Курапаты

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Урочышча Курапаты)
Перайсці да: рух, знайсці
Урочышча
Курапаты
Крыжы ўздоўж дарогі ва ўрочышчы Курапаты
Крыжы ўздоўж дарогі ва ўрочышчы Курапаты
Каардынаты: 53°58′02″ пн. ш. 27°36′35″ у. д. / 53.967222° пн. ш. 27.609722° у. д. (G) (O) (Я)53°58′02″ пн. ш. 27°36′35″ у. д. / 53.967222° пн. ш. 27.609722° у. д. (G) (O) (Я)
Краіна Беларусь
Горад Мінск
Першае згадванне 3.6.1988
Статус Герб Беларусі Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ, шыфр 611Д000363шыфр 611Д000363

Курапаты (Мінск)
Курапаты
Курапаты

Курапа́ты — лясны масіў на паўночным ускрайку Мінску (Беларусь), дзе былі выяўлены масавыя пахаванні людзей, расстраляных НКВД у 19371941 гадах. Колькасць ахвяр на сённяшні дзень дакладна невядомая і, паводле розных ацэнак, можа складаць: да 7 тысяч чалавек (паводле Генеральнага пракурора Беларусі А. Бажэлкі)[1], не менш за 30 тысяч чалавек (паводле ацэнкі Генеральнага пракурора БССР Г. Тарнаўскага)[2], да 100 тысяч чалавек (паводле даведніка «Беларусь»)[3][4], ад 102 да 250 тысяч чалавек (паводле артыкула Зянона Пазняка ў газеце «Літаратура і мастацтва»)[5][6], 250 тысяч чалавек (паводле дапушчэння прафесара Вроцлаўскага ўніверсітэта Здзіслава Вінніцкага)[7] і болей (паводле брытанскага гісторыка Нормана Дэвіса)[8].

З 1993 года ўрочышча Курапаты занесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як месца пахаванняў ахвяр палітычных рэпрэсій 1930—1940-х гадоў. Курапаты маюць статус гісторыка-культурнай каштоўнасці першай катэгорыі[9], што паводле Закону Рэспублікі Беларусь «Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны» адпавядае катэгорыі «найбольш унікальных каштоўнасцей, духоўныя, эстэтычныя і дакументальныя вартасці якіх уяўляюць міжнародную цікавасць»[10].

З'яўляюцца найбольш вядомым сярод прынамсі васьмі месцаў масавых расстрэлаў, якія ажыццяўляў НКУС на тэрыторыі Мінску[11].

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Мітынг у Курапатах, 1989 г.

3 чэрвеня 1988 года ў газеце «Літаратура і мастацтва» быў надрукаваны артыкул Зянона Пазняка і Яўгена Шмыгалёва «Курапаты — дарога смерці», дзе распавядалася пра тое, што на пачатку 1970-х гадоў у вёсцы Зялёны Луг ім даводзілася чуць ад гараджан пра расстрэлы людзей у недалёкім лесе[12]. Паводле паведамленняў мясцовых жыхароў, з 1937 да 1941 года кожны дзень і ноч туды прывозілі на машынах людзей і расстрэльвалі[12].

Пасля з'яўлення артыкула былі праведзены першыя павярхоўныя раскопкі і выяўлены факт таемнага масавага пахавання людзей каля вёскі Цна-Ёдкава. Пасля гэтага пахаванне атрымала сусветную вядомасць пад назвай «Урочышча Курапаты»[9].

Расследаванні[правіць | правіць зыходнік]

Абрысы крыжоў ва ўрочышчы

На падставе надрукаванага артыкула 14 чэрвеня 1988 года Пракуратурай БССР была заведзена крымінальная справа. Падчас следства на тэрыторыі каля 30 гектараў былі выяўлены 510 пахаванняў памерамі 2х3, 3х3, 4х4, 6х8 метраў і большыя. Падчас выбарачнай эксгумацыі былі выяўлены чалавечыя рэшткі (313 чарапоў, косці шкілетаў, 340 зубных пратэзаў з жоўтага і белага металаў), асабістыя рэчы (грабянцы, зубныя шчоткі, мыльніцы, гаманцы, абутак, рэшткі вопраткі), а таксама 177 гільз і 28 куль. 164 рэвальверныя гільзы і 21 куля, стрэляныя з рэвальвера сістэмы «Наган», 1 гільза — з пісталета «ТТ» — штатнай зброі супрацоўнікаў НКУС. Таксама былі знойдзены некалькі стрэляных гільз з пісталетаў сістэм «Браўнінг» і «Вальтэр», зброя гэтых сістэм выпускалася ў тым ліку і да 1941 года, нярэдка такой зброяй узнагароджваўся кіруемы склад НКВД. 55 сведак з вёсак Цна-Ёдкава, Падбалоцце, Драздова засведчылі, што ў 1937—1941 гадоў супрацоўнікі НКВД прывозілі ў Курапаты людзей на закрытых машынах і расстрэльвалі іх[13]. Таксама існуюць сведчанні і супрацоўнікаў НКВД, што ва ўрочышчы праводзіліся расстрэлы[12]. Першае следства па факту масавых расстрэлаў скончылася ў лістападзе 1988 года і вызначыла колькасць забітых у не менш за 30 тысяч чалавек[2]. Лічба была агучана Генеральным пракурорам БССР Георгіем Тарнаўскім. Пасля сканчэння следчых дзеянняў Генеральнай пракуратурай БССР была абнародавана пастанова пра спыненне крымінальнай справы, датычнай Курапатаў: «…Дакладна даказана, што расстрэлы пакараных ажыццяўляліся супрацоўнікамі камендатуры НКУС БССР… Беручы пад увагу, што вінаватыя ў гэтых рэпрэсіях кіраўнікі НКВД БССР і іншыя асобы прыгавораныя да смертнага пакарання або да гэтага часу памерлі, на падставе вышэйзгаданага, кіруючыся арт. 208, п. 1 і арт. 5 п. 8 КПК БССР, крымінальная справа, заведзеная па факце выяўлення пахаванняў у лясным масіве Курапаты, спыненая. Знойдзеныя падчас эксгумацыі пахаванняў прадметы вопраткі, абутку і да т. п. як рэчы, што не маюць каштоўнасці, знішчыць»[12].

Апублікаванне вынікаў следства пра ажыццяўленне расстрэлаў супрацоўнікамі НКУС выклікала хвалю абурэння ветэранаў і іншых нязгодных з вынікамі следства людзей, якія напісалі шэраг лістоў у ЦК КПСС у Маскву пра магчымыя фальсіфікацыі вынікаў расследаванняў. Камісіі з Генеральнай пракуратуры СССР двойчы прыяжджалі для праверкі фактаў правядзення расстрэлаў органамі НКУС і знаходзілі ім пацверджанне[11].

Цягам 1990-х гадоў следства па справе некалькі разоў узнаўлялася. З'явіліся сцверджанні, што расстрэлы былі арганізаваны нямецка-фашысцкімі захопнікамі падчас Вялікай Айчыннай вайны[14], але ўсе яны былі аспрэчаны пазней[15].

У падтрымку версій пра «нямецкі след» была ўтворана грамадская камісія па расследаванні злачынстваў у Курапатах пад кіраўніцтвам Корзуна, якая ў чэрвені 1991 года накіравала ў пракуратуру СССР сабраныя ёю матэрыялы, якія нібыта даказвалі, што ў Курапатах знаходзяцца рэшткі ахвяр нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Аднак факты, выкладзеныя ў звароце грамадскай камісіі, не знайшлі пацверджання. У лютым 1992 года на патрабаванне грамадскай камісіі следства было ўзноўлена зноў, але па выніках працы яно пацвердзіла высновы дзяржаўнай камісіі.

У 1993 годзе грамадская камісія ў чарговы раз звярнулася ў Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь з прапановай перагледзіць высновы дзяржаўнай камісіі пры расследаванні падзей у Курапатах, у выніку чаго было праведзена яшчэ адно расследаванне. Сярод іншых разглядалася версія расстрэлаў яўрэяў нямецка-фашысцкімі захопнікамі. У мэтах праверкі гэтай версіі былі зроблены запыты ў іерусалімскі Інстытут Халакосту Яд ва-Шэм, дзе сабраная найбольш поўная інфармацыя пра рэпрэсіі ў дачыненні да яўрэяў. У якасці месцаў расстрэлу яўрэйскага насельніцтва Мінск, Дразды, Масюкоўшчына, Курапаты, Цна-Ёдкава, Зялёны Луг не значыліся. Таксама не было звестак пра расстрэлы ў Курапатах і ў нямецкіх архівах. Паводле высноў нямецкіх экспертаў метад пахаванняў у Курапатах не з'яўляецца гітлераўскім: тыя звычайна капалі вялікія магілы — да 50—60 метраў у даўжыню, у ахвяр пры гэтым забіралі вопратку і асабістыя рэчы, здымалі залатыя каронкі[12].

У сярэдзіне 1990-х гадоў генеральны пракурор Беларусі Алег Бажэлка заявіў, што ў выніку новага расследавання выяўлена, што ў Курапатах загінулі не больш за 7 тысяч чалавек[1].

Курапацкі лес

У 1998 годзе было прынятае рашэнне пра пачатак новага, чацвёртага расследавання, якое праводзілася з мэтай праверкі высноў папярэдніх камісіяў. Расследаванне было даручана старэйшаму памочніку ваеннага пракурора Беларусі Віктару Сомаву. Разбіральніцтва скончылася ў 1999 годзе. Яно пацвердзіла, што масавыя расстрэлы ў Курапатах здзяйсняліся органамі НКУС з другой паловы 1930-х гадоў да пачатку Вялікай айчыннай вайны 1941—1945 гадоў. Версія пра расстрэлы насельніцтва нямецка-фашысцкімі захопнікамі зноў не знайшла пацверджання[15]. Падчас следства было выяўлена найбуйнейшае з усіх знойдзеных у Курапатах пахаванняў, дзе былі рэшткі больш за 300 чалавек. Упершыню за ўсю гісторыю раскопак у Курапатах былі знойдзены рэчавыя доказы з канкрэтнымі датамі і прозвішчамі, якія сведчылі пра тое, што расстрэлы ажыццяўляліся да вайны. У пахаванні N30 былі знойдзены турэмныя квітанцыі пра адабранне каштоўных рэчаў падчас арышту, якія былі выдадзены 10 чэрвеня 1940 года Моўшы Крамеру і Мардыхаю Шулескесу[12].

Тым не менш, паводле кандыдата гістарычных навук Андрэя Мяцельскага, апошняе даследаванне Курапатаў у 1997 годзе гісторыкамі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, супрацоўнікамі пракуратуры, КДБ і грамадскасці, паводле выніках якога была прынята адзінагалосная выснова пра тое, што расстрэлы ў Курапатах ажыццяўляла НКУС, не атрымала адпаведнай публічнасці. Мяцельскаму давялося бачыць ліст з Генпракуратуры ў Адміністрацыю прэзідэнта Беларусі з прапановай «матэрыялы следства не абнародаваць і да ведама грамадскасці не даводзіць»[16].

Ахвяры[правіць | правіць зыходнік]

Колькасць ахвяр[правіць | правіць зыходнік]

Мемарыяльная шыльда ў памяць ахвяр рэпрэсій

Колькасць ахвяр у Курапатах дакладна не высветленая: архівы КДБ Беларусі, датычныя Курапатаў, з'яўляюцца засакрэчанымі[4]. Існуюць розныя версіі і ацэнкі.

У артыкуле «Шумяць над магілай сосны…» Зянона Пазняка, надрукаваным у газеце «Літаратура і мастацтва» 16 верасня 1988 года, пасля правядзення ўласных раскопак і даследаванняў аўтар робіць выснову, што колькасць ахвяр можа складаць 102 тысячы чалавек. Пазняк зазначае, што сапраўдная лічба пахаваных у Курапатах можа дасягаць 220—250 тысяч чалавек, бо існуюць магілы, большыя па памерах за даследаваныя, а таксама мноства магіл знікла падчас пракладання Мінскай кальцавой дарогі ў канцы 1950-х — пачатку 1960-х гадоў, газатрасы і высечкі лесу вакол яе ў сакавіку-маі 1988 года, а таксама, магчыма, у час высечкі і пасадкі лесу на гэтым месцы ў 1940-х гадах[5]. Раскопкі, праведзеныя ў ліпені 1988 года, на аснове якіх рабілася гэтая ацэнка колькасці ахвяр, з'яўляюцца першай вядомай эксгумацыяй у Курапатах. Разам з гэтым даследчыкі ў сваёй справаздачы звяртаюць увагу на тое, што да гэтых раскопак у Курапатах ужо праводзілася эксгумацыя і пэўныя часткі пахаванняў ужо былі выбраны[5], што выяўляецца ў значным разыходжанні паміж колькасцю знойдзеных чарапоў і колькасцю выяўленых пар сцегнавых касцей. Пры папярэдняй эксгумацыі з ям быў выбраны значны аб'ём пахавальнага пласта нябожчыкаў, але пахаванні былі засыпаны ў недастатковай ступені малой колькасцю грунту, у выніку ўсе 510 выяўленых магіл мелі ўпадзіны глыбінёй ад 0,18 да 0,65 м ад лініі краёў магілы. Паводле меркавання Пазняка, частка трупаў магла быць выбраная з Курапатаў пасля загаду вышэйшага кіраўніцтва СССР у 1940-х — 1950-х гадах, калі выпадак расстрэлаў польскіх афіцэраў у Катыні органамі НКУС атрымаў вядомасць[17].

Першае следства па факце масавых расстрэлаў скончылася ў лістападзе 1988 года, і па яго выніках Генеральны пракурор БССР Г. Тарнаўскі паведаміў, што ў Курапатах пахаваныя не менш за 30 тысяч чалавек[2]. Да такой самай лічбы можна прыйсці, аналізуючы вынікі комплекснай судова-медыцынскай і крыміналістычнай экспертызы, якая выявіла, што ў 6 даследаваных пахаваннях былі знойдзены рэшткі не менш за 356 чалавек. Улічваючы, што колькасць пахаванняў складае 510, можна зрабіць выснову, што колькасць пахаваных у Курапатах людзей складае не менш за 30 тысяч чалавек.

Паводле даведніка «Беларусь», выдадзеным у 1995 годзе, колькасць ахвяр складала да 100 тысяч чалавек[3][4].

У сярэдзіне Генеральны пракурор Беларусі Алег Бажэлка на падставе новага расследавання 1997—1998 гадоў, падчас якога былі праведзены раскопкі 23 меркаваных месцаў пахаванняў, і толькі ў 9 з іх выяўленыя чалавечыя рэшткі, зрабіў заяву, што ў Курапатах пахаваныя не больш за 7 тысяч чалавек[1].

Прафесар Вроцлаўскага ўніверсітэта Здзіслаў Вінніцкі сцвярджае, што колькасць ахвяр у Курапатах складае 250 тысяч чалавек[7]. Брытанскі гісторык Норман Дэвіс адзначае, што ахвяр можа быць нават больш[8].

Паходжанне ахвяр[правіць | правіць зыходнік]

Пра сацыяльнае і нацыянальнае паходжанне расстраляных можна меркаваць толькі паводле вынікаў праведзеных даследаванняў.

З вынікаў раскопак 1988 года вядома, што ўсе пахаваныя належалі да грамадзянскага насельніцтва. Пахаваныя характарызуюцца розным бытавым узроўнем, але большасць пахаваных належала да ніжэйшых дэмакратычных пластоў насельніцтва (рабочыя, сяляне, дробныя служачыя, вясковая інтэлігенцыя). Сярод пахаваных таксама былі выяўлены прадстаўнікі інтэлігенцыі і жанчыны[5].

Выяўлена, што пахаваныя паходзілі з розных мясцін Беларусі. Значная частка пахаваных была з Заходняй Беларусі, далучанай да БССР у 1939 годзе. У пэўных даследаваных магілах былі выяўлены рэшткі адзення і абутку савецкай вытворчасці, у іншых — заходняй[18], таксама быў знойдзены абутак вытворчасці краін Прыбалтыкі. У адной з магіл значная колькасць абутку была самаробнай[5].

Разам з тым пацверджана, што, апроч беларусаў, сярод забітых у Курапатах былі таксама польскія грамадзяне[19]. Падчас аднаго з даследаванняў у Курапатах быў знойдзены мужчынскі грэбень, з аднаго боку якога на польскай мове было напісана «Цяжкія хвіліны вязня. Мінск 25 04.1940. Думка пра вас даводзіць мяне да шаленства» (польск.: Ciężkie chwile więźnia. Mińsk 25 04.1940. Myśl o was doprowadza mnie do szaleństwa), а з іншага — «26 IV Расплакаўся — цяжкі дзень» (польск.: 26 IV Rozpłakałem się – ciężki dzień)[18].

Назва[правіць | правіць зыходнік]

Кветкі на фоне крыжоў у Курапатах

Дакладных звестак, адкуль паходзіць назва «Курапаты», няма. Да 1988 года на тапаграфічных картах такая назва адсутнічае, урочышча называлася «Брод». Існуе версія, што ўжо ў час расстрэлаў Курапатамі мясцовыя жыхары называлі невялікі ўчастак бору, які прыходзіўся на спусцістую горку. Участак быў абнесены высокім, не менш за 3 метры плотам, па версе якога была працягнуты калючы дрот, а за самім плотам знаходзілася ахова з сабакамі[12].

Зянон Пазняк, які разам з Яўгенам Шмыгалёвым напісаў артыкул «Курапаты — дарога смерці», зазначае, што не думаў, што гэтай назвай уводзіць новае слова ў беларускую мову і новы тэрмін у беларускую гісторыю. Пазняк адзначае, што пачуў гэта слова з вуснаў маладых хлопцаў, якія тлумачылі, што курапатамі называюцца белыя веснавыя кветкі, якія растуць у маі на магілах ва ўрочышчы[20]. Звычайна такія кветкі ў Беларусі называюцца белымі пралескамі.

Паводле іншага меркавання, курапатамі мясцовыя сяляне называлі палявыя кветкі[9].

Грамадскі розгалас[правіць | правіць зыходнік]

Крыж Пакуты

У 1988 годзе ў Курапатах адбылася масавая антысавецкая дэманстрацыя і першае шэсце да месца пахаванняў пад лозунгамі асуджэння ідэй сталінізму. Шэсце было разагнана ўнутранымі войскамі з ужываннем слезацечнага газу, што выклікала рэакцыю абурэння ў грамадстве і падвысіла ступень увагі да Курапатаў.

" Людзей пачалі разганяць, біць, арыштоўваць, труціць газам з партатыўных балончыкаў. Атруцілі і Пазняка, які ішоў на чале калоны. Але Пазняк не саступіў. Ён скіраваў натоўп на ўскраіну і павёў да Курапатаў. Аднак і там шлях калоне перагарадзілі войскі. Тады Пазняк завярнуў усіх у поле. І ў чыстым полі пад сняжком, які сыпаў з хмарнага неба, адбылося набажэнства. Угары развяваўся бел-чырвона-белы сцяг, выступалі прамоўцы і сярод іх пісьменнік Уладзімір Арлоў.
Васіль Быкаў
«Доўгая дарога дадому»
"

З таго часу штогод ладзяцца шэсці ў Курапаты з мэтай ушанавання памяці ахвяр сталінскіх рэпрэсій.

На Дзяды ў 1989 годзе ў Курапатах быў усталяваны сяміметровы «Крыж Пакуты». Курапаты сталі сімвалам барацьбы за незалежнасць Беларусі, супраць камуністычнай ідэалогіі. Палітызацыя праблемы стала адной з прычын, якія перашкаджаюць аб'ектыўнаму расследаванню і ацэнцы доказаў па гэтай справе.

У 1994 годзе ўрочышча Курапаты наведаў прэзідэнт ЗША Біл Клінтан і падараваў мемарыяльны знак «Ад народу ЗША народу Беларусі дзеля памяці» — гранітную лаўку, якая пазней атрымала назву «лава Клінтана». Помнік неаднакроць быў разламаны невядомымі вандаламі, але кожнага разу аднаўляўся наноў. Таксама Курапаты наведаў прэзідэнт Польшчы Лех Валенса[21].

Шэсце да ўрочышча Курапаты. Удзельнікі нясуць драўляную каплічку (2002 г.)

18 чэрвеня 1998 г. Выканаўчы камітэт Мінскага раёна сваёй пастановай прыняў землі ад кальцавой дарогі да дарогі на Заслаўе пад ахову, абавязаў Дзяржаўную аўтамабільную інспекцыю (ДАІ) ўстанавіць забаронныя знакі на дарогах ва ўрочышчы і даручыў Бараўлянскаму сельскаму выканкаму даглядаць месцы пахаванняў. Аднак у 19992000 гадах тэрыторыя Курапатаў прыйшла ў занядбанне: лясны масіў ператварыўся ў месца адпачынку жыхароў прылеглых мінскіх мікрараёнаў, магілы параслі хмызняком. Для прадухілення небяспекі, якая навісла над Курапатамі, Зянон Пазняк заклікаў да стварэння Народнага Мемарыялу і прапанаваў ідэю Крыжовага шэсця на Дзяды. Канцэпцыя Мемарыялу — тэхналогія, колькасць і размяшчэнне крыжоў — абмяркоўвалася ў лютым-сакавіку 2000 года. У 2000 годзе адбылося першае Крыжовае шэсце, на якое былі падрыхтаваны 20 вялікіх крыжоў і шмат меншых. Гэта было пачаткам мемарыялізацыі Курапатаў, але пэўны час пасля гэтага крыжы яшчэ не ўстанаўліваліся. У 2001 годзе адбылося наступнае Крыжовае шэсце з усталяваннем мноства крыжоў у Курапатах і ўпарадкаваннем тэрыторыі ўрочышча і магіл[22]. Ідэя Крыжовых шэсцяў атрымала папулярнасць і з гэтага часу яны пачалі ладзіцца штогод. Агулам да 2008 года ў Курапатах былі ўсталяваны больш за паўтысячы крыжоў[21].

24 лютага 2002 г. Выканкам Мінскага раёна сваім пратаколам вылучыў зямлю ў ахоўнай паласе Курапатаў пад капліцу Свята-Уваскрасенскага прыхода Мінска.

Да Дзядоў 2002 года мастак Аляксей Марачкін падрыхтаваў абраз «Маці Божай Курапацкай усіх нявінна расстраляных», які быў асвечаны ў Курапатах 2 лістапада 2002 года[23]. Арыгінал абраза быў падараваны Чырвонаму касцёлу, а на Дзяды ў 2003 годзе ў Курапатах была ўсталявана каплічка з рэпрадукцыяй абраза маці Божай Курапацкай. Каплічка была зроблена паводле эскізу Аляксея Марачкіна[24].

29 кастрычніка 2004 года ў Курапатах адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага знака ад беларускіх яўрэяў ахвярам сталінізму. Мемарыяльны знак выраблены з каменя, які калісьці быў часткай помніка Сталіну ў Мінску.

Напрыканцы 2008 года прадстаўнікі грамадскасці накіравалі ў Адміністрацыю прэзідэнта і Савет Міністраў Беларусі ліст з прапановай унесці ўрочышча Курапаты ў Спіс сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны ЮНЕСКА. Ліст падпісалі старшыня Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры Антон Астаповіч, старшыня Беларускай асацыяцыі ахвяр палітычных рэпрэсій Зінаіда Тарасевіч і навуковы кіраўнік гісторыка-культурнай каштоўнасці «Курапаты» Мая Кляшторная[25]. У адказе на ліст Міністэрства культуры Беларусі адмовілася прадставіць Курапаты для ўнясення ў Спіс аб'ектаў сусветнай спадчыны ЮНЕСКА на падставе Канвенцыі ЮНЕСКА 2005 года. Антон Астаповіч адзначыў, што Канвенцыя дапушчае ўключэнне ў Спіс сусветнай спадчыны аб'ектаў, якія аказалі моцны ўплыў на гістарычнае развіццё, якім і з'яўляюцца Курапаты[26].

У верасні 2010 года ўрочышча наведалі 127 польскіх матацыклістаў у межах прабегу «Катынскі шлях», які адбываўся на тэрыторыях Літвы, Беларусі, Украіны і Расіі. Разам з імі Курапаты наведалі прадстаўнікі польскага пасольства і намеснік міністра замежных спраў Беларусі Валерый Варанецкі[27].

Рэканструкцыя МКАД[правіць | правіць зыходнік]

Будаўніцтва МКАД праз Курапаты (2001 г.)

Новы штуршок у тэме Курапатаў адбыўся ў пачатку 2000-х гадоў, калі было прынятае рашэнне пра пашырэнне Мінскай кальцавой аўтамабільнай дарогі з дзвюх палос руху да шасці, пасля чаго сітуацыя ў Курапатах абвастрылася. Варыянт дарогі ў абыход Курапатаў паводле праекту 1993 года быў адхілены. Узімку 20012002 года прадстаўнікі шэрагу дэмакратычных аб'яднанняў арганізоўвалі мітынгі і дзяжурствы ва ўрочышчы, перашкаджаючы дарожным работам і вінавацячы ўлады ў намеры правесці аўтадарогу непасрэдна праз пахаванні. Удзельнікі акцый пратэсту намагаліся недапушчэння пашкоджання мемарыялу будаўнічай тэхнікай. Таксама існавалі сведчанні, што Мінская кальцавая аўтадарога першапачаткова ўжо была пабудавана на месцы пахаванняў[28]. У сваю чаргу ўдзельнікі акцый пратэсту былі абвінавачаны ў выкарыстанні тэмы Курапатаў у палітычных мэтах на падставе вынікаў археалагічных раскопак 1987, 1992 і 1998 гадоў, а таксама заключэння Інстытуту гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, якія сведчылі пра тое, што пахаванні знаходзяцца ўбаку ад меркаванага маршруту дарогі і пачынаюцца за 75—80 метраў ад фронту будаўніцтва[29]. На гэтай падставе ў Курапатах час ад часу адбываліся сутычкі ўдзельнікаў акцыі пратэсту і беларускіх спецслужб.

Агулам ахова Курапатаў працягвалася з верасня 2001 года да ліпеня 2002 года[30]. Ва ўрочышчы ўсталёўваліся новыя крыжы, пачаліся перамовы, кансультацыі. Да тэмы Курапатаў была прыцягнутая ўвага міжнароднай супольнасці, праблема Курапатаў пачала шырэй асвятляцца ў друку. У выніку Мінская кальцавая дарога была пашырана ў боку Курапатаў на пару дзясяткаў метраў, але пайшла іначай, чым планавалася першапачаткова[22].

Пасёлак «Сонечны»[правіць | правіць зыходнік]

Напрыканцы 2002 года Мінскі раённы выканаўчы камітэт адвёў прылеглае да Курапатаў поле пад забудову катэджнага пасёлка пад назвай «Сонечны» ў непасрэднай блізкасці ад месцаў масавых пахаванняў. Будаўнічая кампанія, займаючыся адводам зямлі, не замаўляла праект ахоўных зон вакол Курапатаў і самастойна без дазволу вызначыла мяжу ахоўнай зоны па сваім праекце на адлегласці 80 метраў ад Курапатаў, пасля чаго былі пазначаны межы будаўніцтва і завезеныя будаўнічыя матэрыялы[22]. У сувязі з гэтым будаўніцтвам сярод грамадскасці ўзнікла хваля абурэння, прадстаўнікі Праектнага інстытута самайстойна распрацавалі праект ахоўных зон, які пасля прыкладання намаганняў грамадскасці ў рэшце рэшт зацвердзіла Навукова-метадычная Рада пры Камітэце аховы гістарычнай спадчыны і культурных каштоўнасцей у маі 2003 года. У красавіку 2003 года старшыня Мінскага аблвыканкама Мікалай Дамашкевіч загадаў Мінскаму райвыканкаму скасаваць дамову на арэнду зямлі пад будаўніцтва на тэрыторыі, прылеглай да Курапатаў. 28 красавіка 2003 г. Выканкам Мінскай вобласці пастановай №308 абавязаў Дарожную рамонтна-будаўнічую ўправу №113 (ДРБУ-113) аднавіць Курапаты за кошт спагнання з таварыства з дадатковай адказнасцю «ВігЕўраБуд». 13 мая Выканкам Мінскага раёна пастановай №383 скасаваў дамову з «ВігЕўраБудам» аб будаўніцтве ў Курапатах катэджаў[31]. У чэрвені 2003 года будаўніцтва спынілі, будаўнічую пляцоўку ліквідавалі, а ўсе матэрыялы вывезлі[32]. Зямля вакол Курапатаў была закансервавана да вызначэння і зацверджання Саветам Міністраў Беларусі ахоўнай зоны мемарыялу.

Паводле праекту ахоўных зон, распрацаванага ў 2002 годзе, шырыня ахоўнай зоны складала ад 200 да 500 метраў вакол Курапатаў. У 2004 годзе Міністэрства культуры Беларусі прыняла пастанову пад назвай «Аб зонах аховы матэрыяльнай нерухомай гісторыка культурнай каштоўнасці — Месца згубы ахвяр палітычных рэпрэсій 1930-40 гадоў ва ўрочышчы Курапаты», якая скарачала шырыню ахоўнай зоны да 110—250 метраў. Скарачэнне ахоўнай зоны тлумачылася адсутнасцю нарматыўнага дакументу ў справе мемарыялізацыі Курапатаў[33].

Афіцыйная пазіцыя[правіць | правіць зыходнік]

Адноўленая памятная шыльда з тэкстам пастановы Савету Міністраў БССР ад 1989 г.

18 студзеня 1989 году Саветам Міністраў БССР на падставе вынікаў урадавай камісіі аб фактах масавых расстрэлаў людзей ва ўрочышчы пад Мінскам была прынятая пастанова №42, якая прадугледжвала правядзенне адкрытага конкурсу на помнік ахвярам масавых рэпрэсій у Курапатах і яго ўсталяванне[34]. Выдавецтву «Беларуская савецкая энцыклапедыя» было рэкамендавана падрыхтаваць адмысловае выданне, прысвечанае ахвярам сталінізму, а прэзідыуму Акадэміі навук БССР арганізаваць «усебаковае вывучэнне прычын і наступстваў масавых рэпрэсій»[35]. Паводле словаў Ігара Кузняцова, член Міжнароднага гісторыка-асветніцкага, дабрачыннага і праваабарончага таварыства «Мемарыял» і найбольш аўтарытэтнага ў Беларусі даследчыка савецкага таталітарызму, ніводнае з палажэнняў пастановы Савета Міністраў БССР ад 1989 года па стане на 2010 год выканана не было[35].

30 лістапада 1993 года Курапаты былі занесены ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як «Месца знішчэння ахвяр палітычных рэпрэсій 30—40-х гадоў XX стагоддзя ва ўрочышчы Курапаты»[36] і помнік гісторыі міжнароднага значэння[37].

У 2005 годзе грамадскія аб'яднанні «Дыярыуш» і «Беларуская асацыяцыя ахвяр палітычных рэпрэсій», міжнароднае грамадскае аб'яднанне «Беларуская перспектыва» і міжнароднае гісторыка-асветніцкае, дабрачыннае і праваабарончае аб'яднанне «Мемарыял» абвясцілі адкрыты грамадскі конкурс па стварэнні тэксту для мемарыяльнага знаку ахвярам палітычных рэпрэсій 20 стагоддзя ў Беларусі. У палажэнні аб конкурсе арганізатары адзначалі, што дзяржава дэманструе поўную абыякавасць да сітуацыі ў Курапатах[38].

Напрыканцы 2005 года археолаг Мікола Крывальцэвіч зазначаў: «Курапаты — па-за ўвагай афіцыйных органаў. Ужо ніхто ніколі з афіцыйных асоб туды не ўскладае кветкі, нават у памінальныя дні, як гэта было раней»[39].

Прыдарожны паказальнік на МКАД

У 2008 годзе на Мінскай кальцавой аўтамабільнай дарозе каля з'езду ў бок Курапатаў быў усталяваны прыдарожны ўказальнік: «Месца гібелі ахвяр палітычных рэпрэсій ва ўрочышчы Курапаты 1930—1940 гадоў»[40].

У 2009 годзе мемарыяльная секцыя Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры накіравала зварот у Савет Міністраў Беларусі з нагаданнем пра неабходнасць выканання пастановы Савету Міністраў БССР. У адказе на зварот дырэктар Інстытуту гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, доктар гістарычных навук прафесар Аляксандр Каваленя адказаў, што ўвекавечанне памяці ахвяр сталінізму — трагедыя беларускага народа і ўсенародная справа, якая патрабуе шырокага абмеркавання і прыняцця рашэння на заканадаўчым узроўні[41].

У 2009 годзе намеснік старшыні Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта Міхаіл Ціцянкоў паведаміў, што гарадскія ўлады «лічаць магчымым разгледзець пытанне аб стварэнні помніка ахвярам палітычных рэпрэсій і добраўпарадкаванні ўрочышча Курапаты»[42], аднак толькі пасля таго, як будзе скончана стварэнне мемарыяла «Трасцянец» і добраўпарадкаванне былых Мінскіх братэрскіх ваенных могілак Першай сусветнай вайны[35].

Увосень 2009 года ў газеце Адміністрацыі прэзідэнта Беларусі «Советская Белоруссия» быў надрукаваны артыкул «Курапаты: мір пад соснамі», дзе ўрочышча было названа «могілкамі агульнанацыянальнага маштабу», а за паўгады да гэтага — арганізаваны «круглы стол» з дыскусіяй на тэму Курапатаў[9]. Гісторык Ігар Кузняцоў зазначыў, што гэта важны крок для грамадскасці, якога даўно чакалі, а на думку археолага Міколы Крывальцэвіча, праблема прызнання-непрызнання Курапатаў дзяржавай была палітычная, але сам факт прызнання варты ўвагі[43].

Разам з тым, тэма Курапатаў у падручніках, выдадзеных у Беларусі ў 2000-х гадах, не згадвалася ўвогуле[11].

Як стала вядома напрыканцы ліпеня 2010 года, у Курапатах павалілася памятная шыльда: драўляныя слупы, на якіх яна стаяла, згнілі[44].

Вандалізм[правіць | правіць зыходнік]

Нахілены крыж у Курапатах

Наданне Курапатам статусу «гісторыка-культурнай каштоўнасці першай катэгорыі» ў 1993 годзе з'яўлялася, сярод іншага, вымушанай мерай абароны магіл ад рабаўнікоў[15]. Ужо ў лістападзе 1994 года міністр унутраных спраў Юрый Захаранка пасля атрымання чарговых паведамленняў пра рабаванне пахаванняў аддаў загад на здзяйсненне неабходных мерапрыемстваў па ўрочышчы Курапаты ў адпаведнасці з патрабаваннямі беларускага заканадаўства. Нягледзячы на гэта, увесну 1995 года рабаўнікі раскапалі больш за 10 магіл, а чалавечыя рэшткі былі раскіданы наўкол[15]. Восенню 1998 года з закапанай магілы былі выцягнуты косці, перапахаваныя пасля эксгумацыі магіл прадстаўнікамі следчай камісіі. У красавіку 1999 года рабаўнікамі былі раскапаны 6 магіл, у кастрычніку 1999 года — яшчэ чатыры. Некаторыя з магіл выкопваліся рабаўнікамі да глыбіні ў 1,8 м на плошчы да 4—5 м². Побач з магіламі ў пяску ляжалі рэшткі і фрагменты асабістых рэчаў расстраляных. Як зазначыў археолаг Мікола Крывальцэвіч, характар распрацоўвання магіл сведчыў пра добра арганізаваную і падрыхтаваную акцыю[15].

Пашкоджаны мемарыяльны знак «Ад народу ЗША народу Беларусі дзеля памяці»

Пашкоджанні памятных знакаў і крыжоў у Курапатах невядомымі ў Курапатах здзяйсняліся дзесяткі разоў[45], прычым у значнай ступені — з другой паловы 1990-х гадоў: да гэтага часу выпадкі вандалізму былі адзінкавымі[11]. Паводле фактаў знішчэння памятных крыжоў крымінальныя справы заводзіліся тройчы, але па іх ніхто так і не быў пакараны[46].

Напрыканцы 1990-х гадоў была зламана металічная шыльда з надпісам «Пакутнікам Беларусі» на Крыжы Пакуты[47]. У маі 2003 года ў Курапатах былі зламаны 10 крыжоў[48]. У 2004 годзе з закладнога каменя была знятая памятная дошка з рашэннем Савету Міністраў БССР пра неабходнасць стварэння помніку ў Курапатах. Дошка была адноўлена восенню 2005 года, але праз тыдзень знікла ізноў. У чарговы раз памятная шыльда з тэкстам пастановы была адноўлена ў 2007 годзе намаганнямі грамадскасці[49].

У снежні 2005 году невядомыя двойчы апаганілі свастыкай і сатанінскімі надпісамі курапацкія крыжы, помнік загінулым ва ўрочышчы яўрэям і выяву Маці Божай Курапацкай[47].

У 2007 годзе быў павалены крыж «Пакутнікам Беларусі». У красавіку 2007 года былі зламаны 6 крыжоў і некалькі пашкоджаныя[45]. У кастрычніку 2007 года «Крыж пакуты», ўсталяваны ў 1989 годзе, быў знішчаны[50]. Да Дзядоў 2007 года «Крыж Пакут» быў адноўлены наноў. У сакавіку 2008 года невядомыя зламалі 36 крыжоў[51]. Вясной 2009 года ў Курапатах былі раскапаныя дзве магілы: з ямы на паверхню былі выкінуты чалавечыя косці і старыя рэчы[46]. У красавіку 2009 года былі зламаны яшчэ 6 крыжоў[52]. У снежні 2009 года невядомыя зламалі некалькі крыжоў, у тым ліку крыж-капліцу з копіяй абраза Маці Божай Курапацкай[53].

Па стане на 2009 год мемарыяльная «лава Клінтана» (памятны знак «Ад народу ЗША народу Беларусі дзеля памяці»), усталяваная ў 1994 годзе, дванаццаць разоў цярпела ад выпадкаў вандалізму[47]. З гэтай нагоды пасольства ЗША ў Беларусі выступіла з адмысловай заявай[45].

У лістападзе 2010 года ў Курапатах былі зламаныя 38 крыжоў[54]. Па гэтым факце была распачатая крымінальная справа па артыкуле «Хуліганства» Крымінальнага кодэксу Рэспублікі Беларусь[55].

Нягледзячы на частыя акты вандалізму ва ўрочышчы Курапаты, да актыўнага пошуку праваахоўнымі органамі злачынцаў справа звычайна не даходзіць. Толькі аднойчы ў лістападзе 2008 года актывістам КХП БНФ удалося злавіць 2 непаўналетніх вандалаў і перадаць міліцыі. Была заведзена крымінальная справа, але рэальна іх не пакаралі[53]: артыкул Крымінальнага кодэксу «Апаганьванне гістарычна-культурных каштоўнасцей» быў перакваліфікаваны ў «Злоснае хуліганства», у выніку чаго абвінавачаныя трапілі пад амністыю[56]. Гэта быў першы выпадак, калі следства прад'явіла абвінавачванне канкрэтным асобам па факце здзяйснення актаў вандалізму ў Курапатах[56].

Для аднаўлення мемарыяльнага комплексу ва ўрочышчы традыцыйна ладзяцца талокі: людзі прыбіраюць і ўпарадкоўваюць тэрыторыю, рамантуюць крыжы[57].

Месцазнаходжанне[правіць | правіць зыходнік]

Урочышча Курапаты знаходзіцца непасрэдна за Мінскай кальцавой дарогай на поўнач ад цэнтру гораду (52-гі км МКАД). Адміністрацыйна Курапаты належаць да тэрыторыі Бараўлянскага сельсавета Мінскага раёна.

З Мінску ў Курапаты можна патрапіць ад ДС «Зялёны Луг» (прыпынак аўтобусаў 13, 13д, 24, 87, 109а; тралейбусаў 1, 46, 53), перайшоўшы праз пераход пад МКАД, размешчаны за 500 м на паўночны захад ад дыспетчарскай станцыі; ад выстаўнога цэнтра «Экспабел», які знаходзіцца за 700 м на паўднёвы ўсход ад урочышча; альбо на аўтобусах 109, 109а, 109в (прыпынак «Курапаты») з ДС «Карбышава».

Курапаты знаходзяцца прыблізна за 1,2 км на паўночны ўсход ад Цнянскага вадасховішча. Патрапіць ва ўрочышча можна праз адзін з некалькіх падземных пераходаў пад Мінскай кальцавой дарогай.

Прысвячэнні[правіць | правіць зыходнік]

У 1990 г. кампазітар Кім Цесакоў стварыў сімфонію №4 «Курапаты»[58]. 30 ліпеня 2004 г. Выканкам Мінску пастановай №1520 перайменаваў вуліцу Бэзавую (Цна) у Курапацкую[59].

Галерэя здымкаў[правіць | правіць зыходнік]

Панарама[правіць | правіць зыходнік]

Панарама ўрочышча Курапаты
Панарама ўрочышча Курапаты


Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 1,2 Пресс-релиз Беларусского Хельсинкского комитета №19 от 27.10.98 г.(руск.) 
  2. 2,0 2,1 2,2 Евгений Ростиков. По кому стреляют Куропаты (Еще раз о том, как жертвы немецких фашистов превратили в жертвы «сталинских репрессий») // «Завтра», 22 жніўня 2000 г.(руск.) 
  3. 3,0 3,1 Даведнік «Беларусь». — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1995.
  4. 4,0 4,1 4,2 Памяць і забыццё Курапатаў // Радыё Свабода, 28 кастрычніка 2009 г.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 З. Пазняк, Я. Шмыгалёў, М. Крывальцэвіч, А. Іоў. Курапаты. — Мн.: Тэхналогія, 1994.
  6. Kurapaty // Шаблон:Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі, 1998 P. 139.
  7. 7,0 7,1 Zdzisław J. Winnicki. Szkice kojdanowskie. — Wrocław: Wydawnictwo GAJT, 2005. ISBN 83-88178-26-1. — С. 77—78.
  8. 8,0 8,1 Norman Davies. Powstanie '44. — Kraków: Wydawnictwo Znak, 2004. ISBN 83-240-0459-9. — С. 195
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Павел Якубович. Куропаты: мир под соснами // «Советская Белоруссия», 29 кастрычніка 2009 г.
  10. Закон Рэспублікі Беларусь «Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны»
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Молодые белорусы думают, что Куропаты — это в России // «Завтра твоей страны», 28 кастрычніка 2008 г.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 Игорь Кузнецов. Куропатское дело: 20 лет спустя // «БелГазета», 21 чэрвеня 2008 г.
  13. Игорь Кузнецов, член Международного историко-просветительского, благотворительного и правозащитного общества «Мемориал». Забыть значит предать // БДГ №1420, 16.04.2004
  14. Владимир Костырко. Куропаты: фальшивка националистов трещит по швам // «Газета Правда», 27 мая 1999 г.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Курапаты: трагедыя працягваецца // «Народная Воля», 30 кастрычніка 1999 г.
  16. Аляксей Хадыка. Курапаты — справа дзяржавы і грамадскасці // «Новы Час», 27 лістапада 2009 г.
  17. Зянон Пазняк. Курапаты. Дзесяць гадоў пасля // Наша Ніва №12 (109), 1998 г.
  18. 18,0 18,1 Sławomir Kalbarczyk. Przedmioty odnalezione w Bykowni i Kuropatach świadczą o polskości ofiar, Biuletyn IPN Nr 10-11 (81-82), październik-listopad 2007, ISSN 1641-9561, ss. 47-54 (польск.) 
  19. Беларускі катынскі спіс // Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё, 07 красавіка 2010 г.
  20. Зянон Пазняк Курапаты // «Слоўнік Свабоды», 2000 г.
  21. 21,0 21,1 У Курапатах 20 гадоў таму адбылося першае шэсце і мітынг // Радыё Свабода, 19 чэрвеня 2008 г.
  22. 22,0 22,1 22,2 Алесь Чахольскі, З цыкла «Беларусы пад акупацыяй»: Я — беларус! // Беларускія Ведамасці №55, 2005 — студзень 2006 г.
  23. А. Марачкін адрэстаўруе пашкоджаны ў Курапатах абраз // Радыё Свабода, 1 снежня 2005 г.
  24. А. Марачкін абнавіў каплічку ў Курапацкім лесе // Радыё Свабода, 5 кастрычніка 2007 г.
  25. Урочышча Курапаты — у Спіс сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны ЮНЕСКА // Народная Воля №183-184, 2 снежня 2008 г.
  26. Ці трапяць Курапаты ў Спіс ЮНЕСКА? // Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё, 21 студзеня 2009 г.
  27. Польскія байкеры ў Курапатах // Радыё Свабода, 1 верасня 2010 г.
  28. З учорашняга вечару ва ўрочышчы ўвесь час знаходзяцца прадстаўнікі Маладога фронту, яны не дазваляюць будаўнікам працаваць на тэрыторыі Курапатаў // Радыё Свабода, 25 верасня 2001 г.
  29. А. Фадеев. Кто раздувает пламя в Куропатах // Информационно-аналитический бюллетень Института стран СНГ, 15 лістапада 2001 г.
  30. Пяць гадоў варты ў Курапатах // Наша Ніва, 7 лістапада 2006 г.
  31. Віктар Хурсік. Курапаты сёння // Звязда : Газета. — 25 чэрвеня 2003. — № 159 (24843). — ISSN 1990-763x.
  32. Курапаты: будаўніцтва катэджнага памёлку спынена // Радыё Свабода, 20 чэрвеня 2003 г.
  33. Курапаты паменшылі ў памеры? // Радыё Свабода, 17 мая 2004 г.
  34. «Цяперашняя ўлада Беларусі — гэта фактычна нашчадкі тых, хто быў наверсе, а не ў яме, калі ў Курапатах адбываліся расстрэлы» // Радыё Свабода, 18 студзеня 2005 г.
  35. 35,0 35,1 35,2 21 год назад улады прызналі Курапаты // TUT.BY, 18 студзеня 2010 г.
  36. Курапаты: культура памяці ў Беларусі патрабуе грамадзянскай мужнасці
  37. Вновь возбуждено ўголовное дело по фактам вандализма в Куропатах // БелаПАН, 4 мая 2009 г.
  38. Тамара Сяргей. Памяці бязвінных ахвяр сталінскага тэрору // Абажур №42-43, 2005 г.
  39. Чаму ва ўрочышчы Курапаты адбываюцца акты вандалізму? // Deutsche Welle, 1 снежня 2005 г.
  40. У Курапатах ушанавалі памяць ахвяр рэпрэсій // Радыё Свабода, 29 кастрычніка 2008 г.
  41. Директор Института истории: Увековечение памяти жертв сталинизма — всенародное дело, требующее принятия решения на законодательном уровне // БелаПАН, 30 чэрвеня 2009 г.(руск.) 
  42. Улады паабяцалі помнік у Курапатах // SvabodaBY.net, 17 сакавіка 2009 г.
  43. Праз дваццаць гадоў улада прызнала Курапаты // Радыё Свабода, 30 касртычніка 2009 г.
  44. У Курапатах павалілася памятная шыльда // Наша Ніва, 30 ліпеня 2010
  45. 45,0 45,1 45,2 У Курапатах — новы акт вандалізму // Радыё Свабода, 21 красавіка 2007 г.
  46. 46,0 46,1 «Черные копатели» добрались до Куропат // БелаПАН, 03 красавіка 2009 г.
  47. 47,0 47,1 47,2 Курапаты: вандалы і пракурор // Радыё Свабода, 6 лютага 2009 г.
  48. Новы акт вандалізму ў Курапатах // Радыё Свабода, 14 мая 2003 г.
  49. У Курапатах ушанавалі памяць ахвяр сталінскіх рэпрэсій // Радыё Свабода, 28 лютага 2007 г.
  50. В урочище Куропаты неизвестными уничтожен Крест страданий, установленный осенью 1989 года // БелаПАН, 8 кастрычніка 2007 г.(руск.) 
  51. Чарговы акт вандалізму ў Курапатах // Радыё Свабода, 13 сакавіка 2008 г.
  52. Справу пра вандалізм у Курапатах прыпынілі // Радыё Свабода, 22 чэрвеня 2009 г.
  53. 53,0 53,1 Вандалы «прапісаліся» ў Курапатах // Радыё Свабода, 07 снежня 2009 г.
  54. У Курапатах зламаныя 38 крыжоў // Радыё «Свабода», 6 кастрычніка 2010
  55. Заведзена крымінальная справа за вандалізм у Курапатах // Наша Ніва, 9 лістапада 2010 г.
  56. 56,0 56,1 Курапацкія вандалы трапілі пад амністыю // Наша Ніва, 1 чэрвеня 2009 г.
  57. У Курапатах адбылася традыцыйная талака // Радыё Свабода, 29 кастрычніка 2006 г.
  58. Ларыса Цімошык. Музыканты. Тут // Звязда : Газета. — 24 кастрычніка 2006. — № 231 (25820). — ISSN 1990-763x.
  59. Алена Ляўковіч. Валожыну — вуліцу, Мулявіну — бульвар // Звязда : Газета. — 10 жніўня 2004. — № 189 (25202). — ISSN 1990-763x.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Шаблон:Месцы масавых рэпрэсій у Беларусі