Ятрышнік

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Ятрышнік
Orchis militaris
Orchis militaris
тыпавы від рода Ятрышнік.
Агульны выгляд квітнеючай расліны.
Германія
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Orchis L.

Сінонімы
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
NCBI   59331
EOL   17815
GRIN   g:8523
IPNI   30184-1

Ятрышнік, зязюлькі[3] (Orchis) — род кветкавых раслін сямейства архідных.

Назва[правіць | правіць зыходнік]

Навуковая назва паходзіць ад стар.-грэч.: ὄρχις (яечка) з-за пары клубняў, якія нагадваюць яечкі.

Арэал[правіць | правіць зыходнік]

Пашыраны ў Паўноным паўшар'і. Больш за 100 (паводле іншых звестак каля 60) відаў; на Беларусі 2 віды: мужчынскі (Orchis mascula) і шлеманосны (Orchis militaris). Віды ятрышнік абпалены (Neotinea ustulata), ятрышнік дрэмлік (Anacamptis morio) і ятрышнік клапаносны (Anacamptis coriophora), якія раней уваходзілі ў гэты пералік, цяпер адносяць да іншых родаў.

Трапляюцца ў вільготных лясах, на ўзлесках, палянах, вільготных лугах.

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Orchis mascula Nordens Flora 401.jpg

Ятрышнікі — шматгадовыя клубневыя травяністыя расліны.

Сярэдняя вышыня звычайна аблісцелага простага сцябла 10—50 см.

На карані патаўшчэнне ў выглядзе двух суцэльных клубняў — салеп(англ.) бел..

Лісце шырокаланцэтнае ці лінейна-шырокаланцэтнае, абхапляюць сцябло са звужэннем ў хвосцік. Лісце сцябловае ці ў прыкаранёвай разетцы.

Кветкі няправільныя, невялікія, ад лілова-ружовых да цёмна-вішнёвых, сабраны ў доўгае шматкветкавае коласападобнае суквецце даўжынёй 7—9, часам 15 см. Верхнія пялёсткі кветкі ўтвараюць шлем, а ніжнія — губу са шпорцам. Чырванаватыя плямкі на губе служаць арыенцірам для апыляючых насякомых. У чаканні апылення кветкі ятрышнікаў могуць не вянуць на працягу 7-10 дзён, але вянуць адразу пры трапленні пылка на лычык песціка. Цвіце з красавіка па жнівень.

Плод — каробачка.

У большасці відаў адзіны спосаб размнажэння — насенны. Некаторыя віды, напрыклад, ятрышнік шлеманосны (Orchis militaris), могуць размножвацца вегетатыўна, развіваючы замест аднаго два новых клубня[4].

Распаўсюджанне і экалогія[правіць | правіць зыходнік]

Віды гэтага роду растуць у халодным, умераным і субтрапічным клімаце Паўночнага паўшар'я, звычайныя для Цэнтральнай і Паўднёвай Еўропы, заходзяць далёка ў Азію. Некаторыя віды сустракаюцца ў Паўночнай Амерыцы. У Расіі ятрышнікі займаюць прыкметнае месца сярод архідных, асабліва іх шмат у гарах Каўказа, а на Украіне — у Крыму[4].

Ятрышнікі ў асноўным растуць у вільготнай глебе, хоць не церпяць яе пераўвільгатнення. Некаторыя віды аддаюць перавагу сухой глебе (Orchis provincialis). У самы гарачы і сухі перыяд лета яны пераходзяць у стан спакою, якія захаваліся ў выглядзе карэнішчаў і клубняў да наступнага спрыяльнага перыяду. Увосень ятрышнікі зноў пачынаюць расці і спяшаюцца прайсці свой ​​жыццёвы цыкл да наступнага ліпеня. Перыяд летняга спакою маюць перш за ўсё віды міжземнаморскага паходжання, распаўсюджаныя на тэрыторыі Расіі і Украіны (на Каўказе і ў Крыме)[4].

Большасць відаў адносіцца да кальцэфілаў, гэта значыць аддаюць перавагу глебам, багатыя вапнай (Orchis militaris, Orchis purpurea), іншыя любяць шчолачную глебу (Orchis pallens, Orchis simia). Частка відаў аддае перавагу багатым мінеральнымі рэчывамі глебам (Orchis purpurea, Orchis pallens, Orchis mascula). Іншыя віды могуць паспяхова расці на бедных глебах[4].

Многія віды ятрышнікаў выбіраюць для свайго росту ўчасткі з высокай асветленасцю: лугі, узлескі лясы, разрэджаныя лясныя ўчасткі. Некаторыя (Orchis militaris) могуць расці ў цені. Паўднёвыя каўказскія і крымскія віды ятрышнікаў ставяцца да цеплалюбных раслін (Orchis simia, Orchis purpurea)[4].

Ятрышники ставяцца да паціентаў, гэта значыць яны імкнуцца пазбягаць суседства з больш канкурэнтаздольнымі відамі раслін і заняць менш урадлівыя ўчасткі або, калі гэтага суседства не ўдаецца пазбегнуць, яны здавольваюцца меншымі рэсурсамі. Таму ятрышнікі сустракаюцца ў невялікіх колькасцях або ў адзінкавых экземплярах і рэдка ўтвараюць вялікія навалы. Па гэтай жа прычыне ятрышнік мужчынскі (Orchis mascula) расце пераважна ў разрэджаным травастоі. У іншых выпадках ятрышнікі здольныя займаць вызваліленыя прасторы, такія як насыпы чыгунак, абочыны шашы, нетаксічныя адвалы пасля горных работ і г. д.[4].

Ятрышнікі добра прыстасаваныя да пераносу неспрыяльных умоў і могуць за кошт назапашаных рэчываў у падземных органах чакаць іх змены на працягу некалькіх гадоў. На іх папуляцыі не аказваюць прыкметнага ўплыву наведванне лясоў у летні перыяд і касьба, затое аказваюцца згубнымі выпас жывёлы, моцная рэкрэацыя паблізу вялікіх населеных пунктаў (асабліва тая, якая суправаджаецца зборам кветак). Угнаенне лугоў можа змяніць кіслотны склад глебы, што адбіваецца на грыбах, якія ўтвараюць мікарызу з ятрышнікамі, без якіх яны не могуць існаваць[4].

Віды[правіць | правіць зыходнік]

Ятрышнік мужчынскі.
Ятрышнік мужчынскі падвід друзлакветкавы

Спіс відаў па даных Каралеўскіх батанічных садоў у Кью(руск.) бел.[5]:

Натуральныя гібрыды[правіць | правіць зыходнік]

Паводле Каралеўскіх батанічных садоў у Кью(руск.) бел.[5]:

Orchis x hybrida
Orchis x angusticruris
Orchis x bivonae
  • Orchis × algeriensis B.Baumann & H.Baumann, 2005 — O. patens × O. spitzelii
  • Orchis × angusticruris Franch. in V.Humnicki, 1876 — O. purpurea × O. simia
  • Orchis × aurunca W.Rossi & Minut., 1985 — O. pauciflora × O. provincialis
  • Orchis × bergonii Nanteuil, 1887 — O. antropophora × O. simia
  • Orchis × beyrichii (Rchb.f.) A.Kern., 1865 — O. militaris × O. simla
  • Orchis × bispurium (G.Keller) H.Kretzschmar, 2007 — O. anthropophora × O. militaris × O. purpurea
  • Orchis × bivonae Tod., 1840 — O. antropophora × O. italica
  • Orchis × buelii Wildh., 1970 — O. provincialis × O. quadripunctata
  • Orchis × calliantha Renz & Taubenheim, 1983 — O. punctulata × O. simia
  • Orchis × celtiberica Pau, 1921 — O. italica × O. simia
  • Orchis × chabalensis B.Baumann & al., 2003 — O. militaris subsp. stevenii × O. punctulata
  • Orchis × clandestina Hautz., 1978 — O. patens × O. provincialis
  • Orchis × colemanii Cortesi, 1907 — O. mascula × O. pauciflora
  • Orchis × fitzii Hautz., 1983 — O. anatolica × O. mascula
  • Orchis × hybrida (Lindl.) Boenn. ex Rchb., 1830 — O. militaris × O. purpurea
  • Orchis × klopfensteiniae P.Delforge, 1985 — O. pallens × O. spitzelii
  • Orchis × kretzschmariorum B.Baumann & H.Baumann, 2006 — O. anatolica × O. provincialis
  • Orchis × ligustica Ruppert, 1933 — O. mascula × O. patens
  • Orchis × loreziana Brügger, 1874 — O. mascula × O. pallens
  • Orchis × lucensis Antonetti & Bertolini, 2006 — O. pauciflora × O. simia
  • Orchis × macra Lindl., 1835 — O. antropophora × O. purpurea
  • Orchis × palanchonii G.Foelsche & W.Foelsche, 2005 — O. olbiensis × O. pauciflora
  • Orchis × penzigiana A.Camus in E.G.Camus & A.A.Camus, 1928 — O. mascula × O. provincialis
  • Orchis × permixta Soo, 1932 — O. mascula subsp. speciosa × O. pallens × O. provincialis
  • Orchis × petterssonii G.Keller ex Pett., 1947 — O. mascula × O. spitzelii
  • Orchis × plessidiaca Renz, 1928 — O. pallens × O. provincialis
  • Orchis × pseudoanatolica H.Fleischm., 1914 — O. pauciflora × O. quadripunctata
  • Orchis × serraniana P.Delforge, 1989 — O. mascula subsp. laxifloriformis × O. olbiensis
  • Orchis × sezikiana B.Baumann & H.Baumann, 1991 — O. anatolica × O. quadripunctata
  • Orchis × spuria Rchb.f., 1849 — O. antropophora × O. militaris
  • Orchis × subpatens E.G.Camus in E.G.Camus & A.A.Camus, 1928 — O. patens × O. provincialis
  • Orchis × thriftiensis Renz, 1932 — O. anatolica × O. pauciflora
  • Orchis × tochniana Kreutz & Scraton, 2002 — O. italica × O. punctulata
  • Orchis × willingiorum B.Baumann & H.Baumann, 2006 — O. provincialis × O. spitzelii
  • Orchis × wulffiana Soo, 1932 — O. punctulata × O. purpurea

Значэнне[правіць | правіць зыходнік]

…Лажок, дзе пурпурова да крыніцы
Ятрышнік, як раз'ятраны пажарнік,
Без вёдзер па ваду штодня імчыцца;

Васіль Зуёнак. «Маўчанне травы».

Лекавыя, дэкаратыўныя расліны. Клубні некаторых відаў ядомыя, з высушаных вырабляюць лекавы сродак — салеп.

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
  3. Ятрышники // Лекарственные растения и их применение — 5-е, перераб. и. доп.. — Мінск: «Наука и техника», 1974. — С. 98-99. — 592 с. — 120 000 экз.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Вахрамеева М. Г., Денисова Л. В., Никитина С. В., Самсонов С. К. Орхидеи нашей страны — М.: Наука, 1991. — 224 с. — ISBN 5-02-004073-8.
  5. 5,0 5,1 World Checklist of Selected Plant Families — Orchis (англ.)  (Праверана 5 верасня 2009)
  6. NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for Orchis L.(Праверана 5 студзеня 2010)

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]