Усяслаў Брачыславіч

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Усяслаў Брачыславіч
ст.-рус. Всеславъ
Усяслаў Брачыславіч
Усяслаў Брачыславіч на мініяцюры Радзівілаўскага летапісу, XV ст.
князь полацкі
1044 — 1068
Папярэднік: Брачыслаў Ізяславіч
Пераемнік: Мсціслаў Ізяславіч[1]
1071 — 14 красавіка 1101
Папярэднік: Святаполк Ізяславіч[1]
Пераемнік: Барыс Усяславіч
X-ы вялікі князь кіеўскі
14 верасня 1068 — красавік 1069
Папярэднік: Знак Ізяслава Яраславіча Ізяслаў Яраславіч
Пераемнік: Ізяслаў Яраславіч
 
Веравызнанне: Праваслаўны крыж праваслаўе
Нараджэнне: 1029(1029)
Смерць: 14 (21) красавіка 1101
Дынастыя: Рурыкавічы Рурыкавічы
Бацька: Брачыслаў Ізяславіч
Маці: імя невядома
Жонка: імя невядома
Дзеці: Барыс, Глеб, Раман, Давыд, Расціслаў, Святаслаў

Усясла́ў Брачысла́віч (ст.-рус.: Всеславъ, у папулярнай літаратуры Усяслаў Чарадзей, каля 1029 — 14 (21) красавіка 1101) — князь полацкі (1044—1068 і 1071—1101), вялікі князь кіеўскі (1068—1069). Сын князя полацкага Брачыслава Ізяславіча, унук князя полацкага Ізяслава Уладзіміравіча, праўнук вялікага князя кіеўскага Уладзіміра Святаславіча у яго шлюбе з княжной полацкай Рагнедай Рагвалодаўнай[2]. Па кудзелі — праз Рагнеду — праўнук першага летапіснага князя полацкага Рагвалода.

Вядомы таксама як адна з дзеючых асоб «Слова пра паход Ігараў» і ўсходнеславянскага фальклору, дзе выступае як асілак(руск.) бел. і чарадзей(руск.) бел., здольны перакідвацца зверам(руск.) бел.. Агульны час княжання ў Полацку — 54 гады — самы працяглы перыяд кіравання дзяржавай у гісторыі Беларусі.

Паходжанне і незвычайная прыкмета[правіць | правіць зыходнік]

Праўнук Уладзіміра Святаславіча і Рагнеды, сын Брачыслава Ізяславіча (пам. 1044).

Сучаснікам і нашчадкам запомніўся як «волхв(руск.) бел.», чарадзей. «Аповесць мінулых часоў» паведамляе, што маці нарадзіла Усяслава «от волъхвования» і ад нараджэння «бысть ему язвено на главе его». Валхвы сказалі маці князя: «Се язвено навяжи на нь, да носить е до живота своего»; і яго Усяслаў «носить… и до сего дне на собе; сего ради немилостив есть на кровьпролитье» (такім чынам, гэты тэкст напісаны яшчэ пры жыцці Усяслава). Гэтая цытата тлумачыцца па-рознаму: «язвено» разумелі як радзімую пляму, на якой князь насіў павязку; па іншых дадзеных, Усяслаў нарадзіўся «у кашулі» і насіў скурку (частку плацэнты) на сабе як амулет.

Жыццяпіс[правіць | правіць зыходнік]

Пачатковы перыяд[правіць | правіць зыходнік]

Пачатак княжання Усяслава. Фрагмент мініяцюры Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

Час нараджэння Усяслава невядомы, але, з акалічнасцяў яго жыцця і паводле быліны пра Валхва Усяславіча(руск.) бел., прынята лічыць годам нараджэння 1029. Заняў полацкі сталец у 15—16-гадовым узросце, верагодна, пасля смерці бацькі — Брачыслава Ізяславіча (1044).

На працягу першых 16 гадоў княжання дзейнасць Усяслава не асветлена ў крыніцах, але гледзячы па «Слове пра паход Ігараў», яна была бурнай і вядомай ўсёй Русі. Вядомы спявак Баян(руск.) бел. складаў пра яго песні.

Першы раз успамінаецца крыніцамі ў 1060 годзе, калі разам з князямі Яраславічамі (сынамі ранейшага вялікага князя кіеўскага Яраслава Мудрага) удзельнічаў у паспяховым паходзе супраць торкаў(руск.) бел.[2]. У гэты час, відаць, прытрымліваўся бацькавай палітыкі — саюза з Кіевам.

Будаўніцтва Полацкага Сафійскага сабору[правіць | правіць зыходнік]

Яшчэ ў 1066 у Полацку пачалося ўзвядзенне праваслаўнага кафедральнага сабора Святой Сафіі. Гэты сабор стаў сімвалам дамаганняў Полацка на роўнасць з Кіевам і Ноўгарадам, і даследчыкі мяркуюць, што нарабаванае годам раней у Ноўгарадзе, у тым ліку і знятыя з Наўгародскай Сафіі званы[2][3], а таксама званы, абразы і начынне іншых наўгародскіх цэркваў, было як раз прызначана для аздаблення гэтага сабора.

Сабор Святой Сафіі дайшоў да нашага часу ў значна змененым выглядзе (у 1710 годзе ён быў практычна разбураны) і зараз з'яўляецца найстаражытным манументальным архітэктурным збудаваннем на тэрыторыі сучаснай Беларусі.

Вайна з Яраславічамі[правіць | правіць зыходнік]

Усяслаў на стальцы (злева). Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

Аднак, у 1065 годзе Усяслаў, парушыў гэты саюз і аблажыў Пскоў[2], разбіў на рацэ Чарасе(руск.) бел. ноўгарадскага князя Мсціслава Ізяславіча, які ішоў на дапамогу гораду, а пасля захапіў і разрабаваў Ноўгарад[2] (Ноўгарад і Пскоў знаходзіліся пад вярхоўнай уладай вялікага князя кіеўскага). Матывы дзеянняў Усяслава дасюль спрэчныя, некаторыя даследчыкі лічаць іх звычайным рабаўніцтвам, іншыя — адказам на тэрытарыяльныя спрэчкі. Як лічыць Г. Семянчук, магчыма, дзеянні Усяслава былі справакаваныя паходам вялікага князя кіеўскага Ізяслава Яраславіча на сакальцаў (стар.-руск. сосолы) — эстаў у Ніжнім Падзвінні, і абкладанне іх данінай, а таксама іншымі падобнымі дзеяннямі Яраславічаў, якія не трапілі на старонкі крыніц[4].

Бітва на рацэ Нямізе, 1067 г. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

У адказ на разрабаванне Ноўгарада, тры браты Яраславічы пайшлі супраць Усяслава, але чамусьці не на Полацк, а на Менск — пра гэта існуе некалькі розных меркаванняў даследчыкаў. Усяслаў ці то выйшаў супраць іх да Менска, ці то наадварот прарываўся аднекуль з поўдня да Полацка — войскі сышліся на рацэ Нямізе. Паводле В. Тацішчава, войскі тыдзень стаялі ў глыбокім снезе адно супраць другога, урэшце, Усяслаў атакаваў. Адбылася бітва на Нямізе (1067) — адна з буйнейшых і крывавых міжусобных бітваў Русі, шмат воінаў загінула з абодвух бакоў[2]. У выніку Усяслаў ці то быў разбіты і збег у Полацк, ці то здолеў прарвацца да Полацка скрозь войскі Яраславічаў, але апошнія не гналіся за ім, паводле Тацішчава, яны пачалі рабаваць паўднёвую частку Полацкай зямлі.

Усяслаў з сынамі плыве на перамовы з Яраславічамі, 1067 г. Справа — кіеўскі поруб, куды Яраславічы іх пасадзілі. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

Праз 4 месяцы па бітве Яраславічы запрасілі Усяслава на перамовы, цалавалі крыж на тым, што не зробяць яму благога. Усяслаў каля сутокі ракі Аршыцы, разам з двума сынамі ў чоўне пераплыў Дняпро для перамоў з Яраславічамі, якія парушылі цалаванне крыжа — схапілі Усяслава з сынамі, адвезлі ў Кіеў і кінулі ў земляную турму — «поруб»[2].

Княжанне ў Кіеве[правіць | правіць зыходнік]

Усяслаў прабыў у зняволенні больш за 14 месяцаў — да часу, калі ў 1068 годзе на Кіеўскую зямлю напалі полаўцы, якія ў бітве на Альце(руск.) бел. разбілі войска Яраславічаў. Кіяўляне патрабавалі ад Яраславічаў коней і зброі, каб самім ісці супраць полаўцаў, таксама кіяўляне абвінавачвалі ў паразе княжацкіх ваяводаў і патрабавалі, каб вызвалілі Усяслава, які, паводле іх меркаванню, быў вельмі дасведчаны ў вайсковай справе, каб ён узначаліў іх паход супраць полаўцаў. Яраславічы адмовілі кіяўлянам ва ўсім і нават паслалі забіць Усяслава, але кіяўляне ўзнялі мяцеж, выпусцілі Усяслава з поруба і абвясцілі вялікім князем кіеўскім[2]. Яраславічы збеглі.

Кіяне вызваляюць Усяслава і яго сыноў з порубу, 1068 г. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.
Усяслаў на вялікакняжаскім кіеўскім пасадзе (з правага боку), 1068 (69) г. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.

На вялікакняжацкім стальцы Усяслаў прабыў 7 месяцаў[2], за гэты час ён разбіў полаўцаў. Аднак неўзабаве з'явіўся збеглы з Кіева Ізяслаў Яраславіч з дапамогай ад cвайгo плямeннікa, польскага князя Баляслава Cмeлaгa. Даведаўшыся, што Ізяслаў вяртаецца з палякамі, і адчуваючы няўстойлівасць свайго становішча, Усяслаў з кіяўлянамі пайшоў яму насустрач[2], але па спрэчных дасюль прычынах збег уначы ад Белгарада ў Полацк. У кастрычніку 1069 года ён на чале водскага войска з'явіўся пад Ноўгарадам, у баі (23.10.1069) важане былі разбіты наўгародцамі, а Усяслаў трапіў у палон. Яго, праўда, неўзабаве адпусцілі.

Далейшае жыццё[правіць | правіць зыходнік]

Ілюстрацыя да быліны пра Вольгу Святаславіча, або Волха Усяславіча, у вобразе якога, на меркаванне даследчыкаў, адлюстроўваецца асоба Усяслава Полацкага. І. Я. Білібін, XIX ст.

У 1071 годзе Усяслаў выгнаў з Полацка Святаполка Ізяславіча і канчаткова зацвердзіўся ў Полацку[2]. У тым жа годзе Усяслаў пайшоў да Менска супраць князя валынскага і тураўскага Яраполка Ізяславіча (сына Ізяслава Яраславіча), але быў разбіты ля Галацічаска. Па падазрэнні ў саюзе з Усяславам Ізяслаў Яраславіч быў выгнаны з Кіева братамі Святаславам і Усеваладам у 1073 годзе.

Адразу пасля смерці Святаслава (1076) пачалася наступная фаза барацьбы Усяслава з Яраславічамі, вядомая па «Павучанню Уладзіміра Манамаха(руск.) бел.»[5]. Пачалася з паходу Усяслава на Ноўгарад супраць Глеба Святаславіча(руск.) бел. вясной 1077 года. Улетку 1077 і ўзімку 1077/1078 рушылі ўслед два паходы на Полацк: чарнігаўцаў са Усеваладам і Манамахам і кіяўлян са Святаполкам, Манамахам і полаўцамі (упершыню ў гісторыі Русі). На мяжы 1070-1080-х гадоў Усяслаў правёў паход пад Смаленск[2], пасля чаго Уладзімір Манамах правёў спусташальны паход на Полацкае княства, а затым другі паход з полаўцамі, у час якога быў захоплены Мінск, дзе не оставили ни челядина, ни скотины.

Памёр 14 красавіка 1101 года.

Яшчэ пры жыцці Усяслаў падзяліў полацкую зямлю паміж сваімі шматлікімі сынамі, якія, у сваю чаргу, падзялілі полацкія ўдзелы паміж сваімі дзецьмі. Пасля смерці Усяслава Полацкае княства падзялілася на 6 ці 7 удзелаў.

Мянушка «Чарадзей»[правіць | правіць зыходнік]

Мянушка «Чарадзей», або падобная па сэнсе, не згадваецца ў крыніцах, з'яўляецца новатворам часоў беларускага Адраджэння (кан. XIX ст. — пач. XX ст.).

Нашчадкі[правіць | правіць зыходнік]

Гл.: Род Ізяславічаў Полацкіх

Імя жонкі Усяслава невядома.

Усяслаў меў 6 сыноў: 

Старшынство і колькасць сыноў Усяслава дыскусійныя. Так, часам называецца не 6, а 7 сыноў і нават дачка Усяслава. Звычайна, згадка пра 7 сыноў звязана з меркаваннем асобных даследчыкаў пра асобнае існаванне Рагвалода і Барыса Усяславічаў, але ў сучаснай гістарыяграфіі сфарміравалася меркаванне пра іх тоеснасць[6]. Існаванне дачкі Усяслава звязана з няўважлівым цытаваннем гістарычных нарысаў часоў беларускага Адраджэння (пач. XX ст.) у якіх яна з'явілася вынікам павярхоўнага вывучэння крыніц, а магчыма і наўмыснай фальсіфікацыі.

Таксама даволі абгрунтавана вызначаны княжанні Усяславічаў пасля смерці бацькі. Дакладна вядома, што Барыс княжыў у Полацку, а Глеб у Мінску. Рэтраспектыўна месцам княжання Давыда вызначаецца Ізяслаўль, а Святаслава — Віцебск. Расціслаў, праўда пазнейшымі крыніцамі, звязаны з Вільняй. Нічога невядома толькі пра княжанне Рамана.

Усяслаў у старажытнарускай літаратуры і фальклоры[правіць | правіць зыходнік]

У Слове пра паход Ігараў[2] апісваецца захоп Усяславам Ноўгарада і бітва на Нямізе. Усяслаў прадстаўлены ведзьмаком і пярэваратнем, які актыўна «шукаў» кіеўскага вялікакняскага прастолу, тады як, па летапісу, ён хутчэй апынуўся на ім акрамя волі. Акрамя таго, вестка пра наведванне Усяславам Тмутаракані не знаходзіць адпаведнасці ў летапісах. Не ўсе месцы ў гэтым урыўку тлумачацца адназначна. Аўтар «Слова» падае таксама «прыпеўку» пра Усяслава, складзеную яго сучаснікам баянам, прыдворным спеваком Яраславічаў, дзе той пагражае Усяславу Божым судом.

На седьмомъ вѣцѣ Трояни(руск.) бел. връже Всеславъ жребій о дѣвицю себѣ любу. Тъй клюками подпръся окони, и скочи къ граду Кыеву, и дотчеся стружіемъ злата стола кіевскаго. Скочи отъ нихъ лютымъ звѣремъ въ плъночи изъ Бѣлаграда(руск.) бел., обѣсися синѣ мьглѣ, утръ же воззни стрикусы, отвори врата Новуграду, разшибе славу Ярославу, скочи влъкомъ до Немиги съ Дудутокъ.

На Немизѣ снопы стелютъ головами, молотятъ чепи харалужными, на тоцѣ животъ кладутъ, вѣютъ душу отъ тѣла. Немизѣ кровави брезѣ не бологомъ бяхуть посѣяни, посѣяни костьми рускихъ сыновъ.

Всеславъ князь людемъ судяше, княземъ грады рядяше, а самъ въ ночь влъкомъ рыскаше: изъ Кыева дорискаше до куръ Тмутороканя, великому Хръсови влъкомъ путь прерыскаше. Тому въ Полотскѣ позвониша заутренюю рано у святыя Софеи въ колоколы, а онъ въ Кыевѣ звонъ слыша. Аще и вѣща душа въ друзѣ тѣлѣ, нъ часто бѣды страдаше. Тому вѣщей Боянъ и пръвое припѣвку, смысленый, рече: "Ни хытру, ни горазду, ни птицю горазду суда Божіа не минути!

Асоба Усяслава і падзеі кіеўскага паўстання 1068 года адбіліся ў быліне «Волх Усяславіч»[2]; тут папулярны ў народзе герой таксама вызвалены паўсталымі гараджанамі з вязніцы; яго апанент — не Ізяслаў, а агульнаэпічны «князь Уладзімір»; паўтараецца вядомы па «Слова пра паход Ігараў» матыў пярэваратніцтва галоўнага героя. Згадваецца таксама барацьба з палавецкім ханам Шаруканам(руск.) бел. (Шарк-волат, Кудраванка-цар), які скарыстаўся кіеўскім паўстаннем для набегу на Русь.

На думку Б. А. Рыбакова(руск.) бел., Усяслаў Полацкі мог быць паганцам і прытрымліваўся дахрысціянскіх вераванняў ці быў дваяверцам(руск.) бел..

Жыццё Усяслава Брачыславіча адбіта ў мініяцюрах Радзівілаўскага летапісу, ХV ст. (копіі з больш ранніх, якія ўзыходзяць, магчыма, да ХI ст.).

У сучаснай літаратуры і мастацтве[правіць | правіць зыходнік]

Я. Н. Драздовіч напісаў карціны «Усяслаў Полацкі ў парубе пад палатамі кіеўскага князя» (1923), «Усяслаў Чарадзей пад Гародняй» (1944), «Пярсцёнак Усяслава Чарадзея» (1940 — 46).

Усяслаў Брачыславіч з'яўляўся галоўным антыгероем паэмы Янкі Купалы «Машэка» і фільма «Магіла льва», таксама галоўным героем цыкла апавяданняў Ніка Перумава «Я, Усяслаў(руск.) бел.» і гістарычнага рамана Леаніда Дайнекі «След ваўкалака» («Трапой Чарадзея»), у гістарычнай аповесці Лізаветы Дварэцкай(руск.) бел. «Скарбы Харальда» Усяслаў — другасны персанаж.

Усяслаў (Венцлаў, Вячаслаў) Волкаў (Волхв), князь Полацкі з'яўляецца адным з галоўных герояў цыкла раманаў А. Валянцінава(руск.) бел. «Вока Сілы», дзе шырока развіваецца тэма яго нечалавечай сутнасці.

Песню пра Усяслава выконвае расійская спявачка Пелагея(руск.) бел. («Пярэварацень-князь», альбом «Сцежкі(руск.) бел.»)

Усяславу прысвечаны гістарычны нарыс «Усяслаў Чарадзей» С. В. Тарасава (2012).

Ушанаванне памяці[правіць | правіць зыходнік]

Манета Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь.

У 2005 годзе Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь выпусціў памятныя манеты «Усяслаў Полацкі») наміналам 1 рубель (медна-нікелевая) і 20 рублёў (срэбная).

У 2007 годзе ў Полацку ўсталяваны помнік Усяслава Брачыславіча (скульптары А. Прохараў, С. Ігнацьеў, Л. Мінкевіч, архітэктар — Д. Сокалаў).

Продкі[правіць | правіць зыходнік]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Святаслаў Ігаравіч, вялікі князь Кіеўскі
 
 
 
 
 
 
 
Уладзімір Святаславіч, вялікі князь Кіеўскі
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Малуша
 
 
 
 
 
 
 
Ізяслаў Уладзіміравіч, князь Полацкі
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Рагвалод, князь Полацкі
 
 
 
 
 
 
 
Рагнеда Рагвалодаўна, княгіня Кіеўская
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Брачыслаў Ізяславіч, князь Полацкі
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Усяслаў Брачыславіч
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Войтович, Л. Турово-Пінські князі. Четвертинські. Сокольські. Ізяславичі // Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. — Львів: Інститут українознавства ім. І.Крип’якевича, 2000. — 649 с. — ISBN 966-02-1683-1
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 Всеслав Брячиславич // Биографический справочник — Мінск: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 129. — 737 с.
  3. Въ лѣто 6574 (1066) // Новгородская первая летопись старшего извода.
  4. Семянчук Г. Усяслаў Брачыславіч, князь полацкі (штрыхі да гістарычнага партрэта) // Białoruskie zeszyty historyczne. 2002. № 28. (Гл. гэты ж артыкул у ARCHE (2'2004), дапоўнены і перапрацаваны.)
  5. Поучение Владимира Мономаха
  6. Загарульскі Э. М. Заходняя Русь: ІХ — ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. Мн., 1998. — 260 с.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Алексеев Л. В. Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х — XIII вв. — М., 1975.
  • Загарульскі Э. М. Заходняя Русь: ІХ — ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. Мн., 1998. — 260 с.
  • Заяц Ю. А. Полоцкий князь Всеслав и Ярославичи в 1065—1066 г.: от Пскова до Белгорода // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 4. — Мінск, 1994. — С. 91—93.
  • Леонардов Д. С. Полоцкий князь Всеслав и его время. — Полоцко-Витеб. старина, издав. Витеб. Учен. архивной комис., 1912, вып. 2, с. 121—216; 1916, вып. 3, с. 85—180.
  • Ліньнікава М. Новае пра Ўсяслава Чарадзея // Спадчына. 1994. № 3. С. 69.
  • Семянчук Г. Усяслаў Брачыславіч, князь полацкі (штрыхі да гістарычнага партрэта) // Białoruskie zeszyty historyczne. 2002. № 28. (Гл. гэты ж артыкул у ARCHE (2'2004), дапоўнены і перапрацаваны.)
  • Шаланда А. Cымболіка й геральдыка Полацкае дзяржавы ў Х—ХV стст. // Спадчына № 6, 2003.
  • Banaszkiewicz J., Polskie dzieje bajeczne mistrza Wincentego Kadłubka, Wrocław 2002. ISBN 83-229-2302-3.
  • Bartoszewicz J., Historja pierwotna Polski,, T. 3, Warszawa 1879.
  • Karpiński F., Judyta, królowa polska. Trajedya, Lipsk 1836.
  • Szujski J., Dzieje Polski podług ostatnich badań, T. 1, Piastowie, Lwów 1862.

Шаблон:Кіеўская Русь