Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Тарас Шаўчэнка)
Перайсці да: рух, знайсці
Тарас Шаўчэнка
Taras Shevchenko selfportrait oil 1840.jpg
Тарас Шаўчэнка. Аўтапартрэт (1840)
Дата нараджэння:

9 сакавіка 1814({{padleft:1814|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:9|2|0}})

Месца нараджэння:

Морынцы, Кіеўская губерня, Расійская імперыя

Дата смерці:

10 сакавіка 1861({{padleft:1861|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:10|2|0}}) (47 гадоў)

Месца смерці:

Санкт-Пецярбург, Расійская імперыя

Грамадзянства:

Сцяг Расійскай імперыі Расійская імперыя

Род дзейнасці:

паэт, пісьменнік, мастак

Гады творчасці:

1826–1861

Мова твораў:

украінская, руская

Творы ў Вікікрыніцах.

Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка (укр.: Тарас Григорович Шевченко; 9 сакавіка 1814, с. Морынцы, цяпер Звянігародскі раён Чаркаскай вобл., Украіна — 10 сакавіка 1861, Санкт-Пецярбург) — украінскі пісьменнік, мастак, грамадскі дзеяч; заснавальнік новай украінскай літаратуры і нацыянальнай літаратурнай мовы. Некаторыя творы мастацкія, дзённік стварыў на расейскай мове.

Аб'яднаўшы ў сваіх паэтычных творах жывую размоўную мову са сродкамі мовы кніжнай, Шаўчэнка ўзнёс украінскую літаратурную мову на новы, якасна болей высокі ўзровень. Шырока карыстаючыся лексікаю розных галін навукі і мастацтва, Шаўчэнка фактычна заклаў падмурак тэрміналагізацыі ўкраінскай лексікі.

Біяграфічныя звесткі[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся ў сям'і прыгонных сялян: бацька — Рыгор Шаўчэнка, маці — Кацярына Бойка (Шаўчэнка). Вучыўся ў Пецярбургскай АМ у К. Брулова (1838-45). Як дваровы П. В. Энгельгарта жыў у Вільні (1829-31), потым у Пецярбургу. У 1838 з дапамогай Брулова, В. Жукоўскага і інш. Тарас Шаўчэнка быў выкуплены з прыгоннай няволі. 3 1845 працаваў у Кіеўскай археаграфічнай камісіі. За ўдзел у тайным Кірша-Мяфодзіеўскім таварыстве арыштаваны і аддадзены ў салдаты (1847-57). Пасля ссылкі (з 1858) жыў у Пецярбургу. Прыхільнік рэвалюцыйнага шляху ліквідацыі прыгонніцтва, яднання славянскіх народаў у барацьбе за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне.

Творчасць[правіць | правіць зыходнік]

Тарас Шаўчэнка. Знаходзіцца ў Луганскай нацыянальным універсітэце імя Тараса Шаўчэнкі. (скульптар Мікалай Гаўрылавіч Шмацько)

Пісаць пачаў каля 1836-37. Выдаў зборнік «Кабзар» (1840). Творы Тараса Шаўчэнкі прасякнуты любоўю да радзімы, напісаны народнай мовай, вызначаюцца блізкасцю да фальклору, разнастайнасцю рытмаў, меладычнасцю. У ранняй яго творчасці (вершы, балады, паэмы «Кацярына», 1838, «Гайдамакі», 1841; драма «Назар Стадоля», 1843, і інш.) спалучэнне рамантызму з рэалістычнымі тэндэнцыямі. У паэме «Наймічка» (1845) стварыў яркі драматычны вобраз жанчыны-маці.
У паэмах «Сон» (1844), «Каўказ», «Ератык» (абедзве 1845), «Неафіты» (1857), цыклах «У каземаце» (1847), «Цары» (1848), паэзіі перыяду ссылкі, аповесцях «Княгіня» (1853), «Музыка» (1855) і інш. рэвалюцыйныя і антыпрыгонніцкія матывы. Аўтар паэм «Сляпая» (1842), «Князёўна» (1847), «Марына» (1848), «Юродзівы» (1857), «Марыя» (1859), балады «Прычынна» (1837), трыпціха «Доля», «Муза», «Слава» (1858), аповесцей «Варнак» (1845), «Няшчасны», «Капітанша», «Блізняты» (усе 1855), «Мастак» (1856), «Прагулка з задавальненнем і не без маралі» (1856-58). Многія вершы Тараса Шаўчэнкі сталі народнымі песнямі.

Кацярына (алей, 1842)

Тарас Шаўчэнка — заснавальнік рэалістычнага кірунку ва ўкраінскім выяўленчым мастацтве. Майстар партрэта, гістарычных і жанравых кампазіцый, ілюстрацый, натурных замалёвак, афортаў («Аўтапартрэт», 1840-41; «Кацярына», 1842; серыя афортаў «Жывапісная Украіна», выд. 1844, і інш.). За працы ў галіне гравюры атрымаў званне акадэміка (1860). Яго мастацкая спадчына прасякнута народнасцю, сацыяльнай накіраванасцю, гуманістычным пафасам.

Тарас Шаўчэнка ў сваёй творчасці выразіў думкі і настроі, якія былі важнымі ў жыцці ўкраінцаў у той час. Яго творчасць знайшла водгук у сэрцах людзей, аб чым сведчыць тое, што ў другой палове XIX і на пачатку XX ст. ці не адзінаю кніжкай у большасці вясковых хат Украіны быў «Кабзар»; вершы з яго вучылі напамяць, па ім вучыліся чытаць. У той час творы Шаўчэнкі аб'ядналі ўкраінскі народ, асабліва жыхароў Левабярэжнай Украіны.

Ушанаванне памяці[правіць | правіць зыходнік]

50 рублёў ПМР з выявай Тараса Шаўчэнкі

Імем Тараса Шаўчэнкі назван шэраг геаграфічных аб'ектаў (населеных пунктаў, вуліц), навучальных устаноў і іншых арганізацый Украіны.

Імя Тараса Шаўчэнкі маюць вышэйшыя навучальныя ўстановы — Кіеўскі і Луганскі нацыянальныя ўніверсітэты, Чарнігаўскі педагагічны ўніверсітэт, Крамянецкі абласны гуманітарна-педагагічны інстытут і галоўны ўніверсітэт Прыднястроўя; тэатры — Нацыянальная опера Украіны, Цярнопальскі, Валынскі і Харкаўскі драматычныя тэатры, Днепрапятроўскі ўкраінскі музычны драматычны тэатр, Крыварожскі тэатр драмы і музычнай камедыі, Чаркаскі і Чарнігаўскі музычна-драматычныя тэатры, а таксама шматлікія кінатэатры, пік Шаўчэнкі, горад Форт-Шаўчэнка, з 1964 па 1991 гады горад Актаў называўся Шаўчэнка.

Помнікі Тарасу Шаўчэнку ўсталяваны ва ўсіх абласных цэнтрах, многіх гарадах і вёсках Украіны, а таксама ў шматлікіх сталіцах і гарадах за мяжой. Увогуле, ва Украіне і свеце існуе больш за 1000 помнікаў паэту. Гэта найбольшая колькасць манументаў, усталяваных адной асобе, калі не ўлічваць правадыроў таталітарнага рэжыму і невядомых салдат[Крыніца?]. Адным з лепшых лічыцца помнік у Харкаве, вялікія помнікі Кабзару ўсталяваныя таксама ў Кіеве, Днепрапятроўску, Данецку, Львове і іншых гарадах.

Вуліцы імя Тараса Шаўчэнкі існуюць амаль у кожным населеным пункце Украіны.

Партрэт Тараса Шаўчэнкі адлюстраваны на банкноце Нацыянальнага банка Украіны наміналам 100 грыўняў і на залатой памятнай манеце наміналам 200 грыўняў.

Тарас Шаўчэнка і Беларусь[правіць | правіць зыходнік]

Упершыню Шаўчэнка ўбачыў Беларусь у 1829 годзе, у час прыезду свайго ўладніка П. Энгельгарта ў Вільню. У 1839 годзе — пасля пераезду ў Пецярбург — Шаўчэнка пазнаёміўся з беларуска-польскімі культурнымі дзеячамі, з-паміж якіх Ян Баршчэўскі, Рамуальд Падбярэзскі ды іншыя.

У 1843 годзе — здабыўшы волю — Шаўчэнка па дарозе да Украіны наведвае Віцебск, Магілёў, Гомель. Гэтым жа шляхам яму давялося вяртацца ў сталіцу ў 1847 годзе, пасля арышту сяброў Кірыла-Мефодзіеўскага таварыства. У выгнанні паэт наладзіў стасункі з удзельнікамі краёвага вызваленчага руху — Зыгмунтам Серакоўскім, Эдвардам Жалігоўскім (сустрэліся ў 1858), Я. Станевічам. Асабліва моцным было сяброўства з Браніславам Залескім.

У 1863 годзе у Вільні было выдрукавана першае поўнае выданне «Кабзара» на польскай мове. Аўтар перакладу — Уладзіслаў Сыракомля.

Да часоў пачатку XX стагоддзя належаць першыя пераклады Шаўчэнкі на беларускую мову, што зрабіў Янка Купала, — вершы «Нашто чорныя мне бровы» ды «За думаю дума роем вылятае», змешчаныя ў кніжцы «Жалейка» (1908). Верш «Пажоўкннуў ліст… Прыгаслі вочы…» быў перакладзены ў 1906, але надрукаваны пазней.
У 1910 годзе газета «Наша ніва» надрукавала ўрывак з паэмы «І мёртвым, і жывым» у перакладзе Алеся Гурло, верш «Цячэ вада ў сіне мора» ў перакладзе Фларыяна Чарнышэвіча(польск.) бел..
У 1911 годзе ў віленскім выдавецтве «Палачанін» у перакладзе Чарнышэвіча пад рэдакцыяй Купалы выходзіць паэма «Кацярына».
У 1914 годзе дзіцячы часопіс «Лучынка» змяшчае верш «Мінаюць дні, мінаюць ночы» (пераклад — Альберт Паўловіч) і артыкул А. Уласава пра жыццё і творчасць Шаўчэнкі.

Да 95-годдзя з дня нараджэння Кабзара «Наша ніва» (№ 11-1909) змясціла верш Янкі Купалы, крытычную стаццю, прысвечанаю Шаўчэнку, і партрэт «найслаўнейшага з песняроў украінскіх». Да 50-годдзя з дня смерці Шаўчэнкі газета друкуе (№ 8-1991) стацці А. Бульбы «Памяці Т. Шаўчэнкі», Р. Зямкевіча «Тарас Шаўчэнка і беларусы». У 1914 годзе — у нумары, прысвечаным 100-годдзю з дня нараджэння паэта — разгорнуты артукул «Тарас Шаўчэнка» друкуе Лявон Гмырак.

У 1918 годзе — пасля вяртання з Сібіру — пераклад паэмы «Каўказ» друкуе Алесь Гарун («Вольная Беларусь», 21 студзеня).

У 1927 годзе часопіс «Полымя рэвалюцыі» друкуе паэму «Сон» (пераклад — Янка Купала). У 1939 — да 125-гадовага юбілею Шаўчэнкі — выходзіць кніга «Кабзар» (пераклады — Янка Купала, Якуб Колас, Змітрок Бядуля, Кандрат Крапіва, Пятрусь Броўка, Пятро Глебка, Аркадзь Куляшоў; пад рэдакцыяй Купалы).

Перакладалі Шаўчэнку і беларускія паэты пасляваеннага часу, у ліку тых — Рыгор Барадулін.

У Беларусі помнікі Тарасу Шаўчэнку ўсталяваны ў Брэсце, Слуцку (1996), Гомелі (2004), Мінску (2002), Магілёве (2005).

У Беларусі вуліцы Тараса Шаўчэнкі ёсць у Баранавічах, Брэсце, Бабруйску, Браславе, Оршы, Гомелі, Гародні, Лідзе, Пружанах, Століне, у Брэсце і Мінску ёсць бульвары Тараса Шаўчэнкі.

2002 год быў абвешчаны на Беларусі Годам Тараса Шаўчэнкі.[1]

У вёсцы Карэкаўцы Вілейскага раёна 20 верасня 2009 года адкрыты памятны знак, прысвечаны сяброўству Тараса Шаўчэнкі і ўраджэнца Вілейшчыны паэта Эдварда Жалігоўскага. [2].

Зноскі

Бібліяграфія[правіць | правіць зыходнік]

  • Повне зібрання творів. Т. 1—6. Київ, 1963—64.

Беларускія пераклады[правіць | правіць зыходнік]

  • Наймічка. Мн., 1940.
  • Выбраныя вершы і паэмы. Мн., 1948.
  • Кабзар. 2-е выд. Мн., 1952.
  • Кацярына. Мн., 1964.
  • Вершы / Уклад.і камент. Э. М. Мартынавай; Паэмы. — Мн.: Мастац. літ., 1989. — (Скарбы сусветнай літаратуры).
  • Кабзар: Выбранае / Тарас Шаўчэнка; Пер. з укр. Т.Мельчанкі — Гомель: Полеспечать, 2004.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Тарас Шаўчэнка і беларуская літаратура. Мн.,1964.
  • Шаладонава Ж. Духоўныя спектры агню: Тарас Шаўчэнка і беларуская літаратура пачатку XX ст. / Ж. С. Шаладонава. — Мн.: Беларуская навука, 2009.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]