вызваленне Т. Касцюшкі з цямніцы. Карціна Яна Дамеля, 1830-я

У эміграцыі[правіць | правіць зыходнік]

У канцы 1796 г. Т. Касцюшка разам з Ю. Нямцэвічам выехаў у ЗША, дзе быў да 1798 г. Перад ад'ездам з ЗША ён пакінуў тэстамент, у якім прызначыў пэўныя сумы на выкуп рабоў-неграў і іхную адукацыю[94].

У 1798 г. у Францыі сустракаўся з прадстаўнікамі Дырэкторыі і Напалеонам, якія імкнуліся выкарыстаць яго імя для ўзняцця паўстання ў акупаваных Аўстрыяй землях Рэчы Паспалітай. Аднак генерал адмовіўся падтрымаць Францыю ў барацьбе супраць Расіі.

7 жніўня 1798 г. у Парыжы стаў сябрам эмігранцкага «Таварыства рэспубліканцаў», дзе рашуча выказваўся за ўсталяванне рэспубліканскага ладу ў адноўленай Рэчы Паспалітай. Пасля падзення Напалеона Т. Касцюшка двойчы наўпрост звяртаўся да імператара Аляксандра I, які абяцаў дапамагчы ў вырашэнні пытанняў, звязаных з адраджэннем Рэчы Паспалітай, аднак насамрэч нічога істотнага ў гэтым кірунку не зрабіў.

У адным з лістоў да Аляксандра І ён пісаў[10]:

" Нарадзіўся я ліцвінам... смуга будучыні яшчэ пакрывае лёс маёй роднай зямлі... "

Улетку 1815 г. Т. Касцюшка пераехаў у швейцарскае места Салюр, дзе 15 кастрычніка 1817 г. памёр беспатомным а дзясятай гадзіне вечара ў доме свайго сябра Франца Ксаверыя Цэлтнера. Праз чатыры дні (апоўдні 19 кастрычніка) генерала пахавалі на мясцовых могілках. А 2223 чэрвеня 1818 г. цела Т. Касцюшкі ўрачыста перанеслі ў Кракаў і перазахавалі на Вавелі, побач з магіламі іншых выбітных людзей[95].

Ушанаванне памяці[правіць | правіць зыходнік]

Помнік Тадэвушу Касцюшку ў парку г. Мілуокі
Паштовая марка Беларусі, 1994

год

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Алекс Старажынскі у сваёй біяграфіі Касцюшкі 2009 года, заўважыў, што "як правіла, выкарыстоўваецца дванаццатае", а таксама Шындлер (1991:103) абмяркоўваў тэорыі наконт даты нараджэння Касцюшкі[14][15].
  2. Нарысы Касцюшкі засталіся па сённяшні дзень і ахоўваюцца ў якасці нацыянальна-гістарычных каштоўнасцяў у польскіх музеях.
  3. Пасля таго, як ён вярнуўся ў Польшчу з Амерыкі і імкнуўся патрапіць у армію Рэчы Паспалітай, прынцэсса Любамірска — яна была вымушаная бацькам пайсці замуж за багатага шляхціча — настойліва заклікала караля прапанаваць Касцюшку месца ў арміі. Калі ён адправіўся ў Варшаву летам 1789 года, каб самастойна вырашыць гэтае пытанне, ён выпадкова наткнуўся на яе на балі. Яго сябар Юльян Урсын Нямцэвіч пазней распавядаў "Сустрэча была настолькі эмацыйная (для абодвух), што яны былі не ў стане размаўляць адзін з адным; яны разышліся па розным кутам салона і плакалі."[30] У 1791 годзе ён імкнуўся ажаніцца з Тэклай Зуроўскай, але зноў сутыкнуўся з бацькоўскай нязгодай[31].

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Верагодная дата, паводле Т. Карзона (1894). Магчыма, 30 лістапада 1745.
  2. 2,0 2,1 Радаводы Касцюшкаў // Анатоль Бензярук. Касцюшкі-Сяхновіцкія. Гісторыя старадаўняга роду. — Брэст: «Акадэмія», 2006. — 132 с.
  3. 3,0 3,1 Тадэвуш Касцюшка — ганаровы грамадзянін Францыі, нацыянальны герой ЗША, Польшчы і Беларусі // «Звязда», 23 сакавіка 1994.
  4. 4,0 4,1 Тадэвуш Касцюшка — Belarus.by.
  5. Касцюшкі // Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995 °C. 379.
  6. Уладзімер Емяльянчык. Касцюшкі // ЭГБ|4к С. 146.
  7. Уладзімер Емяльянчык. Касцюшкі // ЭВКЛ С. 72.
  8. 88. Хто такі Тадэвуш Касцюшка? // 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі
  9. Тадэвуш Корзан, Kościuszko, biografia z dokumentów wysnuta. Кракаў, Варшава, 1894.
  10. 10,0 10,1 Я. Юхо, У. Емяльянчык. «Нарадзіўся я ліцьвінам…». — Менск: Навука і тэхніка, 1994.
  11. 11,0 11,1 Cizauskas 1986, pp. 1–10.
  12. Storozynski, 2011, p. 2.
  13. Herbst, 1969 p. 430.
  14. Szyndler, 1994, p. 103.
  15. Storozynski, 2009, p. 13.
  16. Szyndler, 1991, p. 27.
  17. Krol, 2005, Public address.
  18. Gardner, 1920 p. 317.
  19. Kajencki, 1998, p. 54.
  20. Sanko & Saverchenko, 1999, p. 82.
  21. Новости [Novosti], 2009, p. 317.
  22. 100 Great Aristocrats, Essay.
  23. Storozynski, 2011, p. 27.
  24. Storozynski, 2011, p. 28.
  25. 25,00 25,01 25,02 25,03 25,04 25,05 25,06 25,07 25,08 25,09 25,10 25,11 Herbst, 1969 p. 431.
  26. Gardner, 1942, p. 17.
  27. 27,0 27,1 Storozynski, 2009, pp. 17–18.
  28. NPS, 2009, Essay.
  29. Storozynski, 2011, p. 32.
  30. Makowski, 2013, p. 14.
  31. Chisholm, 1911, p. 914.
  32. Storozynski, 2011, pp. 36–38.
  33. Colimore, news article.
  34. Storozynski, 2011, pp. 41–42.
  35. 35,0 35,1 35,2 35,3 35,4 Storozynski, 2011, pp. 47–52.
  36. 36,0 36,1 36,2 Storozynski, 2011, pp. 53–54.
  37. Afflerbach, 2012, pp. 177–79.
  38. Storozynski, 2011, p. 65.
  39. Anderton, 2002, Vol. 5, No. 2.
  40. Storozynski, 2011, pp. 111–12.
  41. U.S.Government Printing Office, 1922.
  42. 42,0 42,1 42,2 42,3 42,4 42,5 42,6 42,7 42,8 42,9 Herbst, 1969, p. 43.
  43. Storozynski, 2011, p. 85.
  44. Storozynski, 2011, pp. 131–32.
  45. Palmer, 1976, pp. 171–74.
  46. Storozynski, 2011, pp. 141–42.
  47. Storozynski, 2011, pp. 144–46.
  48. Storozynski, 2011, p. 147.
  49. Storozynski, 2011, p. 148.
  50. Storozynski, 2011, pp. 149–53.
  51. Storozynski, 2011, p. 154.
  52. Kajencki, 1998, p. 174.
  53. Storozynski, 2011, pp. 158–60.
  54. Storozynski, 2011, pp. 161–62.
  55. Storozynski, 2011, p. 163.
  56. Storozynski, 2011, p. 164.
  57. Storozynski, 2009, p. 114.
  58. Storozynski, 2011, pp. 166–67.
  59. Storozynski, 2011, p. 168.
  60. Storozynski, 2011, p. 177.
  61. Storozynski, 2011, p. 181.
  62. Storozynski, 2011, p. 187.
  63. Уладзімер Емяльянчык. Касцюшка Тадэвуш // ЭГБ С. 145.
  64. Storozynski, 2011, p. 203.
  65. Storozynski, 2011, p. 194.
  66. Storozynski, 2011, p. 195.
  67. Storozynski, 2011, pp. 213–14.
  68. Storozynski, 2011, pp. 218–23.
  69. Bardach, 1987, p. 317.
  70. 70,0 70,1 Storozynski, 2011, p. 223.
  71. 71,0 71,1 71,2 71,3 71,4 71,5 71,6 71,7 71,8 71,9 Herbst, 1969, p. 433.
  72. Storozynski, 2011, p. 224.
  73. Storozynski, 2011, p. 230.
  74. 74,0 74,1 Storozynski, 2011, pp. 228–29.
  75. Otrębski, 1994, p. 39.
  76. Storozynski, 2011, p. 231.
  77. Storozynski, 2011, p. 237.
  78. 78,0 78,1 Storozynski, 2011, pp. 239–40.
  79. 79,0 79,1 79,2 79,3 79,4 Herbst, 1969, p. 434.
  80. Storozynski, 2011, p. 238.
  81. Storozynski, 2011 pp. 244–45.
  82. 82,0 82,1 Lukowski, 2001, pp. 101–3.
  83. 83,0 83,1 Sužiedėlis, 1944, pp. 292–93.
  84. Davies, 2005, p. 394.
  85. Stone, 2001, pp. 282–85.
  86. Storozynski, 2011, p. 245.
  87. Storozynski, 2011, p. 252.
  88. 88,0 88,1 Herbst, 1969, p. 435.
  89. Storozynski, 2011, p. 283.
  90. Storozynski, 2009, pp. 195–96.
  91. Storozynski, 2011, p. 291.
  92. Herbst, 1969, pp. 435–36.
  93. Landau & Tomaszewski, 1985, p. 27.
  94. Уладзімір Емяльянчык. Касцюшка Тадэвуш // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 72.
  95. Кароткая біяграфія вялікага чалавека (Тадэвуш Касцюшка, 1746—1817) // Анатоль Бензярук. Касцюшкі-Сяхновіцкія. Гісторыя старадаўняга роду. — Брэст: «Акадэмія», 2006. — 132 с.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларусь і Тадэвуш Касцюшка: спадчына, час, здабыткі : матэрыялы Міжнароднага семінара, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, Мінск, 28-29 лістапада 2000 г. Сустрэча другая / [рэдакцыйная калегія : Я. А. Юхо (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск : [НАРБ], 2002. — 207 с.
  • Бензярук, А. Загадка Тадэвуша Касцюшкі/ Анатоль Бензярук // Беларуская Мінуўшчына. 1998. № 1. С. 33-36. (Пяроспар).
  • Бензярук, А. Пад зоркаю Касцюшкі/ Анатоль Бензярук // Памяць нашае зямлі : гісторыка-культурныя мясціны Жабінкаўскага раёна / Анатоль Бензярук. Брэст, 2002. С. 13-15.
  • Ермоленко, В. А. Имя Костюшко на карте Австралии/ В. А. Ермоленко, Р. А. Жмойдяк // Вестник БГУ. Серия 2, Химия. Биология. География. 1994. № 2. С. 77.
  • Касцюшка Андрэй Тадэвуш Банавентура// Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. Мінск, 1999. Т. 8. С. 164—165.
  • Касцюшка Андрэй Тадэвуш Банавентура// Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. Мінск, 1997. Т. 4. С. 144—146.
  • Касцюшка Андрэй Тадэвуш Банавентура// Беларусь : энцыклапедычны даведнік. Мінск, 1995. С. 379.
  • Касцюшка Андрэй Тадэвуш Банавентура// Асветнікі зямлі Беларускай, X — пачатак XX ст. : энцыклапедычны даведнік. Мінск, 2001. С. 218—223.
  • Касцюшка, сын Беларусі// Спадчына. 1994. № 1. С. 15-23.
  • Касцюшка : Парыж — Нью-Йорк // Спадчына. 1994. № 2. С. 13-19.
  • Конеў, Я. Амерыканская адысея Тадэвуша Касцюшкі : аповесць / Ягор Конеў // Полымя. 2004. № 10. С. 14-64 ; № 11. С. 76-115.
  • Конеў, Я. Літоўская адысея Тадэвуша Касцюшкі // Полымя. — 2009. — № 5-6.
  • Левандоўскі, Я. Касцюшка ў Швейцарыі. Культ героя ў XIX і XX стст./ Ян Левандоўскі; пераклад з польскай мовы Ганны Цішук // Беларускі гістарычны часопіс. 1994. № 1. С. 57-64.
  • Несцярчук, Л. Герой ЗША і Польшчы вяртаецца ў Мерачоўшчыну/ Леанід Несцярчук // Голас Радзімы. 2004. 15 ліп. (№ 26/29). С. 21.
  • Несцярчук, Л. Бацькаўшчына Тадэвуша Касцюшкі/ Леанід Несцярчук // Беларускі гістарычны часопіс. 2004. № 12. С. 27-30.
  • Рачэўскі, Ст. Р. Тадэвуш Касцюшка : вяртанне на Беларусь/ Ст. Р. Рачэўскі // Веснік Брэсцкага ўніверсітэта. Сацыяльная філасофія. Гісторыя. Эканоміка. Філалогія. Мовазнаўства. 2001. № 3. С. 59-62.
  • Рачэўскі, Ст. Р. Андрэй Тадэвуш Банавентура Касцюшка: асоба ў антрапанімічным асвятленні / Ст. Р. Рачэўскі // Веснік Брэсцкага ўніверсітэта. Экафіласофія. Права. Літаратуразнаўства. Мовазнаўства. Педагогіка. 2000. № 5. С. 70-73.
  • Сімакоў, А. «Індзейская вайна» Тадэвуша Касцюшкі/ Алесь Сімакоў // Беларускі гістарычны агляд. 1998, Т. 5, сшытак 1. С. 112—115.
  • Тадэвуш Касцюшка і яго час: матэрыялы Міжнароднай канферэнцыі, прысвечанай 210-годдзю паўстання пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі, 20-21 мая 2004 г. / УА «Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна»; навуковы рэдактар Н. П. Галімава. — Брэст : [б. в.], 2004. — 114 с.
  • Талочка, М. Пан Тадэвуш / Міхал Талочка // Літаратура і мастацтва. 2002. 29 лістап. (№ 47). С. 1, 4-5.
  • Чаропка, В. «Сябар прыгнечаных, вораг прыгнятальнікаў».Тадэвуш Касцюшка ; Мерачоўшчына-Сяхновічы / Вітаўт Чаропка // Беларускі гістарычны часопіс. 2004. № 12. С. 9-21, 31-35.
  • Юхо, Я. «Нарадзіўся я ліцьвінам…»: Тадэвуш Касцюшка / Я. Юхо, У. Емяльянчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1994. — 64 с. — (Нашы славутыя землякі).
  • Юхо, Я. А. За вольнасць нашу і вашу: Тадэвуш Касцюшка / Я. А. Юхо. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 52 с. : іл., [8] л. іл.
  • Юхо, Я. Наш нацыянальны герой / Язэп Юхо // Сыны і пасынкі Беларусі / укладальнік С. В. Барыс. Мінск, 1996. С. 95-134.
  • Szyndler B. Tadeusz Kościuszko, 1746—1817. — Warszawa, 1991.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]