Усяслаў Брачыславіч

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Усяслаў Брачыславіч
ст.-рус. Всеславъ
Усяслаў Брачыславіч
Усяслаў Брачыславіч на мініяцюры Радзівілаўскага летапісу, XV ст.
V[Крыніца?]князь полацкі
1044 — 1068
Папярэднік: Брачыслаў Ізяславіч
Пераемнік: Мсціслаў Ізяславіч[1]
1071 — 14 красавіка 1101
Папярэднік: Святаполк Ізяславіч[1]
Пераемнік: Барыс Усяславіч
X-ы вялікі князь кіеўскі
14 верасня 1068 — красавік 1069
Папярэднік: Знак Ізяслава Яраславіча Ізяслаў Яраславіч
Пераемнік: Ізяслаў Яраславіч
 
Веравызнанне: Праваслаўны крыж праваслаўе
Нараджэнне: 1029(1029)
Смерць: 14 (21) красавіка 1101
Дынастыя: Рурыкавічы Рурыкавічы
Бацька: Брачыслаў Ізяславіч
Маці: імя невядома
Жонка: імя невядома
Дзеці: Барыс, Глеб, Раман, Давыд, Расціслаў, Святаслаў

Усясла́ў Брачысла́віч (ст.-рус.: Всеславъ, у папулярнай літаратуры Усяслаў Чарадзей, каля 1029 — 14 (21) красавіка 1101) — князь полацкі (1044—1068 і 1071—1101), вялікі князь кіеўскі (1068—1069). Сын князя полацкага Брачыслава Ізяславіча, унук князя полацкага Ізяслава Уладзіміравіча, праўнук вялікага князя кіеўскага Уладзіміра Святаславіча у яго шлюбе з княжной полацкай Рагнедай Рагвалодаўнай. Па кудзелі — праз Рагнеду — праўнук першага летапіснага князя полацкага Рагвалода.

Вядомы таксама як адна з дзеючых асоб «Слова пра паход Ігараў» і ўсходнеславянскага фальклору, дзе выступае як асілак і чарадзей. Гады яго ўладарання ў Полацкай зямлі з'яўляюцца часам яе найвялікшага ўздыму і пашырэння[Крыніца?]. Агульны час княжання ў Полацку — 54 гады — самы працяглы перыяд кіравання дзяржавай у гісторыі Беларусі.

Жыццяпіс[правіць | правіць зыходнік]

Пачатковы перыяд[правіць | правіць зыходнік]

Час нараджэння Усяслава невядомы, але, з акалічнасцяў яго жыцця і паводле быліны пра Валхва Усяславіча, прынята лічыць годам нараджэння 1029. Заняў полацкі сталец у 15—16-гадовым узросце, верагодна, пасля смерці бацькі — Брачыслава Ізяславіча (1044).

Пачатак княжання Усяслава. Фрагмент мініяцюры Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

На працягу першых 16 гадоў княжання дзейнасць Усяслава не асветлена ў крыніцах, але гледзячы па «Слове пра паход Ігараў», яна была бурнай і вядомай ўсёй Русі. Вядомы спявак Баян складаў пра яго песні. Пры ім у Полацку пабудаваны Сафійскі сабор (1055).

Першы раз успамінаецца крыніцамі ў 1060 годзе, калі разам з князямі Яраславічамі (сынамі ранейшага вялікага князя кіеўскага Яраслава Мудрага) удзельнічаў у паспяховым паходзе супраць торкаў. У гэты час, відаць, прытрымліваўся бацькавай палітыкі — саюза з Кіевам.

Вайна з Яраславічамі[правіць | правіць зыходнік]

Усяслаў на стальцы (злева). Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

Аднак, у 1065 годзе Усяслаў, парушыў гэты саюз і аблажыў Пскоў, разбіў на рацэ Чарасе ноўгарадскага князя, які ішоў на дапамогу гораду, а пасля захапіў і разрабаваў Ноўгарад (Ноўгарад і Пскоў знаходзіліся пад вярхоўнай уладай вялікага князя кіеўскага). Матывы дзеянняў Усяслава дасюль спрэчныя, некаторыя даследчыкі лічаць іх звычайным рабаўніцтвам, іншыя — адказам на тэрытарыяльныя спрэчкі. Як лічыць Г. Семянчук, магчыма, дзеянні Усяслава былі справакаваныя паходам вялікага князя кіеўскага Ізяслава Яраславіча на сакальцаў (стар.-руск. сосолы) — эстаў у Ніжнім Падзвінні, і абкладанне іх данінай, а таксама іншымі падобнымі дзеяннямі Яраславічаў, якія не трапілі на старонкі крыніц[2]. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што напады на Пскоў і Ноўгарад былі адказам Усяслава на разбурэнне Полацка і забойства полацкай княжацкай сям'і Рагвалодавічаў у 980 г. ноўгарадска-пскоўскім войскам Уладзіміра Святаславіча (які быў на той час князем ноўгарадскім)[Крыніца?].

Бітва на р. Няміга, 1067 г. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

У адказ на разрабаванне Ноўгарада, тры браты Яраславічы пайшлі супраць Усяслава, але чамусьці не на Полацк, а на Менск — пра гэта таксама існуе некалькі розных меркаванняў даследчыкаў. Усяслаў ці то выйшаў супраць іх да Менска, ці то наадварот прарываўся аднекуль з поўдня да Полацка — войскі сышліся на рацэ Нямізе. Паводле В. Тацішчава, войскі тыдзень стаялі ў глыбокім снезе адно супраць другога, урэшце, Усяслаў атакаваў. Адбылася бітва на Нямізе (1067) — адна з буйнейшых і крывавых міжусобных бітваў Русі, шмат воінаў загінула з абодвух бакоў. У выніку Усяслаў ці то быў разбіты і збег у Полацк, ці то здолеў прарвацца да Полацка скрозь войскі Яраславічаў, але апошнія не гналіся за ім, паводле Тацішчава, яны пачалі рабаваць паўднёвую частку Полацкай зямлі.

Усяслаў з сынамі плыве на перамовы з Яраславічамі, 1067 г. Справа — кіеўскі поруб, куды Яраславічы іх пасадзілі. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

Праз 4 месяцы па бітве Яраславічы запрасілі Усяслава на перамовы, цалавалі крыж на тым, што не зробяць яму благога. Усяслаў каля сутокі ракі Аршыцы, разам з двума сынамі ў чоўне пераплыў Дняпро для перамоў з Яраславічамі, якія парушылі цалаванне крыжа — схапілі Усяслава з сынамі, адвезлі ў Кіеў і кінулі ў земляную турму — «поруб».

Княжанне ў Кіеве[правіць | правіць зыходнік]

Усяслаў прабыў у зняволенні больш за 14 месяцаў — да часу, калі на Кіеўскую зямлю напалі полаўцы, якія разбілі войска Яраславічаў. Кіяўляне патрабавалі ад Яраславічаў коней і зброі, каб самім ісці супраць полаўцаў, таксама кіяўляне абвінавачвалі ў паразе княжацкіх ваяводаў і патрабавалі, каб вызвалілі Усяслава, які, паводле іх меркаванню, быў вельмі дасведчаны ў вайсковай справе, каб ён узначаліў іх паход супраць полаўцаў. Яраславічы адмовілі кіяўлянам ва ўсім і нават паслалі забіць Усяслава, але кіяўляне ўзнялі мяцеж, выпусцілі Усяслава з поруба і абвясцілі вялікім князем кіеўскім. Яраславічы збеглі.

Кіяне вызваляюць Усяслава і яго сыноў з порубу, 1068 г. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.
Усяслаў на вялікакняскім кіеўскім пасадзе (з правага боку), 1068 (69) г. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

На вялікакняжацкім стальцы Усяслаў прабыў 7 месяцаў, за гэты час ён разбіў полаўцаў. Аднак неўзабаве з'явіўся збеглы з Кіева Ізяслаў Яраславіч з дапамогай ад cвайгo плямeннікa, польскага князя Баляслава Cмeлaгa. Усяслаў з кіяўлянамі пайшоў яму насустрач, але па спрэчных дасюль прычынах збег уначы ад Белгарада ў Полацк.

Далейшае жыццё[правіць | правіць зыходнік]

Ілюстрацыя да быліны пра Вольгу Святаславіча, або Волха Усяславіча, у вобразе якога, на меркаванне даследчыкаў, адлюстроўваецца асоба Усяслава Полацкага. І. Я. Білібін, XIX ст.

Неўзабаве вялікі князь кіеўскі Ізяслаў з дапамогай палякаў выгнаў Усяслава з Полацка. Невядома куды Усяслаў пайшоў, але ў кастрычніку 1069 года ён на чале водскага войска з'явіўся пад Ноўгарадам, у баі (23.10.1069) важане былі разбіты наўгародцамі, а Усяслаў трапіў у палон. Яго, праўда, неўзабаве адпусцілі.

У 1071 годзе Усяслаў нечакана з'явіўся каля Полацка і заняў горад. У тым жа годзе Усяслаў пайшоў да Менска супраць князя валынскага і тураўскага Яраполка Ізяславіча (сына Ізяслава Яраславіча), але быў разбіты ля Галацічаска. Яшчэ два разы ён хадзіў супраць Смаленска і Ноўгарада, а пасля гэтага не згадваецца крыніцамі да самай смерці 14 красавіка 1101 года.

Мянушка «Чарадзей»[правіць | правіць зыходнік]

Мянушка «Чарадзей», або падобная па сэнсе, не згадваецца ў крыніцах, з'яўляецца новатворам часоў беларускага Адраджэння (кан. XIX ст. — пач. XX ст.).

Нашчадкі[правіць | правіць зыходнік]

Гл.: Род Ізяславічаў Полацкіх

Усяслаў меў 6 сыноў: 

Старшынство і колькасць сыноў Усяслава дыскусійныя. Так, часам называецца не 6, а 7 сыноў і нават дачка Усяслава. Звычайна, згадка пра 7 сыноў звязана з меркаваннем асобных даследчыкаў пра асобнае існаванне Рагвалода і Барыса Усяславічаў, але ў сучаснай гістарыяграфіі сфарміравалася меркаванне пра іх тоеснасць[3]. Існаванне дачкі Усяслава звязана з няўважлівым цытаваннем гістарычных нарысаў часоў беларускага Адраджэння (пач. XX ст.) у якіх яна з'явілася вынікам павярхоўнага вывучэння крыніц, а магчыма і наўмыснай фальсіфікацыі.

Таксама даволі абгрунтавана вызначаны княжанні Усяславічаў пасля смерці бацькі. Дакладна вядома, што Барыс княжыў у Полацку, а Глеб у Мінску. Рэтраспектыўна месцам княжання Давыда вызначаецца Ізяслаўль, а Святаслава — Віцебск. Расціслаў, праўда пазнейшымі крыніцамі, звязаны з Вільняй. Нічога невядома толькі пра княжанне Рамана.

У літаратуры і мастацтве[правіць | правіць зыходнік]

  • «Слова пра паход Ігараў», кан. XII ст. (адна з дзеючых асобаў).
  • Усходнеславянскія быліны (прататып Валхва Усяславіча).
  • Выявы на мініяцюрах Радзівілаўскага летапісу, ХV ст. (копіі з больш ранніх, якія ўзыходзяць, магчыма, да ХI ст.).
  • Карціны «Усяслаў Полацкі ў парубе пад палатамі кіеўскага князя» (1923), «Усяслаў Чарадзей пад Гародняй» (1944), «Пярсцёнак Усяслава Чарадзея» (1940 — 46) — Я. Н. Драздовіч.
  • Гістарычны нарыс «Усяслаў Чарадзей» — С. В. Тарасаў, 2012.

Ушанаванне памяці[правіць | правіць зыходнік]

Манета Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь.
  • Срэбная манета Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь «Усяслаў Полацкі», 2005 г.
  • Помнік у Полацку (калектыў аўтараў пад кіраўніцтвам скульптара А. Прохарава), 2007 г.

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Войтович, Л. Турово-Пінські князі. Четвертинські. Сокольські. Ізяславичі // Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. — Львів: Інститут українознавства ім. І.Крип’якевича, 2000. — 649 с. — ISBN 966-02-1683-1
  2. Семянчук Г. Усяслаў Брачыславіч, князь…
  3. Загарульскі…

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Алексеев Л. В. Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х — XIII вв. — М., 1975.
  • Загарульскі Э. М. Заходняя Русь: ІХ — ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. Мн., 1998. — 260 с.
  • Заяц Ю. А. Полоцкий князь Всеслав и Ярославичи в 1065—1066 г.: от Пскова до Белгорода // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 4. — Мінск, 1994. — С. 91—93.
  • Леонардов Д. С. Полоцкий князь Всеслав и его время. — Полоцко-Витеб. старина, издав. Витеб. Учен. архивной комис., 1912, вып. 2, с. 121—216; 1916, вып. 3, с. 85—180.
  • Ліньнікава М. Новае пра Ўсяслава Чарадзея // Спадчына. 1994. № 3. С. 69.
  • Семянчук Г. Усяслаў Брачыславіч, князь полацкі (штрыхі да гістарычнага партрэта) // Białoruskie zeszyty historyczne. 2002. № 28. (Гл. гэты ж артыкул у ARCHE (2'2004), дапоўнены і перапрацаваны.)
  • Шаланда А. Cымболіка й геральдыка Полацкае дзяржавы ў Х—ХV стст. // Спадчына № 6, 2003.