Правім Базель

{{НП
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Базель
 |арыгінальная назва      = Basel
 |падначаленне            = 
 |краіна                  = Швейцарыя
 |герб                    = Wappen Basel-Stadt matt.svg
 |сцяг                    = 
 |выява                   = Mittlere Brücke.jpg
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
|lat_dir=N|lat_deg=47|lat_min=33|lat_sec=2
|lon_dir=E|lon_deg=7|lon_min=35|lon_sec=28
|CoordAddon=
 |CoordScale              = 
 |плошча                  = 
 |часавы пояс             = +1
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = 
 |паштовы індэкс          = 
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
Анікшчай |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
 |мова сайта              =
}}
'''Базель''' ({{lang-de|Basel}}, {{lang-fr|Bâle}}) — горад у [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Адміністрацыйны цэнтр кантону [[Базель-Штат]]. Трэці (пасля [[Горад Цюрых|Цюрыху]] і [[Горад Жэнева|Жэневы]]) горад у Швейцарыі па колькасці жыхароў. Знаходзіцца на перасячэнні межаў [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Германія|Германіі]] і [[Францыя|Францыі]].

==Гісторыя==

Старажытныя паселішчы захаваліся ў наваколлі Базеля з часоў існавання [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. Найбольш вядомае селішча [[Аўгуста Раўрыка]] знаходзіцца ў 20 кіламетрах ад сучаснага Базеля ўверх па [[Рэйн]]е. Але знойзденыя і больш старажытныя [[кельты|кельцкія]] селішчы, нават з фартыфікацыямі ў асяродзі сучаснага горада. На месцы самога горада на ўзгорку, праз які цячэ Рэйн, быў заснаваны [[замак]].

Першыя здагадкі пра Базель сустракаюцца ў дакументах з [[374]] г.

З [[999]] г. да эпохі [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] Базелем кіравалі [[біскуп]]ы. Герб горада ў выглядзе [[посах]]а ўвасабляе памяць аб гэтым перыядзе.

У [[1225]]—[[1226]] гадах быў пабудаваны мост цераз Рэйн і заснаваны «Малы Базель», дзеля абароны гэтага маста.

У [[1356]] годзе буйны [[землятрус]] разбурыў шмат у горадзе і асяродзі, у тым ліку і некалькі замкаў князёў. Тады горад прапанаваў альтэрнатыву аднаўленьню замкам — двары ў горадзе ў абмен на ваенную абарону.

На працягу [[15 стагоддзе|15 стагоддзя]] Базель з'яўляўся цэнтрам хрысціянскай каталіцкай палітыкі. У горадзе знаходзілася [[Базельская рада]] ([[1431]]—[[1449]]), на якой у [[1439]] годзе быў абраны [[Антыпапа]] [[Фелікс V]].

У [[1495]] годзе Базель быў уключаны у Верхне-Рэйнскую імперскую акругу. Але ў [[1500]] г., і фактычна ў [[1501]] г. горад выйшаў са складу [[Святая Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і далучыўся да [[Швейцарыя|Швейцарскай канфедэрацыі]] ў якасці 11 кантона.

У [[1536]] г. ў Базелі выдаецца першае выданне трактату [[Джон Кальвін|Джона Кальвіна]] «Навучанне хрысціянскай веры», што дало пачатак Кальвінізму.

Акрамя культурнага, Базель з'яўляецца і палітычным цэнтрам.

У [[1897]] у Базелі адбыўся [[Сусветны яўрэйскі кангрэс]] на якім была заснавана [[Сусветная яўрэйская арганізацыя]]. Названая арганізацыя зрабіла буйны уплыў на стварэнне дзяржавы [[Ізраіль]].

У [[1912]] у Базелі адбыўся [[Другі Інтэрнацыянал]] у сувязі з пачаткам [[Першая балканская вайна|Першай балканскай вайны]].

== Планіроўка і архітэктура ==
[[Рэйн]] падзяляе Базель на Вялікі ({{lang-de|Grossbasel}}, на левым, узвышаным, беразе, дзе знаходзяцца гістарычны цэнтр, асноўныя помніхі архітэктуры, захаваліся тыповыя рысы старажытнага гандлёва-рамесніцкага горада) і Малы ({{lang-de|Kleinbasel}}, Новы горад на правым, нізінным, беразе з прамысловай зонай). Яны звязаны 5 мастамі і 3 паромнымі пераправамі. На поўначы ад Базеля гавань Хюнінген з партовымі пабудовамі. Сярод помнікаў архітэктуры: раманска-гатычны сабор (закладзены ў 1019, будаваўся да XV ст.), цэрквы: гатычныя Санкт-Марцін (1356—98), Санкт-Петэр (XIV ст.), дамініканская прапаведніцкая (1356); неараманскія Санкт-Паўль (1898—1901), Санкт-Антоніус (1925—27) і інш.; [[Базельская ратуша]] з фрэскамі XVI ст. У 1962—63 пабудаваны комплекс Школы мастацтва і рамёстваў (арх. Г. Баўр). На Саборнай плошчы дамы ў стылі барока, готыкі і класіцызму, шматлікія старажытныя фантаны, у т.л. Фішмарктбрунен (XIV ст.).
[[File:Basel - Stadtpanorama vom Münsterturm.jpg|thumb|center|600px|Панарама Базеля]]

== Адукацыя ==
* [[Базельскі ўніверсітэт]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Памфілус Генгенбах]], швейцарскі пісьменнік, друкар
* [[Юрген Граф]]
* [[Роджэр Федэрэр]]
* [[Леанард Эйлер]]

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Basel|выгляд=міні}}

[[Катэгорыя:Гарады Швейцарыі]]
[[Катэгорыя:Камуны кантона Базель-Штат]]