Правім Кішынёў

{{НП
|статус                = 
|беларуская назва      = Кішынёў
|арыгінальная назва    = {{lang-ro|Chişinău}}
|падначаленне          = 
|краіна                = Малдова
|герб                  = Flagge-Chisinau-01-10.png
|сцяг                  = Flagge-Chisinau-01-11 (Flagge).png
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 =  
|подпіс                = 
|lat =
|long =
 |lat_dir = |lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|від рэгіёна           = 
|рэгіён                = 
|від раёна             = 
|раён                  = 
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = Генеральны прымар муніцыпія
|глава                 = [[Андрэй Нэстасе]]
|першае згадванне      = 1436
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 120
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 85
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = {{Рост}} 664,7 тыс.<ref>[http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&id=3319&idc=168 Численность постоянного населения Республики Молдова на 1 января 2011 года в территориальном разрезе] {{ref-ru}}</ref>
|год перапісу = 2011
|шчыльнасць = 5539,2
|нацыянальны склад =
|канфесійны склад =
|часавы пояс = +2
|DST = ёсць
|тэлефонны код = +373 22 xxxxxx
|паштовы індэкс =
|паштовыя індэксы = MD-20xx
|аўтамабільны код =
|від ідэнтыфікатара =
|лічбавы ідэнтыфікатар =
|катэгорыя ў Commons = Chişinău
|сайт = http://www.chisinau.md
|мова сайта = ro
|мова сайта 2 = ru
|мова сайта 3 = en
|мова сайта 4 =
|мова сайта 5 =
|add1n =
|add1 =
|add2n =
|add2 =
|add3n =
|add3 =
}}
'''Кішынёў''' ({{lang-ro|Chişinău}} {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — самы буйны горад, сталіца [[Малдова|Малдовы]], на [[рака Бык|рацэ Бык]] (прыток [[рака Днестр|Днястра]]). Цэнтр чыгунак і аўтадарог, [[Міжнародны аэрапорт Кішынёў|міжнародны аэрапорт]]. Насельніцтва складае 780 000 жыхароў ([[2008]]).

== Гісторыя ==
Упершыню згадваецца як сяло ў даравальнай грамаце маладаўскага гаспадара [[Стэфан III Вялікі|Стэфана III Вялікага]] баярыну Вайкулу (1466). Быў вотчынай баяр, з 1641 года — Яскага манастыра. Горад з 1712 года. З пачатку 16 стагоддзя да 1812 года пад уладай Турцыі. Неаднаразова разбураны (у канцы 17 стагоддзя татарамі, у 1739, 1787, 1791 туркамі). У [[Руска-турэцкая вайна, 1735-1739|Руска-турэцкую вайну 1735-39]] тут адбылося антытурэцкае паўстанне. На мяжы 18-19 стагоддзяў у Кішынёве 22 гарбарныя, 18 свечачных, 5 гарбарных майстэрняў. З 1812 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з 1818 года цэнтр [[Бесарабская вобласць|Бесарабскай вобласці]] (з 1873 года губерні). У 1820-23 гадах у Кішынёве адбываў ссылку [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А.С.Пушкін]]. У пачатку 19 стагоддзя Кішынёў — адзін з цэнтраў па падрыхтоўцы антытурэцкага паўстання на Балканах пад кіраўніцтвам А.Іпсіланці. У 1833 годзе адкрыта гімназія і друкарня. Развіццю прамясловасці (у 1903 годзе каля 60 прадпрыемстваў) садзейнічала будаўніцтва чыгункі.

У горадзе ў [[1874]]—[[1917]] [[Год|гг.]] жыў і працаваў [[Беларусь|беларускі]] этнограф, [[А. С. Пушкін|пушкініст]] [[Аляксандр Нічыпаравіч Шыманоўскі|А. Н. Шыманоўскі]].

У студзені 1918 года Кішынёў у складзе Румыніі. З 1940 года ў складзе СССР, сталіца [[Малдаўская ССР|Малдаўскай ССР]]. У Другую Сусветную вайну (ліпень 1941-жнівень 1944) акупаваны нямецка-фашысцкімі войскамі. З 1991 года сталіца незалежнай Рэспублікі Малдова.

== Насельніцтва ==
{| class="prettytable"  align="links"
|-----
! colspan="2" bgcolor="#E0DFE3" align="center" | Кішынёў
|-----
! align="center" | &nbsp;&nbsp;&nbsp;Год&nbsp;&nbsp;&nbsp; || align="center" | &nbsp;Насельніцтва&nbsp;
|-----
| 1812 || align="right" | 7.000
|-----
| 1835 || align="right" | 34.000
|-----
| 1861 || align="right" | 93.400
|-----
| 1897 || align="right" | 108.500
|-----
| 1913 || align="right" | 116.500
|-----
| 1930 || align="right" | 114.800
|-----
| 1950 || align="right" | 134.000
|-----
| 1963 || align="right" | 253.500
|-----
| 1980 || align="right" | 519.200
|-----
| 1991 || align="right" | 676.700
|-----
| 1993 || align="right" | 663.400
|-----
| 1996 || align="right" | 662.500
|-----
| 2002 || align="right" | 662.200
|-----
| 2003 || align="right" | 662.400
|-----
| 2004 || align="right" | 662.200
|-----
| 2005 || align="right" | 592.600
|-----
| 2006 || align="right" | 593.800
|}

== Архітэктура ==
Кішынёў падзяляецца на Ніжні горад з сярэднявечнай планіроўкай і Верхні горад з рэгулярнай планіроўкай. Сярод помнікаў: Царква Раства Маці Божай (Мазаракіеўская, 18 стагоддзе), кафедральны сабор (1830-35, архітэктар А.І.Мельнікаў), трыумфальная арка.

У 1918-40 гг. Кішынёў забудоўваўся невялікімі асабнякамі з цэглы і вапняку. У 2-ю Сусветную вайну моцна пашкоджаны. Паводле генплана 1947 года (кіраўнік [[Аляксей Віктаравіч Шчусеў|А.Шчусеў]]) рэканструяваны цэнтр горада, пракладзены праспекты, узведзены адміністрацыйныя будынкі, забудавана Прывакзальная плошча. У 1955-80 гг. створаны добраўпарадкаваныя жылыя раёны (Рышканаўка, Батаніка, Баюканы).

== Прамысловасць ==
Машынабудаванне, харчасмакавая (вінаробныя, пладоваагароднінакансервавая), дрэваапрацоўчая, лёгкая (гарбарна-абутковая, трыкатажная).

== Адукацыя ==
* [[Дзяржаўны аграрны ўніверсітэт Малдовы]]
* [[Дзяржаўны ўніверсітэт Малдовы]]
* [[Тэхнічны ўніверсітэт Малдовы]]
* [[Акадэмія эканамічнай адукацыі Малдовы]]

== Тэатры і музеі ==
* [[Нацыянальны тэатр оперы і балета Рэспублікі Малдова]]
* Нацыянальны музей гісторыі Малдовы
* [[Нацыянальны музей выяўленчага мастацтва Рэспублікі Малдова]]
* Дом-музей А.Пушкіна

== Транспарт ==
Дзейнічае [[міжнародны аэрапорт Кішынёў]], чыгуначны вакзал і 3 аўтавакзалы (Цэнтральны, [[Паўночны аўтавакзал, Кішынёў|Паўночны]] і Паўднёвы). Грамадскі транспарт прадстаўлены тралейбусамі, аўтобусамі і [[Кішынёўскае маршрутнае таксі|маршрутным таксі]].

== Гарады-пабрацімы ==
Станам на 2013 год, у Кішынёва маецца 16 [[Гарады-пабрацімы|гарадоў-пабрацімаў]]<ref>{{cite web|url=http://www.chisinau.md/tabview.php?l=ro&idc=526|title=Oraşe înfrăţite|lang=ro|accessdate=2012-10-16}}</ref><ref>{{cite web|url=http://tribuna.md/ru/2013/10/23/узнай-побратимов-самых-крупных-насел/|title=Пазнай пабрацімаў самых буйных населеных пунктаў Малдовы|author=Адрыян Панку|date=23 кастрычніка 2013|publisher=Tribuna.md|accessdate=2014-05-19}}</ref>:
{{кал|3}}
* {{Сцяг|Францыя}} [[Грэнобль]], [[Францыя]] (1977)
* {{Сцяг|Італія}} [[Рэджа-нель-Эмілія]], [[Італія]] (1989)
* {{Сцяг|Германія}} [[Мангейм]], [[Германія]] (1989)
* {{Сцяг|ЗША}} [[Сакрамента (Каліфорнія)|Сакрамента]], [[ЗША]] (1990)
* {{Сцяг|Украіна}} [[Адэса]], [[Украіна]] (1994)
* {{Сцяг|Румынія}} [[Бухарэст]], [[Румынія]] (1999)
* {{Сцяг|Украіна}} [[Кіеў]], [[Украіна]] (1999)
* {{Сцяг|Арменія}} [[Ерэван]], [[Арменія]] (2000)
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Мінск]], [[Беларусь]] (2000)
* {{Сцяг|Ізраіль}} [[Тэль-Авіў]], [[Ізраіль]] (2000)
* {{Сцяг|Турцыя}} [[Анкара]], [[Турцыя]] (2004)
* {{Сцяг|Румынія}} [[Ясы]], [[Румынія]] (2008)
* {{Сцяг|Грузія}} [[Тбілісі]], [[Грузія]] (2011)
* {{Сцяг|Румынія}} [[Алба-Юлія]], [[Румынія]] (2011)
* {{Сцяг|Ізраіль}} [[Ашдод]], [[Ізраіль]] (2013)<ref>[http://9tv.co.il/news/2013/01/01/142207.html Ашдод і Кішынёў сталі гарадамі-пабрацімамі]</ref>
* {{Сцяг|Украіна}} [[Чарнаўцы]], [[Украіна]] (2014)<ref>{{cite news|url=http://point.md/ru/novosti/obschestvo/podpisano-soglashenie-o-pobratimstve-kishineva-s-chernovcami|title=Падпісана пагадненне аб пабрацімстве Кішынёва з Чарнаўцамі|date=2014-10-14|publisher=point.md|accessdate=2014-10-21}}</ref> {{канец кал }}

== Вядомыя асобы ==
* [[Віярэл Антонавіч Балаган]]
* [[Іван Іванавіч Бодзюл]]
* [[Дойна Алдзя-Тэадоравіч]]
* [[Іён Алдзя-Тэадоравіч]]

== Гл. таксама ==
* [[Cronograf]]
* [[Алея Класікаў]]
* [[Бюст Францыска Скарыны (Кішынёў)|Бюст Францыска Скарыны]] ([[2018]])

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.8: Канто — Кулі|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1999|том=8|старонак=576|isbn=985-11-0144-3|тыраж=10&nbsp;000}}

{{зноскі}}
{{Сталіцы Еўропы}}


[[Катэгорыя:Гарады Малдовы]]
[[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]]
[[Катэгорыя:Кішынёў| ]]