Усяслаў Брачыславіч

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Усяслаў Брачыславіч
ст.-рус. Всеславъ сн҃ъ Брѧчиславль
Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg
Усяслаў Брачыславіч на мініяцюры
Радзівілаўскага летапісу, XV ст.
Znak Rurik for templates.png
Знак Рурыкавічаў.
V-ы князь полацкі
1044 — 1068
Папярэднік: Брачыслаў Ізяславіч
Пераемнік: Мсціслаў Ізяславіч[1]
Наследнік: Барыс Усяславіч
1071 — 14 красавіка 1101
Папярэднік: Святаполк Ізяславіч[1]
Пераемнік: Барыс Усяславіч
X-ы вялікі князь кіеўскі
14 верасня 1068 — красавік 1069
Папярэднік: Знак Ізяслава Яраславіча Ізяслаў Яраславіч
Пераемнік: Ізяслаў Яраславіч
 
Веравызнанне: Праваслаўны крыж праваслаўе
Нараджэнне: 1029({{padleft:1029|4|0}})
Смерць: 14 (21) красавіка 1101
Дынастыя: Рурыкавічы Ізяславічы Полацкія — галіна Рурыкавічаў
Бацька: Брачыслаў Ізяславіч
Маці: імя невядома
Жонка: імя невядома
Дзеці: сыны Барыс, Глеб, Раман, Давыд, Расціслаў, Святаслаў
 
Ваенная служба
Гады службы: згадваецца з 1060
Прыналежнасць: Полацкае княства; Знак: трызуб Русь
Званне: князь; вялікі князь
Камандаваў: полацкае войска; кіеўскае войска
Бітвы: паходы на торкаў 1060, Пскоў 1065, Ноўгарад 1066, бітва на Нямізе 1067, разгром полаўцаў 1068, інш.

Усясла́ў Брачысла́віч (Усясла́ў Брачысла́вавіч, ст.-рус. Всеславъ сн҃ъ Брѧчиславль, у папулярнай літаратуры Усяслаў Чарадзей, каля 1029 — 14 (21) красавіка 1101) — князь полацкі (1044—1068 і 1071—1101) з роду Ізяславічаў, вялікі князь кіеўскі (1068—1069). Сын князя полацкага Брачыслава Ізяславіча.

Імкнуўся пашырыць і адстойваў сваё уладанне — Полацкае княства. У час яго княжання пабудаваны Полацкі Сафійскі сабор — найбольш ранняе манументальнае архітэктурнае збудаванне ў Беларусі. Вядомы таксама як адзін з герояў «Слова пра паход Ігараў» і ўсходнеславянскага фальклору. Быў апошнім правіцелем Полацкага княства да яго падзелу на ўдзелы. Агульны час княжання ў Полацку — 54 гады — самы працяглы перыяд кіравання дзяржавай у гісторыі Беларусі.

Паходжанне[правіць | правіць зыходнік]

Унук князя полацкага Ізяслава Уладзіміравіча, праўнук вялікага князя кіеўскага Уладзіміра Святаславіча (роду Рурыкавічаў) у яго шлюбе з князёўнай полацкай Рагнедай Рагвалодаўнай[2]. Па кудзелі — праз Рагнеду — прапраўнук першага летапіснага князя полацкага Рагвалода. Належыць да 7 пакалення Рурыкавічаў і трэцяга пакалення іх галіны — Ізяславічаў Полацкіх, якія кіравалі Полацкай зямлёй па праву спадчыннасці ад Рагвалода, і, такім чынам, працягвалі дынастыю Рагвалодавічаў[3].

Імя[правіць | правіць зыходнік]

Ад уся- (ст.-рус. вьсь — увесь) і слаў- (параўн.: слава)[4], «ва ўсім славуты». Магчыма, быў так названы бацькам ў памяць пра свайго брата, Усяслава Ізяславіча. Гэтае імя сустракалася і пазней сярод Ізяславічаў Полацкіх, увайшло ў карыстанне ва усходніх славян. Хроснае імя невядома.

Пытанне пра княжацкі знак[правіць | правіць зыходнік]

Асабісты знак Усяслава Брачыславіча дакладна невядомы. Асабістым знакам яго бацькі — Брачыслава Ізяславіча — лічыцца выява трызуба з крыжападобнай вяршыняй цэнтральнага зубца і трохвугольнай ножкай, якая абапіраецца на крыж. Гэты трызуб падобны да княжацкага знаку заснавальніка рода — Ізяслава Уладзіміравіча, і дапоўнены крыжам у аснаванні.

Рагвалодавічы — княжацкі род
(да падзелу на ўдзелы)
Рагвалод
1-ы сын Рагвалода (імя невядома)
2-і сын Рагвалода (імя невядома)
Рагнеда Рагвалодаўна
(муж: вялікі князь кіеўскі Уладзімір)
Ізяслаў Уладзіміравіч
Усяслаў Ізяславіч
Брачыслаў Ізяславіч
Усяслаў Брачыславіч

Крыжападобная вяршыня цэнтральнага зубца з'яўляецца прыкметай Ізяславічаў Полацкіх. Пры археалагічных раскопках у Мінску знойдзены фрагмент рогавага кісценя з выявай: трызуб з крыжападобнай вяршыняй цэнтральнага зубца і, верагодна, з крыжам у аснаванні, але без трохвугольнай ножкі. Гэты знак прыпісваецца Усяславу Брачыславічу[5].

Жыццяпіс[правіць | правіць зыходнік]

Пачатковы перыяд[правіць | правіць зыходнік]

Рэкі Палата (на пярэднім плане) і Дзвіна ля гарадзішча Полацка (стаіць на левым беразе Палаты).
Пачатак княжання Усяслава. Фрагмент мініяцюры Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

Час нараджэння Усяслава невядомы, але, з акалічнасцяў яго жыцця і паводле быліны пра Валхва Усяславіча(руск.) бел., прынята лічыць годам нараджэння 1029. «Аповесць мінулых часоў» паведамляе, што маці нарадзіла Усяслава «от волъхвования» і ад нараджэння «бысть ему язвено на главе его». Валхвы сказалі маці князя: «Се язвено навяжи на нь, да носить е до живота своего»; і яго Усяслаў «носить… и до сего дне на собе; сего ради немилостив есть на кровьпролитье» (такім чынам, гэты тэкст напісаны яшчэ пры жыцці Усяслава). Гэтая цытата тлумачыцца па-рознаму: «язвено» разумелі як радзімую пляму, на якой князь насіў павязку; па іншым тлумачэнні, Усяслаў нарадзіўся «у кашулі» і насіў скурку (частку плацэнты) на сабе як амулет.

Відавочна, быў адзіным сынам у сваіх бацькоў (прынамсі, пра іншых дзяцей у сям'і згадак у дакументах няма). Заняў полацкі сталец у 15—16-гадовым узросце, верагодна, пасля смерці бацькі — Брачыслава Ізяславіча (1044). На працягу першых 16 гадоў княжання дзейнасць Усяслава не асветлена ў крыніцах, але гледзячы па «Слове пра паход Ігараў», яна была бурнай і вядомай ўсёй Русі. Вядомы спявак Баян(руск.) бел. складаў пра яго песні.

Першы раз успамінаецца крыніцамі ў 1060 годзе, калі разам з князямі Яраславічамі (сынамі ранейшага вялікага князя кіеўскага Яраслава Мудрага) удзельнічаў у паспяховым паходзе супраць торкаў(руск.) бел.[2]. У гэты час, відаць, прытрымліваўся бацькавай палітыкі — саюза з Кіевам.

Вайна з Яраславічамі[правіць | правіць зыходнік]

Усяслаў на стальцы (злева). Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

Аднак, у 1065 годзе Усяслаў, парушыў гэты саюз і аблажыў Пскоў[2], разбіў на рацэ Чарасе(руск.) бел. ноўгарадскага князя Мсціслава Ізяславіча, які ішоў на дапамогу гораду, а пасля ў 1066 г. захапіў і разрабаваў Ноўгарад[2] (Ноўгарад і Пскоў знаходзіліся пад вярхоўнай уладай вялікага князя кіеўскага). Матывы дзеянняў Усяслава дасюль спрэчныя, некаторыя даследчыкі лічаць іх звычайным рабаўніцтвам, іншыя — адказам на тэрытарыяльныя спрэчкі. Як лічыць Г. Семянчук, магчыма, дзеянні Усяслава былі справакаваныя паходам вялікага князя кіеўскага Ізяслава Яраславіча на сакальцаў (стар.-руск. сосолы) — эстаў у Ніжнім Падзвінні, і абкладанне іх данінай, а таксама іншымі падобнымі дзеяннямі Яраславічаў, якія не трапілі на старонкі крыніц[6].

Бітва на р. Нямізе, 1067 г. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

У адказ на разрабаванне Ноўгарада, тры браты Яраславічы пайшлі супраць Усяслава, але чамусьці не на Полацк, а на Менск — пра гэта існуе некалькі розных меркаванняў даследчыкаў. Усяслаў ці то выйшаў супраць іх да Менска, ці то наадварот прарываўся аднекуль з поўдня да Полацка — войскі сышліся на рацэ Нямізе. Паводле В. Тацішчава, войскі тыдзень стаялі ў глыбокім снезе адно супраць другога, урэшце, Усяслаў атакаваў. Адбылася бітва на Нямізе (1067) — адна з буйнейшых і крывавых міжусобных бітваў Русі, шмат воінаў загінула з абодвух бакоў[2]. У выніку Усяслаў ці то быў разбіты і збег у Полацк, ці то здолеў прарвацца да Полацка скрозь войскі Яраславічаў, але апошнія не гналіся за ім, паводле Тацішчава, яны пачалі рабаваць паўднёвую частку Полацкай зямлі.

Усяслаў з сынамі плыве на перамовы з Яраславічамі, 1067 г. Справа — кіеўскі поруб, куды Яраславічы іх пасадзілі. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

Праз 4 месяцы па бітве Яраславічы запрасілі Усяслава на перамовы, цалавалі крыж на тым, што не зробяць яму благога. Усяслаў каля сутокі ракі Аршыцы, разам з двума сынамі ў чоўне пераплыў Дняпро для перамоў з Яраславічамі, якія парушылі цалаванне крыжа — схапілі Усяслава з сынамі, адвезлі ў Кіеў і кінулі ў земляную турму — «поруб»[2].

Княжанне ў Кіеве[правіць | правіць зыходнік]

Кіяне вызваляюць Усяслава і яго сыноў з порубу, 1068 г. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

Усяслаў прабыў у зняволенні больш за 14 месяцаў — да часу, калі ў 1068 годзе на Кіеўскую зямлю напалі полаўцы, якія ў бітве на р. Альце(руск.) бел. разбілі войска Яраславічаў. Кіяўляне запатрабавалі ад Яраславічаў коней і зброі, каб самім ісці супраць полаўцаў. Яны абвінавачвалі ў паразе княжацкіх ваяводаў і патрабавалі, каб вызвалілі Усяслава — які, паводле іх меркавання, быў дасведчаны ў вайсковай справе, — каб ён узначаліў іх паход супраць полаўцаў. Яраславічы адмовілі кіяўлянам ва ўсім і нават паслалі забіць Усяслава, але адбылося Кіеўскае паўстанне 1068—1069 гг., у ходзе якога кіяўляне выпусцілі Усяслава з поруба і абвясцілі вялікім князем кіеўскім[2]. Яраславічы збеглі.

Усяслаў на вялікакняжацкім кіеўскім пасадзе (з правага боку), 1068 (69) г. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

На вялікакняжацкім стальцы Усяслаў прабыў 7 месяцаў[2], за гэты час ён разбіў полаўцаў. Аднак неўзабаве з'явіўся збеглы з Кіева Ізяслаў Яраславіч з дапамогай ад cвайгo плямeннікa, польскага князя Баляслава II. Даведаўшыся, што Ізяслаў вяртаецца з палякамі, і адчуваючы няўстойлівасць свайго становішча, Усяслаў з кіяўлянамі пайшоў яму насустрач[2], але па спрэчных дасюль прычынах з'ехаў уначы ад Белгарада ў Полацк. Ізяслаў вярнуўся ў Кіеў, зноў заняў вялікакняжацкі сталец, затым прагнаў Усяслава з Полацка і прызначыў на яго месца свайго сына Мсціслава Ізяславіча, а потым — Святаполка Ізяславіча.

Далейшае жыццё[правіць | правіць зыходнік]

У кастрычніку 1069 года Усяслаў на чале войска, набранага сярод фінскага племені водзь, з'явіўся пад Ноўгарадам, але у баі (23.10.1069) важане былі разбіты наўгародцамі, а Усяслаў трапіў у палон. Яго, праўда, неўзабаве адпусцілі.

У 1071 годзе Усяслаў выгнаў з Полацка Святаполка Ізяславіча і канчаткова зацвердзіўся ў Полацку[2]. У тым жа годзе Усяслаў пайшоў да Менска супраць князя валынскага і тураўскага Яраполка Ізяславіча (сына Ізяслава Яраславіча), але пацярпеў паразу каля летапіснага г. Галацічаска (месцазнаходжанне якога не вызначана). Ізяслаў Яраславіч па падазрэнні ў саюзе з Усяславам у 1073 годзе быў выгнаны з Кіева сваімі братамі — князем чарнігаўскім Святаславам Яраславічам (стаў вялікім князем кіеўскім у 1073 — 1076) і князем пераяслаўскім Усеваладам Яраславічам.

Пасля смерці Святаслава Яраславіча (1076) пачалася наступная фаза барацьбы Усяслава з Яраславічамі, вядомая па «Павучанню Уладзіміра Манамаха(руск.) бел.»[7]. Увесну 1077 Усяслаў правёў паход на Ноўгарад супраць князя наўгародскага Глеба Святаславіча(руск.) бел..

У адказ улетку 1077 і ўзімку 1077/1078 Яраславічы зладзілі два паходы на Полацк. У адным з іх удзельнічала чарнігаўскае войска на чале з Усеваладам Яраславічам (вялікі князь кіеўскі ў 1076 — 1077 і 1078 — 1093) і яго сынам — князем смаленскім Уладзімірам Усеваладавічам (Манамахам). У другім — кіеўскае войска на чале са Святаполкам Ізяславічам (раней займаўшым полацкі сталец, цяпер князем наўгародскім) і Уладзімірам Манамахам (ужо князем чарнігаўскім), а таксама полаўцы, якіх нанялі ўпершыню ў гісторыі Русі.

На мяжы 1070 — 1080-х гадоў Усяслаў правёў паход пад Смаленск[2], пасля чаго Уладзімір Манамах правёў спусташальны паход на Полацкае княства, а затым другі паход з полаўцамі, у час якога быў захоплены Мінск, дзе не оставили ни челядина, ни скотины.

Пры жыцці Усяслаў падзяліў полацкую зямлю паміж сваімі сынамі (якія, у сваю чаргу, у далейшым дзялілі полацкія ўдзелы паміж сваімі дзецьмі). Пасля смерці Усяслава Полацкае княства падзялілася на 6 ці 7 удзелаў.

Будаўніцтва Полацкага Сафійскага сабора[правіць | правіць зыходнік]

У 1030-х — 1060-х гг. у Полацку быў узведзены праваслаўны кафедральны Сафійскі сабор. Ён стаў сімвалам імкнення Полацка да роўнасці з Кіевам і Ноўгарадам, у якіх ужо былі такія саборы. Даследчыкі мяркуюць, што знятыя ў 1066 г. з Наўгародскага Сафійскага сабора званы[2][8], а таксама званы, абразы і начынне іншых наўгародскіх цэркваў, былі як раз прызначаны для аздаблення гэтага сабора. Сабор дайшоў да нашага часу ў значна змененым выглядзе — у 1710 годзе ён быў разбураны, зноў адбудаваны каля 1750.

Сям'я[правіць | правіць зыходнік]

Імя жонкі Усяслава Брачыславіча невядома. Пры археалагічных раскопках знойдзены выявы княжацкага знака кан. ХI — пач. ХIІ ст.: трызуб з крыжападобнай вяршыняй цэнтральнага зубца і з выгнутымі навонку бакавымі зубцамі, у аснаванні без ножкі. Верагодна, трызубы без ножак былі знакамі княгінь — жонак Рурыкавічаў. Крыжападобная вяршыня цэнтральнага зубца з'яўляецца прыкметай Ізяславічаў Полацкіх, таму гэты знак прыпісваецца жонцы Усяслава Брачыславіча. Выявы знойдзены: у г. Драгічыне — Сямятыцкі павет, Падляскае ваяводства, Польшча (на 2-х пломбах), Ноўгарадзе (на пломбе), і на востраве Ледніцкім — возера Ледніца, Малапольскае ваяводства, Польшча (на фрагменце рогавага кісценя)[9].

Усяслаў меў 6 сыноў: 

Старшынство і колькасць сыноў Усяслава дыскусійныя. Так, часам называецца не 6, а 7 сыноў і нават дачка Усяслава. Звычайна, згадка пра 7 сыноў звязана з меркаваннем асобных даследчыкаў пра асобнае існаванне Рагвалода і Барыса Усяславічаў, але ў сучаснай гістарыяграфіі сфарміравалася меркаванне пра іх тоеснасць[10]. Існаванне дачкі Усяслава звязана з няўважлівым цытаваннем гістарычных нарысаў часоў беларускага Адраджэння (пач. XX ст.) у якіх яна з'явілася вынікам павярхоўнага вывучэння крыніц, а магчыма і наўмыснай фальсіфікацыі.

Таксама даволі абгрунтавана вызначаны княжанні Усяславічаў пасля смерці бацькі. Дакладна вядома, што Барыс княжыў у Полацку, а Глеб у Мінску. Рэтраспектыўна месцам княжання Давыда вызначаецца Ізяслаўль, а Святаслава — Віцебск. Расціслаў, праўда пазнейшымі крыніцамі, звязаны з Вільняй. Нічога невядома толькі пра княжанне Рамана.

Гл. таксама: Род Ізяславічаў Полацкіх.

У літаратуры і мастацтве[правіць | правіць зыходнік]

У сярэдневяковых творах[правіць | правіць зыходнік]

У творы старажытнарускай літаратуры «Слова пра паход Ігараў» (кан. XII ст.) апісваецца захоп Усяславам Ноўгарада і бітва на Нямізе[2]. Усяслаў прадстаўлены ведзьмаком і пярэваратнем, які актыўна «шукаў» кіеўскага вялікакняскага прастолу — тады як, па летапісу, ён хутчэй апынуўся на ім не па сваёй волі. Акрамя таго, звестка пра наведванне Усяславам Тмутаракані не паццвярджаецца летапісамі. Не ўсе месцы ў гэтым творы тлумачацца адназначна.

Аўтар «Слова» падае таксама «прыпеўку» пра Усяслава, складзеную яго сучаснікам Баянам, прыдворным спеваком Яраславічаў, дзе той пагражае Усяславу Божым судом:

«На седьмомъ вѣцѣ Трояни(руск.) бел. връже Всеславъ жребій о дѣвицю себѣ любу. Тъй клюками подпръся окони, и скочи къ граду Кыеву, и дотчеся стружіемъ злата стола кіевскаго. Скочи отъ нихъ лютымъ звѣремъ въ плъночи изъ Бѣлаграда, обѣсися синѣ мьглѣ, утръ же воззни стрикусы, отвори врата Новуграду, разшибе славу Ярославу, скочи влъкомъ до Немиги съ Дудутокъ.

На Немизѣ снопы стелютъ головами, молотятъ чепи харалужными, на тоцѣ животъ кладутъ, вѣютъ душу отъ тѣла. Немизѣ кровави брезѣ не бологомъ бяхуть посѣяни, посѣяни костьми рускихъ сыновъ.

Всеславъ князь людемъ судяше, княземъ грады рядяше, а самъ въ ночь влъкомъ рыскаше: изъ Кыева дорискаше до куръ Тмутороканя, великому Хръсови влъкомъ путь прерыскаше. Тому въ Полотскѣ позвониша заутренюю рано у святыя Софеи въ колоколы, а онъ въ Кыевѣ звонъ слыша. Аще и вѣща душа въ друзѣ тѣлѣ, нъ часто бѣды страдаше. Тому вѣщей Боянъ и пръвое припѣвку, смысленый, рече: "Ни хытру, ни горазду, ни птицю горазду суда Божіа не минути!»

У былінах кіеўскага цыкла Усяслаў выступае як асілак(руск.) бел. і чарадзей(руск.) бел., здольны перакідвацца зверам(руск.) бел.. Асоба Усяслава і падзеі кіеўскага паўстання 1068 года адбіліся ў быліне «Волх Усяславіч»[2]; тут папулярны ў народзе герой таксама вызвалены паўсталымі гараджанамі з вязніцы; яго апанент — не Ізяслаў, а агульнаэпічны «князь Уладзімір»; паўтараецца вядомы па «Слову пра паход Ігараў» матыў пярэваратніцтва галоўнага героя. Згадваецца таксама барацьба з палавецкім ханам Шаруканам(руск.) бел. (Шарк-волат, Кудраванка-цар), які скарыстаўся кіеўскім паўстаннем для набегу на Русь.

На думку Б. А. Рыбакова(руск.) бел., Усяслаў Полацкі мог быць паганцам і прытрымліваўся дахрысціянскіх вераванняў, ці быў дваяверцам(руск.) бел..

Жыццё Усяслава Брачыславіча адлюстравана ў мініяцюрах Радзівілаўскага летапісу, ХV ст. (копіі з больш ранніх, якія ўзыходзяць, магчыма, да ХI ст.).

У творах XIX ст. і найноўшага часу[правіць | правіць зыходнік]

А. П. Рабушкін. Вольга Усяславіч.

Усяслаў Брачыславіч з'яўляецца галоўным антыгероем паэмы Янкі Купалы «Машэка» і фільма «Магіла льва», галоўным героем цыкла апавяданняў Ніка Перумава «Я, Усяслаў(руск.) бел.» і гістарычнага рамана Л. Дайнекі «След ваўкалака» («Трапой Чарадзея»). Усяслаў — адзін з персанажаў гістарычнай аповесці Л. Дварэцкай(руск.) бел. «Скарбы Харальда».

Усяслаў (Венцлаў, Вячаслаў) Волкаў (Волхв), князь Полацкі з'яўляецца адным з галоўных герояў цыкла раманаў А. Валянцінава(руск.) бел. «Вока Сілы», дзе шырока развіваецца тэма яго нечалавечай сутнасці.

Песню пра Усяслава выконвае расійская спявачка Пелагея(руск.) бел. («Пярэварацень-князь», альбом «Сцежкі(руск.) бел.»)

Усяславу прысвечаны гістарычны нарыс «Усяслаў Чарадзей» С. В. Тарасава (2012).

Мянушка «Чарадзей»[правіць | правіць зыходнік]

Мянушка «Чарадзей», або падобная па сэнсе, не згадваецца ў крыніцах, з'яўляецца новатворам часоў беларускага Адраджэння (кан. XIX ст. — пач. XX ст.).

Ушанаванне памяці[правіць | правіць зыходнік]

Манета «Усяслаў Полацкі». Аверс.
Помнік Усяславу Брачыслававічу ў Полацку

Продкі[правіць | правіць зыходнік]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Святаслаў Ігаравіч, вялікі князь Кіеўскі
 
 
 
 
 
 
 
Уладзімір Святаславіч, вялікі князь Кіеўскі
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Малуша
 
 
 
 
 
 
 
Ізяслаў Уладзіміравіч, князь Полацкі
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Рагвалод, князь Полацкі
 
 
 
 
 
 
 
Рагнеда Рагвалодаўна, княгіня Кіеўская
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Брачыслаў Ізяславіч, князь Полацкі
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Усяслаў Брачыславіч
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Войтович, Л. Турово-Пінські князі. Четвертинські. Сокольські. Ізяславичі // Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. — Львів: Інститут українознавства ім. І.Крип’якевича, 2000. — 649 с. — ISBN 966-02-1683-1
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 Всеслав Брячиславич // Биографический справочник — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» им. Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 129. — 737 с.
  3. Насевіч, В. Ізяславічы / В. Насевіч, А. Іоў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. ГімназііКадэнцыя / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 476—477. ISBN 985-11-0041-2.
  4. Всеслав // Словарь русских личных имен / Сост. Н. А. Петровский. — М.: «Русский язык», 1980. — 384 с. (руск.) 
  5. Белецкий, С. В. Древнейшая геральдика Руси // «Повесть временных лет». — СПб., Вита Нова, 2012. — С. 434, 441—443, 449, 450, 452. (руск.) 
  6. Семянчук Г. Усяслаў Брачыславіч, князь полацкі (штрыхі да гістарычнага партрэта) // Białoruskie zeszyty historyczne. 2002. № 28. (Гл. гэты ж артыкул у ARCHE (2'2004), дапоўнены і перапрацаваны.)
  7. Поучение Владимира Мономаха
  8. Въ лѣто 6574 (1066) // Новгородская первая летопись старшего извода.
  9. Белецкий, С. В. Древнейшая геральдика Руси // «Повесть временных лет». — СПб., Вита Нова, 2012. — С. 455. (руск.) 
  10. Загарульскі Э. М. Заходняя Русь: ІХ — ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. Мн., 1998. — 260 с.
  11. Памятныя манеты «Усяслаў Полацкі» // Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Алексеев, Л. В. Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х — XIII вв. — М., 1975.
  • Загарульскі, Э. М. Заходняя Русь: ІХ — ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. Мн., 1998. — 260 с.
  • Заяц, Ю. А. Полоцкий князь Всеслав и Ярославичи в 1065—1066 г.: от Пскова до Белгорода // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 4. — Мінск, 1994. — С. 91—93.
  • Леонардов Д. С. Полоцкий князь Всеслав и его время. — Полоцко-Витеб. старина, издав. Витеб. Учен. архивной комис., 1912, вып. 2, с. 121—216; 1916, вып. 3, с. 85—180.
  • Ліньнікава, М. Новае пра Ўсяслава Чарадзея // Спадчына. 1994. № 3. С. 69.
  • Семянчук, Г. Усяслаў Брачыславіч, князь полацкі (штрыхі да гістарычнага партрэта) // Białoruskie zeszyty historyczne. 2002. № 28. (Гл. гэты ж артыкул у ARCHE (2'2004), дапоўнены і перапрацаваны.)
  • Шаланда А. Cымболіка й геральдыка Полацкае дзяржавы ў Х—ХV стст. // Спадчына № 6, 2003.
  • Banaszkiewicz J., Polskie dzieje bajeczne mistrza Wincentego Kadłubka, Wrocław 2002. ISBN 83-229-2302-3.
  • Bartoszewicz J., Historja pierwotna Polski,, T. 3, Warszawa 1879.
  • Karpiński F., Judyta, królowa polska. Trajedya, Lipsk 1836.
  • Szujski J., Dzieje Polski podług ostatnich badań, T. 1, Piastowie, Lwów 1862.
  • Штыхаў, Г. Усяслаў Брачыславіч / Г. Штыхаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6. Кн. 2. Усвея — Яншын; Дадатак / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2003. — 616 с.: іл. — С. 15—16. ISBN 985-11-0276-8.

Шаблон:Кіеўская Русь